قوعامنان باسقاشا ويلايتىن قالامگەرلەرگە (الەكساندر سولجەنيتسىن, يوسيف برودسكيي قاتارلىلار) ساياسي باسپانا, ەلەمدٸك ەڭ ٷلكەن ەدەبي ماراپات نوبەل سىيلىعىن ۇسىنىپ, “اعالىق” قامقورلىق تانىتقان باتىس بيلٸگٸ گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋىنان كەيٸن كەدەگە جارار مەدەني كٶزٸرلەرٸن قىزىل يمپەرييانىڭ جٷرەگٸنە جٸبەرۋگە مٷمكٸندٸك الدى.
تامىز تٶڭكەرٸسٸنٸڭ قارساڭىندا امەريكانىڭ ەيگٸلٸ روك توبى «مەتالليكا» مەسكەۋدە اشىق الاڭدا سان تٷمەن ادامنىڭ الدىندا ٶنەر كٶرسەتتٸ. توپ مٷشەلەرٸنٸڭ شاش-كيٸم ٷلگٸسٸمەن ساحناداعى قيمىل قوزعالىسىنان ەندەرٸنٸڭ ەكپٸنٸنەن باتىستىق ەركٸندٸكتٸڭ لەبٸ ەسٸپ تۇردى. ەسٸرەسە توپ ەنشٸسٸ دجەيمس حەتفيلدتٸڭ ەلسٸن-ەلسٸن كٶرەرمەندەرگە قاراپ توست كٶتەرٸپ, قۇرعاعان تاماعىن پيۆو مەن جٸبٸتۋٸ كەڭەستٸك ٷلكەن ورتادا جاعىمدى كەيٸپكەر بولۋدان شارشاعان جاڭا بۋىننىڭ ەرەكشە قوشامەتٸنە يە بولدى. كٶپ ٶتپەي الىپ يمپەرييا قۇلادى. يدەيالوگييالىق تەكە-تٸرەستە قىزىل يمپەرييا جەڭٸلٸس تاپتى. مەتالليكا “كەڭەس وداعىن قۇلاتتى” - دەگەن ەزٸل شىنى ارالاس اڭىز ەڭگٸمە تارادى. شەتەلدە اتاق-ابىرويعا كەنەلٸپ, احۋالدى سىرتتاي باقىلاعان دەسسيدەنت جازۋشىلارعا قاراعاندا ۇلتتىق جازۋشىلارعا ەرەكشە جاۋاپكەرشٸلٸك, اۋىر مٸندەت جٷكتەلدٸ. كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ قۇلاۋى وتار رەسپۋبليكالارعا تاريحي مٷمكٸندٸك تەۋەلسٸزدٸك سىيلاعانىمەن, ەكٸ تٸزگٸن بٸر شىلبىردى قولعا العان جاڭا دا جاس مەملەكەتتەر قاراما-قايشى قۇندىلىقتار قاقتىعىسىنىڭ قازانىندا قاينادى. ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ تالپىنىسى ەسكٸ جٷيەگە تەن قاساڭ كٶزقاراستار مەن باتىستىق قۇندىلىقتاردىڭ تالاۋىنا تٷستٸ.
وسىنداي سىن ساعاتتا سەرگەك ويلى سٶز دارىعان ەل ارىستارى سۋىرىلىپ العا شىقتى. ولاردىڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ ەيگٸلٸ شەرحان مۇرتازا ەدٸ. ٸلگەرٸدە حالقىمىزعا ٶلشەۋسٸز قايعى ەكەلگەن ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ قاسٸرەتٸن قاۋزاسا, جىلىمىق شاقتا ۇلتىمىز ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ بٸر نەۋبەت كەزەڭ اشارشىلىق پەن ستاليندٸك رەپرەسسييانىڭ قۇياسىن اقتاردى. باتىل قادامى ارقىلى قوعامدا اعارتۋشىلىق رٶل اتقاردى. باق باسشىسىنان حالىق قالاۋلىسىنا, «ۇلتشىلداردىڭ ۇلتشىلىنا» اينالدى. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز ورنىققان كەزدە اعا بۋىن جازۋشىلاردا مەمۋارلىق شىعارما – ەسسە رومان جازۋ بەلەڭ الدى. قالامى مەن قارىمى ٶزگەدەن بٶلەك شەراعاڭ تاعى دا تىڭنان تٷرەن سالدى. ەرٸپتەستەرٸن قايتالامادى. فەلساپالىق ويلار جيناقتالعان «بٸر كەم دٷنيەسٸن» جازدى. بۇل شىعارما ابىز اتامىزدىڭ كٷرەسكە تولى ٶمٸرٸنٸڭ ۇزىن سونار بايانى ەمەس, ٶمٸر كەزەڭدەرٸندەگٸ كٶڭٸل اۋانى, جٷرەك بۇلقىنىسى, تاريح پەن بٷگٸندٸ باعامداعان تەرەڭ تولعانىستارى ەدٸ. تۋىندىنىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ جيناقىلىعىندا, تارتىستى تاعدىردى تارىداي دەتالدار ارقىلى بەرە بٸلۋٸندە ەدٸ.
«ارشا بەسٸك» دەگەن بٸر ٷزٸگٸندە جەتٸمدٸكتەن ۇلت ارىسىنا كٶتەرٸلگەن ٶز ٶمٸرٸن قازاقى بەسٸكتٸڭ كيەسٸمەن بايلانىستىرادى. اناسى شامپان ٸشۋگە قۇمار بولعان امەريكالىق بيشٸ ايسەرودا دۋنكاننىڭ “مەن بيلەۋدٸ انامنىڭ قۇرساعىندا جاتقاندا ٷيرەندٸم” - دەگەن سٶزٸن مىسال ەتٸپ, باتىستىق تەربيە مەن ۇلتتىق تەربيەنٸ سالىستىرىپ, ارى قاراي قازاقي قۇندىلىقتىڭ سىرىن اشا تٷسەدٸ: «مۇقاڭ ايتقان “بەسٸگٸڭدٸ تٷزە” - دەگەن سٶزدە تەرەڭ ماعىنا بار. سونىڭ بٸرٸ بەسٸك اعاشىنىڭ تازا, ساپالى بولۋى. ال ساپالى بەسٸك ارشا اعاشىنان جاسالعان بەسٸك.
ارشا - اسا قاسيەتتٸ اعاش. قاسيەتتٸ بولاتىنى وعان اناۋ-مىناۋ اۋرۋ-سىرقاۋ جولامايدى, تٷرلٸ ميكروبتاردى, قۇبىجىقتاردى ٶلتٸرەتٸن كٷشٸ بار. ارشا بەسٸككە قىزامىق, قارا شەشەك, سيياقتى بەلەلٸ اۋرۋلار دارىمايدى.
مەن تۋعان جىلى سەبيلەر قارا شەشەكتەن قىناداي قىرىلدى. بۇعان الدىمەن ستالين مەن گولوششەكيننٸڭ قولدان جاساعان “اسىرا سٸلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن” - دەگەن سۇرقييا ساياساتى سەبەپ بولدى.
اللانىڭ قۇدٸرەتٸ ەكەن, جارىق دٷنيەدە تاتاتىن دەم تۇزىم بار ەكەن, سول قىرعىننان مەن امان قالىپپىن.
كٸم بٸلەدٸ مەنٸ اجالدان اراشالاپ قالعان ارشا بەسٸك شىعار».
سوڭىندا ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق ارمان-مۇراتىن بىلاي جەتكٸزەدٸ: «شاماڭ جەتسە ارشا بەسٸك تاپ; ارشانى كٶپ ٶسٸر, تۇقىمىن قۇرتا بەرمە; ارشا بەسٸككە قۇت قۇيىلادى. شٸركٸن, سول ارشا بەسٸككە بٶلەنەتٸن نەرەستە كٶپ بولسا, عوي!».
سوڭعى كەزدە جالپى قازاق رۋحانيياتى فيلوسوفييالىق ۇستانىمىن بٸلدٸرگەندە كٶنەكٶز قارييالار اسا بٸر ھيراعاتىمەن ايتاتىن “جالعان” جەنە “ارمان” دەگەن ەسكٸ ەكٸ سٶزدٸ مٸسە تۇتىپ كەلگەن ەدٸ. شەراعاڭ وعان “بٸر كەم دٷنيە” دەگەن قارىمدى تٸركەستٸ قوستى. باقيلىق بولعان ابىزدى ەسكە العاندا بٸز دە وسى سٶزدٸ قايتالاۋعا مەجبٷرمٸز. سٶز ساردارىنىڭ تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قالىپتاسۋىنا, رۋحاني دٸڭگەگٸنٸڭ مىعىم بولۋىنا قوسقان قاجىر-قايراتى, ادال ەڭبەگٸ ۇمىتىلماق ەمەس.
ەسبول ٷسەنۇلى
