Qoǵamnan basqasha oilaityn qalamgerlerge (Aleksandr Soljenitsyn, Iosif Brodskii qatarlylar) saiasi baspana, álemdik eń úlken ádebi marapat Nobel syilyǵyn usynyp, “aǵalyq” qamqorlyq tanytqan batys biligi Gorbachevtyń qaita qurýynan keiin kádege jarar mádeni kózirlerin qyzyl imperiianyń júregine jiberýge múmkindik aldy.
Tamyz tóńkerisiniń qarsańynda Amerikanyń áigili rok toby «Metallika» Máskeýde ashyq alańda san túmen adamnyń aldynda óner kórsetti. Top músheleriniń shash-kiim úlgisimen sahnadaǵy qimyl qozǵalysynan ánderiniń ekpininen batystyq erkindiktiń lebi esip turdy. Ásirese top ánshisi Djeims Hetfildtiń álsin-álsin kórermenderge qarap tost kóterip, qurǵaǵan tamaǵyn pivo men jibitýi keńestik úlken ortada jaǵymdy keiipker bolýdan sharshaǵan jańa býynnyń erekshe qoshametine ie boldy. Kóp ótpei alyp imperiia qulady. Ideialogiialyq teke-tireste qyzyl imperiia jeńilis tapty. Metallika “Keńes odaǵyn qulatty” - degen ázil shyny aralas ańyz áńgime tarady. Shetelde ataq-abyroiǵa kenelip, ahýaldy syrttai baqylaǵan dessident jazýshylarǵa qaraǵanda ulttyq jazýshylarǵa erekshe jaýapkershilik, aýyr mindet júkteldi. Keńestik júieniń qulaýy otar respýblikalarǵa tarihi múmkindik táýelsizdik syilaǵanymen, eki tizgin bir shylbyrdy qolǵa alǵan jańa da jas memleketter qarama-qaishy qundylyqtar qaqtyǵysynyń qazanynda qainady. Ulttyq memleket qurý talpynysy eski júiege tán qasań kózqarastar men batystyq qundylyqtardyń talaýyna tústi.
Osyndai syn saǵatta sergek oily sóz daryǵan el arystary sýyrylyp alǵa shyqty. Olardyń biri de biregeii áigili Sherhan Murtaza edi. Ilgeride halqymyzǵa ólsheýsiz qaiǵy ákelgen ekinshi dúniejúzilik soǵystyń qasiretin qaýzasa, jylymyq shaqta ultymyz ómirindegi eń bir náýbet kezeń asharshylyq pen Stalindik repressiianyń quiasyn aqtardy. Batyl qadamy arqyly qoǵamda aǵartýshylyq ról atqardy. BAQ basshysynan halyq qalaýlysyna, «Ultshyldardyń ultshylyna» ainaldy. Táýelsizdigimiz ornyqqan kezde aǵa býyn jazýshylarda memýarlyq shyǵarma – esse roman jazý beleń aldy. Qalamy men qarymy ózgeden bólek Sheraǵań taǵy da tyńnan túren saldy. Áriptesterin qaitalamady. Fálsapalyq oilar jinaqtalǵan «Bir kem dúniesin» jazdy. Bul shyǵarma abyz atamyzdyń kúreske toly ómiriniń uzyn sonar baiany emes, ómir kezeńderindegi kóńil aýany, júrek bulqynysy, tarih pen búgindi baǵamdaǵan tereń tolǵanystary edi. Týyndynyń basty ereksheligi jinaqylyǵynda, tartysty taǵdyrdy tarydai detaldar arqyly bere bilýinde edi.
«Arsha besik» degen bir úziginde jetimdikten ult arysyna kóterilgen óz ómirin qazaqy besiktiń kiesimen bailanystyrady. Anasy shampan ishýge qumar bolǵan amerikalyq bishi Aiseroda Dýnkannyń “Men bileýdi anamnyń qursaǵynda jatqanda úirendim” - degen sózin mysal etip, batystyq tárbie men ulttyq tárbieni salystyryp, ary qarai qazaqi qundylyqtyń syryn asha túsedi: «Muqań aitqan “Besigińdi túze” - degen sózde tereń maǵyna bar. Sonyń biri besik aǵashynyń taza, sapaly bolýy. Al sapaly besik arsha aǵashynan jasalǵan besik.
Arsha - asa qasietti aǵash. Qasietti bolatyny oǵan anaý-mynaý aýrý-syrqaý jolamaidy, túrli mikrobtardy, qubyjyqtardy óltiretin kúshi bar. Arsha besikke qyzamyq, qara sheshek, siiaqty báleli aýrýlar darymaidy.
Men týǵan jyly sábiler qara sheshekten qynadai qyryldy. Buǵan aldymen Stalin men Goloshekinniń qoldan jasaǵan “Asyra silteý bolmasyn, asha tuiaq qalmasyn” - degen surqiia saiasaty sebep boldy.
Allanyń qudireti eken, jaryq dúniede tatatyn dám tuzym bar eken, sol qyrǵynnan men aman qalyppyn.
Kim biledi meni ajaldan arashalap qalǵan arsha besik shyǵar».
Sońynda óziniń ulttyq arman-muratyn bylai jetkizedi: «Shamań jetse arsha besik tap; arshany kóp ósir, tuqymyn qurta berme; arsha besikke qut quiylady. Shirkin, sol arsha besikke bólenetin náreste kóp bolsa, ǵoi!».
Sońǵy kezde jalpy qazaq rýhaniiaty filosofiialyq ustanymyn bildirgende kónekóz qariialar asa bir hiraǵatymen aitatyn “Jalǵan” jáne “Arman” degen eski eki sózdi mise tutyp kelgen edi. Sheraǵań oǵan “Bir kem dúnie” degen qarymdy tirkesti qosty. Baqilyq bolǵan abyzdy eske alǵanda biz de osy sózdi qaitalaýǵa májbúrmiz. Sóz sardarynyń táýelsiz memleketimizdiń qalyptasýyna, rýhani dińgeginiń myǵym bolýyna qosqan qajyr-qairaty, adal eńbegi umytylmaq emes.
ESBOL ÚSENULY
