ٶتكەن عاسىر قازاق حالقىن سىناۋىنداي-اق سىناپتى. الدىمەن, اق پەن قىزىل, باي مەن كەدەي بولىپ جٸكتەلٸپ, اعا مەن ٸنٸ, ەكە مەن بالا بٸر-بٸرٸنە قارۋ الىپ شاۋىپتى. سودان سوڭ از عانا قازاق سايىن دالاعا سىيىسا الماي, دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىنا بىتىراپ جان ساۋعالاپتى. ەلدە قالعان بوزداعىن ساتقان, اتقان, قۋدالاعان. الدىنداعى مالىن سىپىرىپ الىپ, اياداي اۋىلدارىندا اش-جالاڭاش تەڭسەلتٸپ, قىرىپ سالعان. ەندٸ ەس جيدىم دەگەندە سوعىس باستالعان. تاعى سول قازاق, تولارساقتان قان كەشٸپ جٷرٸپ ورىس پەن ۋكرايننىڭ جەرٸ ٷشٸن جان تاپسىرعان. ال, ودان كەيٸن… مەدال تاعىپ امان كەلگەندەردٸڭ بەرٸ شٷبەسٸز قاھارمان ەمەس ەدٸ. جازىقسىز قۋعىن سوعىستان كەيٸن دە جالعاسقان. ٶيتكەنٸ, كەڭەستەر ەلٸندە بٸلٸمدٸ بولۋ, تەكتٸ بولۋ قاۋٸپتٸ ەدٸ.
«اناعا اپارار جول» كەشەگٸ, بٸراق, بٷگٸن ۇمىتىلا باستاعان تاريحتى بۇقاراعا بايانداپ بەرەدٸ. باستاۋىش سىنىپتاردا «مازمۇنداما» دەگەن تاپسىرما بولۋشى ەدٸ. بۇل فيلم حح عاسىر تاريحىنا بەرٸلگەن سونداي مازمۇنداماعا ۇقسايدى. تٸپتٸ, مەكتەپ باعدارلاماسىندا تاريح پەنٸنە قوسىمشا رەتٸندە قولدانىلسا ارتىق ەمەس. بٸز مۇنىمەن فيلمنٸڭ باعاسىن كەمٸتكەلٸ وتىرعان جوقپىز. جاي عانا, اتالعان دٷنيە قاي راكۋرستا قۇندى ەكەنٸن ايتقىمىز كەلەدٸ. اقان ساتاەۆتىڭ تاريحقا سونداي بٷتٸندٸكپەن قاراي العانى قۋانتادى.
فيلمدٸ العاش رەت رەسمي پرەمەراسىنا دەيٸن بٸرٸنشٸ ناۋرىزدا, العىس كٷنٸندەگٸ جابىق كٶرسەتٸلٸمدە كٶردٸك. شىنىندا دا, كينودان كەيٸن ساتاەۆ تاسپالاعان نەۋبەتتٸڭ بەرٸن باستان كەشكەن, زامانا توسقان زاۋالدىڭ بەرٸن «قىڭق» دەمەي كٶتەرگەن اتا-ەجەلەرٸمٸزگە تٸزەرلەپ تۇرىپ العىس ايتقىڭ كەلەدٸ. ٶمٸرگە شاعىنۋ, ەلٸڭدٸ جامانداۋ سەندٸ عوي بٷگٸن, بٸراق «اناعا اپارار جولدان» كەيٸن بٸر عاسىر بۇرىن ەمەس, دەل وسى كەزەڭدە تۋىلعان بٸزدٸڭ بۋىن قانشالىقتى باقىتتى ەكەنٸن تٷيسٸنەر ەدٸڭٸز.
سوندىقتان دا, بۇل تۋىندىنىڭ جىلدىڭ ەڭ ايتۋلى پرەمەراسى, مٷمكٸن, تٸپتٸ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى تٷسٸرٸلگەن ەڭ ماڭىزدى فيلمدەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىلۋى ورىندى. بۇعان دەيٸن اتالعان تاريحي كەزەڭدەر تۋرالى «اماناي مەن زاماناي», «جەرۇيىق», «جات», «امانات», «كٶشباسشى جولى» سيياقتى فيلمدەر بولدى, بٸراق, عاسىر تاۋقىمەتتەرٸن نەعۇرلىم تولىق سىيدىرا بٸلگەن وتاندىق تۋىندىنىڭ بٸرٸ وسى «جول» بولدى. قۇلاشتى, قۇشاعى كەڭ شىعارما, بٸز كٷتپەگەن بٷتٸندٸكپەن عاسىر وقيعالارىنىڭ بەرٸن قامتيدى.
اقان ساتاەۆ جانرلىق كينونىڭ تابىستى ٷلگٸلەرٸنە جيٸ ٷڭٸلەدٸ. بانديتتٸك بوەۆيك, پسيحولوگييالىق تريللەر, «قىلىش پەن قالقان دراماسىن» دا تٷسٸردٸ. ەركەز جانرعا ورتاق شتامپتاردان الىس كەتكەن جوق. بٸراق, دەل وسى, ەزٸرگە سوڭعى فيلمٸندە سول شتامپتاردىڭ بەرٸن قۇشاق جايا قارسى الۋعا دايىن بولدىق. «شتامپ» دەپ نەنٸ ايتىپ وتىرمىز? اباقتى دەلٸزدەرٸندە ەكٸ كٷزەتشٸنٸڭ ورتاسىندا سٷيرەتٸلٸپ بارا جاتقان ٸليياستىڭ بەينەسٸ. اپپاق جايمالاردىڭ اراسىنان جٷگٸرٸپ كەلە جاتقان قىز. اشتىق جايلاعان دالادا اربامەن كەتٸپ بارا جاتقان بٸرنەشەۋ. اسپانعا اتىلاتىن وق. بٸر قاراعاندا, ەڭ بٸر كٶركەمدٸك ۇتىمدى بولۋعا تيٸس كٶرٸنٸستەر تىم ٷيرەنشٸكتٸ, جاتتاندى بولىپ شىعادى. بٸراق, بۇل فيلمدٸ سٸز كٶركەمدٸك جاڭالىق ٷشٸن ەمەس, وقيعانىڭ ٶزٸ ٷشٸن قارايسىز. قازٸرگٸ ەكرانعا قاراڭىزشى! قازاق تاريحىندا مۇنداي كٶپ كينو تٷسٸرٸلگەن ۋاقىت بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. بٸراق, دەل قازٸرگٸ ەكراندا ادام مەن ونىڭ تاعدىرىنا دەگەن تاپشىلىق سەزٸلەدٸ. كەيٸپكەرلەر ۇساقتالىپ, كەتتٸ, كينوعا ارقاۋ بولاتىن ولاردىڭ پروبلەمالارى دا ۇساق. ال, «اناعا اپارار جولدا» تاعدىر بار. سول ٷشٸن دە ول نازارعا لايىق. سيۋجەتتٸك تۇرعىدا – مىقتى, يدەيالىق تۇرعىدا قۇندى. قالايشا مىقتى, نەسٸمەن قۇندى?
الدىمەن, باس كەيٸپكەرلەر انا مەن بالا. دەمەك, انا – وتان, اتامەكەن, تۋعان جەر. بالا – پەرزەنت, حالىق, قازاق. اناسىنا اسىققان ٸليياس ارقىلى تۋعان جەرگە بايلانعان قازاق تۋرالى ايتادى. ەكەۋٸنٸڭ باسىنداعى تالايلى تاعدىر قاتار ٶرٸلەدٸ, پاراللەل سيپاتتالادى. سول ارقىلى بٷتٸن بٸر دەۋٸردٸڭ پورترەتٸ شىعادى. فيلم بٸرنەشە تاريحي كەزەڭگە بٶلٸنگەن.
العاشقىسى. جيىرماسىنشى جىلدار. مۇقان مەن مەرييامنىڭ وتباسىندا (ە.دايىروۆ, ا.نٶگەربەكوۆا) ۇل بالا دٷنيەگە كەلەدٸ. «مىنانداي بوراندى كٷندە دٷنيەگە كەلگەن بالا مٸنەزدٸ بولادى». ٸليياس ەس بٸلٸپ قالعاندا, ولاردىڭ وتباسىنا مۇقاننىڭ اعاسى لۇقپان (ب.ايتجانوۆ) قوناق بولادى. ەكە مەن اعانىڭ ەڭگٸمەسٸنەن ەلدٸڭ جايى بەلگٸلٸ. حاميت (ا.ساتىبالدى) سەلسوۆەت بولىپ سايلانعان, حالىقتى كولحوزداستىرىپ جاتىر, ەرسايىن باي (ب.ەبدٸلمانوۆ) شەكارا اسپاق. «حاميت كٸم, ەرسايىن كٸم? جۇت كەزٸندە حالىقتى اشتىقتان امان الىپ قالعان ەرسايىن ەمەس پە ەدٸ?» دەيدٸ اعا. «حالىقتان بٶلٸنٸپ قايدا بارامىز» دەيدٸ ٸنٸ. كەلەسٸ بٸر كٶرٸنٸستەردە ەرسايىن, كولحوزعا دەپ كەمپەسكەلەنگەن مالىن قايتىپ الۋعا كەلەدٸ. اعا مەن ٸنٸ بٸر-بٸرٸنە قارسى شىعادى. وق اتىلادى, ٸنٸ قازا بولادى. ەكەۋٸ دە ەر ەدٸ. ەكەۋٸندە دە كٸنە جوق. كٸنەرات زاماندا عانا.
ەكٸنشٸ كەزەڭ. ەلدەگٸ اشتىق. شەتەلدەگٸ كٶشٸ-قون. ەرسايىندار جان ساۋعالاپ كەتپەپتٸ, جۇرتتا قالسا قويدان جۋاس جۇرتتى قانداي بولاشاق كٷتٸپ تۇرعانىن بٸلٸپ كەتكەن ەكەن. «يندۋستريالاندىرۋ قانداي باعامەن كەلگەنٸن مەرييام بٸلەتٸن ەدٸ» دەيدٸ اۆتورلىق داۋىس. ەرسايىن دا بٸلگەن. قىزىل تەرروردىڭ قايدا اپاراتىنىن بولجاعان. ولار شەتەل اسقاندا دا ەشكٸم بال جاعىپ كٷتٸپ وتىرماپتى. بٸر ٷزٸم نان ٷشٸن اۋىر ەڭبەك ەتكەن. ال, اۋىلدا اشتىق جايلاعان. مۇعالٸم جانسەيٸتتٸ (ا.سەيتمەتوۆ), سول كەزدەگٸ كەز كەلگەن كٶزٸ اشىق ازاماتتى سيياقتى, جازىقسىز اتىپ تاستايدى. جانسەيٸتتٸڭ ەيەلٸ, ول كٶز جۇمادى. جالعىز قالعان مەرييام ولاردىڭ قىزى ٷمٸتتٸ باۋىرىنا باسادى. شىنىندا دا بارىنان ايىرىلعان ەلدٸڭ ٷمٸتتەن باسقا ەشتەڭەسٸ قالماپ ەدٸ.
ٷشٸنشٸ كەزەڭ. ٸليياس, ۋكراينا. مەرييام, قالا. تٶرتٸنشٸ كەزەڭ. سوعىس. بەسٸنشٸ كەزەڭ. سوعىستان كەيٸنگٸ جىلدار. سوڭى.
سونىڭ بەرٸندە باس كەيٸپكەر ٸليياس ازاماتتىق ابىرويىن بيٸك ۇستايدى. دٸر ەتكەنٸن كٶرمەيسٸڭ. بالا كەزٸندە قىزدىڭ نامىسىن قورعايدى. كٶش كەزٸندە ەسكەرلەردٸڭ كەلە جاتقانىنان بەلگٸ بەرەدٸ. تٷركييادا جەڭگەسٸنە كٶمەكتەسەدٸ. ۋكراينادا ميشانى قورعايدى. سوعىستا ەرلٸك كٶرسەتەدٸ. قايتار جولدا بۇرىنعى ۇستازى, داۆيد شلوموۆيچتٸ قورعايدى. ايداۋدا ەلسٸز تٷرمەلەسٸن قورعايدى. ىلعي دا ٶزگەنٸ قورعايمىن دەپ, ٶزٸ بەلەگە قالادى. بٸراق, ٶمٸر ٷشٸن, جاقسىلىق ٷشٸن كٷرەسە بەرەدٸ. ونىڭ بٸر عانا كەمشٸلٸگٸ بار. ول – كەمشٸلٸگٸنٸڭ جوقتىعى. كينونى گولليۆۋدتىق ٶلشەممەن باعالايتىن كٶرەرمەندٸ باس كەيٸپكەرلەردٸڭ ەرتەگٸ باتىرىنداي بولعانى توسىلتۋى مٷمكٸن. كەمشٸلٸگٸ جوق. كەڭەس كەزٸندەگٸ وقۋلىقتاردىڭ بەتٸنەن تٷسە قالعانداي. بٸراق, قالاي دا ەدٸل احمەتوۆپەن بٸرگە ەكرانىمىزعا «جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەيتٸن ادامگەرشٸلٸك ورالدى. جىلتىر بەت جٸگٸتتەر قاپتاعان ۋاقىتتا ەدٸل احمەتوۆتٸڭ قازاقىلىق پەن ازاماتتىقتىڭ بەلگٸسٸندەي بولىپ كينومىزعا كەلگەنٸ قۋانتادى.
التىناي نٶگەربەكوۆانى كٶر-گەندە «ەمينا ٶمٸرزاقوۆا ٶلمەپتٸ» دەدٸك. ٶمٸرزاقوۆا تٸرٸلٸپ كەلمەسە دە, ۇلى اكتريسا سومداعان كەسەك-كەسەك انالار وبرازىنىڭ ەلەسٸن كٶردٸك. ەسٸرەسە, مەرييامنىڭ (ا.نٶگەربەكوۆا) ٸليياستى ەكەتكەندەگٸ «قايتارىڭدار بالامدى!» دەپ شىرىلداعانى ەستەن كەتپەيدٸ. نەمەسە ناماز وقىپ وتىرىپ اللادان دۇعا تٸلەيتٸن سەتٸن ەسكە الىڭىز.
التىناي نٶگەربەكوۆا ٸليياستى بوساناتىن العاشقى كٶرٸنٸستەن بالاسىن قۇشاقتاپ وتىرا كەتەتٸن سوڭعى كٶرٸنٸسٸنە دەيٸن اقىلدى كٶزدەرٸمەن, جٷزٸنەن تٶگٸلگەن مەيٸرٸمٸمەن فيلمدٸ جىلىتىپ تۇردى. ونىڭ بەرٸمٸزگە بالالىق شاقتان تانىس سيياقتى كٶرٸنەتٸن بەت-ەلپەتٸ, ٸشكٸ جارىعى بار قوي كٶزدەرٸ وسى رٶلگە قۇيىپ قويعانداي جەنە وعان قوسا, كەسٸپقوي مامان رەتٸندە رٶلٸن سەزٸنۋ قابٸلەتٸ تاڭ قالدىرادى. ونىڭ مەرييام بولىپ كٷيزەلۋٸ مەن قايعىرۋى, ٷمٸتتەنۋٸ مەن شاتتانۋى, مومىندىعى مەن قايسارلىعى بٸز بٸلەتٸن قازاق ەيەلٸنٸڭ يدەالىن ەسكە تٷسٸرەدٸ. گريمەردٸڭ جوقتىعىنان جاس قىزعا ەرەسەك اكتريسانىڭ داۋسىن سالىپ-اق «قارتايتىپ» جٷرمٸز عوي. سول ٶلشەممەن العاندا التىنايدىڭ «قارتايۋى» تولىق سەنٸمدٸ بولماسا دا, وسىعان دەيٸنگٸ كينولاردان تەۋٸرلەۋ شىعىپتى. ارۋجان جازىلبەكوۆادان قازاق قىزىنا تەن نەزٸكتٸك پەن تازالىقتى بايقادىق. ول اسا ەموتسيونالدى ەمەس, بٸراق, ەڭ بٸر شەشۋشٸ تۇستاردا بەتٸن كٶلەگەيلەي الادى. ورامال, اقجايما ول ٷشٸن «جۇمىس ٸستەيدٸ». بەرٸك ايتجانوۆ, بولات ەبدٸلمانوۆتار بوستاندىعىن بيٸك قويعان باتىر قازاقتاردىڭ رٶلٸن سومدادى. اعا مەن ٸنٸ, لۇقپان (ب.ايتجانوۆ) مەن ٸليياستىڭ اراسىنداعى ٷنسٸز قاقتىعىستار دا قىزىقتى. جەنە كٶبٸندە كٶزدەرٸ شەشەن بەرٸك ايتجانوۆتىڭ ارقاسىندا. ول ٸليياستى جەلكەسٸنەن الىپ, اتىنىڭ الدىنا سالعاندا, بالانى اناسىنان ايىرعان وزبىرلىقتى ەمەس, «مەنٸڭ قانىم» دەگەن تۋىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٶرەسٸز. ول ٸليياستى پاروحودقا وتىرعىزىپ, جىرتىق شالبارىمەن قول بۇلعاپ تۇرعاندا قيماستىق پەن توزىپ كەتكەن ازاماتتىق ابىرويدى كٶرەسٸز. بولات ەبدٸلمانوۆتىڭ داۋسىنداعى تەاترالدى دراماتيزم بۇل كينودا جاراسىمدى. ەپيزودتاعى (ە.دايىروۆ, ا.ساتىبالدى, ن.سەدٸبەكوۆ, ت.ب.), ماسسوۆكاداعى كەيٸپكەرلەر دە بارىنشا شىنايى, فيلم اتموسفەراسىنان شىعىپ كەتٸپ جاتقان جوق.
وسىعان دەيٸن دە تيمۋر جاقسىلىقوۆ جازعان «جاۋجٷرەك مىڭ بالانىڭ» تٸلٸندە كەدٸر-بۇدىرلىقتار كٶپ ەدٸ, «اناعا اپارار جولدا» ستسەناريست قازاقشا ەركٸن كٶسٸلەدٸ. تابيعي دا شىنايى. رەجيسسەرلٸك تۇرعىدا فيلمنٸڭ «قالاي» ەمەس, «نەنٸ» ايتىپ وتىرعانى ماڭىزدىراق بولىپ تۇر. «اناعا اپارار جول» كٷردەلٸ كەزەڭنٸڭ وقيعالارىن ويپاڭ-تويپاڭسىز, نانىمدى بايانداپ شىعۋعا جاراپ تۇر, سول ٷشٸن دە راحمەت. ەسٸرەسە, شايقاستا پيروتەحنيكانى بارىنشا پايدالانعان ەپيزود («قاتارداعى رەيندٸ قۇتقارۋ»), كٶرەرمەن ٷشٸن قىزىق بولدى. باسقا كەزەڭدەردە دە, دەتالدارعا بارىنشا مەن بەرٸلگەن. ەسٸرەسە, قاعاز, انىقتاما, قول قويۋ… ٸرٸ پلاندا جيٸ كٶرسەتٸلەدٸ. ارىزدار مەن قاۋلىلاردىڭ زامانى بولعان كەڭەس دەۋٸرٸنٸڭ سيمۆولى بولۋعا جاراپ تۇر. فيلمدە كٶبٸنەسە سالقىن تٷستەر پايدالانىلادى, سول زاماننىڭ مٸنەزٸنە سٸلتەمە دەپ تٷسٸندٸك. قازاق جەرٸ دە جايناپ تۇرعان جاسىل جەلەك ەمەس, اشارشىلىقتى كٶرگەن, قۋعىن-سٷرگٸندٸ ٶتكەرٸپ جاتقان قۇنارسىز, باقىتسىز دالا بولىپ كٶرسەتٸلەدٸ. تاستى جارىپ شىققان گٷل – فيلمدەگٸ ەڭ باستى وبرازدىڭ بٸرٸ. بۇل – ٸليياستىڭ, نە ونىڭ شەشەسٸنٸڭ عانا سيپاتى ەمەس. بۇل – بٷكٸل قازاق حالقىنىڭ سيپاتى. دٷنيە قانداي قاتىگەز, قاتال بولسا دا, ٶمٸردٸ سٷيگەن, تازالىعىنان, اڭقىلداقتىعىنان اجىراماعان ەلدٸڭ سيپاتى. تەحنيكالىق تۇرعىدا مۇندا بەرٸ دە ەسەپتەلگەن. جوعارىدا ايتقانداي, قازاق كينوسىندا سيرەك كەزدەسەتٸن قۇبىلىس – گريمەرلەردٸڭ جۇمىسى بار. ارنايى ەسەرلەر, ۆيزۋالدىق ەففەكتٸلەر, مونتاج, كومپوزيتورلىق, وپەراتورلىق جۇمىس – بەرٸ دە كٶڭٸل تولاتىن دەڭگەيدە.
نە كەرەك, ساتاەۆ بٸرنەشە سالماقسىز جوبالارىنان كەيٸن شىنداپ كٸرٸسسە ەل سٷيسٸنتەتٸن شىعارما تٷسٸرە الاتىنىن كٶرسەتكەن سيياقتى. بۇل – انا مەن بالانىڭ اراسىنداعى تاۋسىلمايتىن, تٷگەسٸلمەيتٸن, ەشتەڭەگە مويىنسۇنباي, جاقسىلىقتان ٷمٸتتەنەتٸن ساعىنىش تۋرالى فيلم. بۇل – قازاق بالاسىن تۋعان جەرٸمەن جالعاپ تۇرعان قاسيەتتٸ بايلانىستى كٶزگە كٶرسەتە بٸلگەن كينو. بۇل – قانداي قيىندىق كٶرسە دە ادامگەرشٸلٸكتەن قييا باسپاعان, ازاماتتىق ارىنا كٶلەڭكە تٷسٸرمەگەن ٸليياس وبرازى ارقىلى اعا بۋىنعا دەگەن بٸزدٸڭ ۇرپاقتىڭ تاعزىمى. سوندىقتان, «اناعا اپارار جول» ٷلكەن تابىس, ۇلتتىق تانىم, تاريحي سانامىزدىڭ ويانۋىنا قوسىلعان سٷبەلٸ ٷلەس دەپ تٷسٸنۋ لەزٸم. اقان ساتاەۆتىڭ گۋمانيستٸك مانيفەسٸ, ازاماتتىق لەبٸزٸ دەپ قابىلداۋعا دا بولادى.
P.S. فيلمنٸڭ سوڭىنا قاراي كٶرەرمەن زالىندا كٶزٸنٸڭ جاسىن سٷرتپەگەن, اھىلاپ- ٷھٸلەمەگەن ادام قالمايدى. ٶيتكەنٸ, بۇل بٸزدٸڭ ٸشٸمٸزدە قايناپ جاتقان, قاشاننان بەرٸ ەكرانعا سۇرانىپ جٷرگەن ۇلتتىق تراگەدييامىز ەمەس پە?!
ەسييا باعدەۋلەتقىزى,
atr.kz
