Bizdiń qoǵamda buǵan deiin eshqandai reforma dál osyndai pikirtalasqa negiz bolmap edi. Qazir kózi ashyq, kókiregi oiaý jandardyń bári elimizdegi bilim reformasyna óz oilaryn bildirip jatyr. Biri – maqtaidy, biri – dattaidy. Birine – dástúr kerek, biri – jańalyq izdeidi. Al, sol pikirtalastyń túp-negizi qaida, másele qaidan shyǵyp otyr? «Aq jol» partiiasynyń tóraǵasy, QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty Azat Perýashev pen belgili jýrnalist Arman Sqabyluly osy suraqtarǵa jaýap izdeidi.
- Azat Turlybekuly, bilim salasynda bolyp jatqan reformalarǵa bailanysty sizdiń árdaiym óz ustanymyńyz bar ekenin bilemiz. Osyǵan orai birneshe márte depýtattyq saýaldar da jasadyńyz. Endi qazirgi ministr- Erlan Saǵadievtiń tóńireginde daý-damai áńgime órship tur. Bul joly sizdiń depýtattyq daýysyńyz estilmedi. Nege? Qoǵamdyq pikir ekige jarylyp jatqan tusta únsiz qalýǵa bolmaityn sekildi?..
- Shynymen de, «Aq jol» partiiasy Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵy úshin bilim berý salasyn eń mańyzdy dep esepteidi. Sondyqtan bul salada bolyp jatqan kez kelgen tyń ózgeristerge beijai qarai almaimyz, ondaǵy kemshilikterdi synǵa alyp, óz sheshimderimizdi de usynamyz. Óitkeni biz árqaisysymyz ata-anamyz, ózimizdi keide pedagog dep te sanaimyz, al kez kelgen ata-ana óz balasynyń sapaly bilim alýyn qalaidy.
Elimizdegi bilim berý salasy tym aýqymdy, ári áli de shikileý bolǵandyqtan, jurtshylyqtyń ministrlikke jii kóńili tolmai, ony qatty jáne de oryndy synǵa alyp jatýy sodan bolar.
Al, endi búgingi tańda kópshilikti alańdatqan máselege kelsek, árine, bul bos daý emes. Meniń bilýimshe, janjaldyń basy – joǵary oqý oryndary baǵdarlamasynan qazaq tili, qazaq ádebieti men Qazaqstan tarihy pánderin alyp tastaý týraly aqparattan bastaldy. Atalǵan pánderdiń ulttyq sana-sezimi úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin ár qazaq biledi. Qoǵamdy alańdatqan máselege biz de syrt qaraǵan joqpyz, aqpannyń basynda mundai sheshimniń durys emes ekenin aityp, «Aq jol» fraktsiiasynan depýtattyq saýal daiyndadyq. Alaida, ony málimdemege deiin bir-eki kún buryn Bilim berý ministrliginiń joǵaryda kórsetilgen pánderdi eshkim de alyp tastamaǵan degen habarlamasy shyqty. Sondyqtan bul depýtattyq saýaldyń qajeti joq bolyp qaldy.
Degenmen, daý basylýdyń ornyna, jekebas qatynastardy anyqtaýǵa kóshti. Al mundai daýlar keide tym soraqy bop ketedi, ári jónsiz dep sanaimyn. Ǵalamtor jelilerinde qazaq tili janashyrlaryna til tigizgen jalǵan sózder aityla bastady. Birtalai belgili adamdardyń, sonyń ishinde partiia boiynsha áriptesim, aqyn, ári óz eliniń naǵyz patrioty Qazbek Isa sekildi azamattardyń atyna «arandatýshylyqqa túrtki boldy» degen kinálaýmen maqalalar jariialandy.
Týǵan tili men adal atynan basqa qarýy joq sol azamattardyń úndemei qalmaýy da ábden túsinikti jait. Al, endi aqyn men jýrnalisterdiń tilderi ashy bolatyny bárimizge belgili. Sondyqtan olardyń jaýaptary da tym óreskel bolyp shyqty.
Olar da túpkilikti máseleni keiinge qaldyryp, ministrdiń jeke basyna syn aita bastady. Menińshe, bul shekten shyǵýshylyq. Negizi osy daýdyn bir paidasy da bar da sekildi, óitkeni shýǵa túrtki bolǵan másele birden sheshildi. Biraq ony bári umytyp, jeke bas namysymen daýdy jalǵastyrýda. Al bundaida kimniń aq, kimniń qara ekenin anyqtaý qiyn. Osy jerde men Dos Kóshimniń bir suhbatynda aitqan sózimen tolyqtai kelisemin: abyroiymyzdy saqtap, bedelimizdi túsirmeýmiz kerek.
Bul jóninde pikirtalasqa kirisken partiialasym Qazbek Jarylqasynulymen keshe biraz sóilesken edik – «sabyr eteiik, osymen toqtataiyq» dep. Ol kisi keń-kónildi ǵoi, shúkir! Erlan Saǵadiev myrzaǵa da aitarym osy. Men ony da isker, ári izgi nietti adam retinde bilemin. Nátijege qol jetkizildi: bilim berý júiesinde qazaq tili, qazaq ádebieti men Qazaqstan tarihy pánderiniń ornyna eshkim talasyp jatqan joq. Árine, ulttyq qundylyǵymyz – osy pánderdi qorǵaý úshin synǵa túsken barsha jurtqa alǵys aitý kerek! Degenmen, ministrge de alǵys bildirýdiń jóni bar – aqyldylyq tanytyp,bul pánderdi oqý baǵdarlamasynda saqtaǵany úshin.
Eń bastysy – ulttyq sana-sezimdi kemsitpei, mártebesin túsirgen joqpyz. Al, jeke bastyń daýy odan keiingi orynda bolǵany durys.
Al, endi, Areke, siz qoiǵan suraqqa oralsaq, eger de bizdiń partiia másele tolyq sheshilmegenin, ulttyq múddege áli de qaýip tónip turǵanyn kórgen, sezgen bolsa – kúmánińiz bolmasyn–«Aq jol» partiiasynyń saýaly baiaǵyda-aq úkimet pen baspasóz betterinde júrer edi.
- Jaqsy, solai bolsyn deiik. Ministr ózine taǵylǵan aiyptaýlardyń barlyǵyn joqqa shyǵaryp, ashyq hat jazǵan akademikterdiń basqasha sóileýlerine yqpal etti. Budan bilim reformasy túzý jolǵa tústi dep aita almaimyz. Qazaq tarihy kafedralarynyń joǵary oqý oryndarynda jabylǵandyǵy, onyń ornyna «Qazirgi zaman tarihy» degen pánniń engizilgendigi ministrliktiń «Aq jol» partiiasyna jibergen jaýabynda anyq aitylǵan ǵoi. Eger qoǵamda mynadai shý kóterilmegende «Qazaq tili» men «Qazaq ádebieti» pánderi de sonyń jolyn qushar ma edi? Qazir áleýmettik jelini sharlap júrgen «klassifikator» degenniń tiziminde shynymen de atalǵan eki pán joq. Ministr áli kúnge bul qujattyń qaidan shyqqanyn naqty túsindire almai otyr.
- Mine osyndai naqty máselelerdi talqylaýǵa bolady.
Árine, men ministrdiń advokaty emespin,menińshe, Erlan Kenjeǵaliuly óz isine ózi jaýap berýge kúshi jeter. Engizilip jatqan reformalardy keń jurtshylyqqa túsindirip, tiimdiligin anyq kórsetý – ministrdiń tikelei mindeti dep bilemin.
Qajet bolsa, óz tarapymnan bilim berý reformalary jóninde parlamenttik tyńdaýlar ótkizýge bastamashy bolýǵa daiynmyn. Sol jerde ózderińizdi mazalap júrgen barlyq máselelerdi kótere alamyz. Ne bolmasa – atalmysh ministr men onyń opponentterin betpe-bet júzdestirý úshin Astanadaǵy «Aq jol» partiiasynyń ortalyq keńsesindegi májilis zaly daiar.
Ekinshiden, óziniz aitqanynyzdai, byltyrǵy jyly Qazaqstan tarihy kafedrasynyń jabylýyna «Aq jol» partiiasynyń depýtaty Berik Dúisenbinov resmi túrde málimdeme jasap, qarsylyq bildirgen bolatyn. Sol kezde biz osy suraq boiynsha aiqyn jaýap aldyq, alaida qoǵamǵa julqyma máseleler emes, tutas aqparat qajet: ministrlik qandai reforma ótkizeiin dep otyr jáne ol úshin neni josparlaýda? Óitkeni bilim berý júiesi – ministrdiń jeke sharýasy emes, bul bizdiń urpaqtyń ortaq bolashaǵy.
Saǵadiev myrzanyń bul baǵytta jan-jaqtan daiyndaǵan óz kózqarasy bar jáne de bizdiń suraqtarymyzǵa jaýaby da daiyn dep úmittenemin.
Biraq, bul qózqarasty kópshilike jetkizý úshin, qoǵammen tyǵyz bailanysta bolýy úshin, oǵan myqty úilestirýshi keregi anyq.
Al, ministrliktiń osyǵan jaýapty qyzmetiniń basshysyn óz mindetin tiisti túrde atqara almaǵany úshin jumystan bosatýǵa keńes berer edim. Eger de bul qyzmetkerlerdiń joǵaryda aitylǵan jaǵymsyz arandatýshylyqqa qatysy bar ekeni rastalsa – mundailardy, tipti, jaýapkershilikke tartý kerek. Erte me, kesh pe osyndai masqaraǵa kim sebep bolǵanyn anyqtalady dep oilaimyn. Pikir almasýymyzdy "bazar-vokzalǵa" ainaldyrmai, qalamger bolsyn, ministr nemese jumyssyz adam bolsyn, - árkimniń ar-namysyn qurmetteýge mindettimiz.Sizdiń «klasssifikatorǵa» qatysty mysalyńyzǵa meniń de qosarym bar, kúni keshe ǵana respýblikalyq testileý ortalyǵynyń basshysy «qazaq tili UBT-dan alynyp tastaldy» dep málimdegen bolatyn, bul jańalyqty aldymen barlyq BAQ taratty. Al búgin ministr bul jańalyqty joqqa shyǵardy. Kafedralar, pánder, «klassifikator», UBT.... Shynymen de, bunyń barlyǵynan túrli suraqtar týyndaidy.
Baiqaýymsha, ministrliktiń ishinde túsiniksiz tartys júrip jatqandai. Aiaq astynan shyǵatyn ósekterge qosymsha, ótken aptada ókpeli sheneýniktiń aiyp taqqan málimdemesi jariialanǵan bolatyn, keiinnen ony «shetelge ruqsatsyz ketkeni úshin jumystan shyǵaryldy» dep túsinikteme tústi. Barlyq ministrlikterdiń arasynda bul memlekettik organnyń biýdjeti eń úlkenderdin biri – jylyna shamamen 400 mlrd. teńge. Sońǵy jyldary baspasóz quraldarynda ministrlikte qarajattyń paidalanýy jaiynda túrli daýlar jii aitylyp júr – mysaly jyl saiyn 50mlrd teńge ǵylymi granttardy taratýǵa bailanysty, jáne t.s.s. Múmkin, nebári bir jyl buryn kelgen ministr qyzmetkerlerdi tártipke shaqyryp, nemese ózgertýler bastap, bireýlerdiń «shamyna» tiip ketken be, kim bilsin. Al qazirgi tańda ministrlikten shyǵatyn «kúmándi» aqparattar solardyń "jaýaby" emes pe?
Árine, bul tek boljamdar ǵana. Buny rastap, ne bolmasa joqqa shyǵaratyn – Saǵadiev myrzanyń ózi ǵana, óitkeni ondai bylyqtar eń aldymen ministrdiń ózine de paidaly emes.
Biz úshin eń mańyzdysy, endigi jerde bilim berý ministrligi óz reformalaryn kópshilikten jasyrmai, ótkir talqylaý men syn estýden qoryqpai, óz jumysyn ashyq túrde júrgizip, sheshý joldaryn birlesip izdegeni durys.
Bul úshin saiasi mádeniet, kópshilik pikir-talas dástúri, bir-birine degen syilastyq pen shydamdylyq kerek. Al Erlan Saǵadievke bul tájiribe mynaǵan kózin jetkizýi tiis: ashyqtyq – arandatýshylyq pen jasandy janjaldan qorǵanýdyń eń senimdi joly.
- Taǵy da úshtildilik jaiynda. Mamandardyń zertteýinshe álemniń eshbir elinde úsh tilde birden bala oqytý tájiribesi joq. Eki tilde, birinshi synyptan eki elde ǵana oqytady eken. Bizdiń elimizde eksperiment retinde úshtildilik qoldanylyp jatqan mektepterde oqýshylardyń sol úsh tildi meńgerýi qiyn bolyp jatqandyǵy, ásirese qazaqsha oqýdyń tym nasharlap ketkendigi aitylýda...
- Eksperimenttiń ózi de osy reformanyń álsiz jáne kúshti jaqtaryn anyqtaý úshin jasalǵan joq pa? Meniń oiymsha, bireýdiń sózine ergenshe, sol eksperimenttiń nátijesin anyqtap bilip, naqty qorytyndy boiynsha tujyrym shyǵarǵanymyz jón.
Buǵan deiin de men úsh tildi oqytý jaiynda suhbat bergen edim. Sodan beri onyń qajettiligi jaily meniń pikirim tek arta tústi. Halqymyz tek kórshilermen ǵana emes, búkil álemmen tikelei tildesý múmkindigine ie bolýy shart. Bul – bizdiń saiasi, tipti onyń ústinde – dil, "mentaldy" táýelsizdigimizdiń kepiliniń biri. Sondai-aq bul atap ótken kórshilerdiń asqan aqparatty yqpalynan qorǵalýdyń, ult sanasy azattyǵynyń kepili. Alaida bul turǵyda biz memlekettik táýelsizdiktiń ajyramas bóligi bolyp tabylatyn óz memlekettik tilimizdiń mártebesin nyǵaitýǵa tiispiz.
Eger biz osy maqsat boiynsha ózara aýyzbirshilikke qol jetkizsek – birtindep ádisteri, merzimderi jaǵynan da kelisimge kelerimiz anyq. Bilim berý ministrliginiń óz kózqarasy bar, biraq sonymen birge ministrlik ózge ideialarǵa da ashyq bolýy tiis. Jaýapty organ bolǵandyqtan, bul máseleniń sońǵy núktesin qoiatyn da solar. Meniń bir áskeri joldasym bylai deidi: «Eń nashar tártip, tártipsizdikten myń ese artyq».
- «Sasqan úirek artymen súńgidi». Saǵadiev myrza sońǵy suhbatynda ózi joiǵan, Ahmet Baitursynov jazǵan «Álippeni» endi úsh jastan bastap oqytamyz dep jar saldy. Sonda bizdiń balalarymyz, nemerelerimizdiń bári výnderkind, poliglot bolyp týatyn bolǵany ma?
- Areke, mundai ideialarǵa jan-jaqty qaraǵanyńyz durys edi. Bizdiń balalarymyz výnderkind bolsa, nesi jaman? Qazaq balalarynyń ózgelerden qai jeri kem? Búgingi akseleratsiia (jyldam jetilý) protsesi jahandyq sipatqa ie boldy. Mysaly, Ten Boedihardjo 9 jasynda Gonkong ýniversitetine oqýǵa tústi, Iren Fýdolig Filippin ýniversitetine 11 jasynda tússe, úndistandyq Akrit Pran Iasval 12 jasynda meditsina ýniversitetiniń stýdenti atandy. Djeikob Barnett Indiana ýniversitetine 10 jasynda oqýǵa tústi.
Iá, olar výnderkind. Qazir, HHI ǵasyrda tipti výnderkind balalar da tańsyq emes, qalypty úrdis retinde qabyldanady. Búgingi kúni výnderkindterdiń tutas bir toptary men qoǵamdary qurylýda, olar óz elderi men ekonomikany alǵa jyljytýdyń ozyq tetigine ainalýda. Biz olardan nege qalys qalýǵa tiispiz? Bizdiń balalar daryndy emes pe, olar siiaqty? Álde bizdiń balalardyń ata-babalary basqalardan kem be? Men buǵan kelispeimin.
Almaty men Astana qalalarynda 15-20 jyl boiy amerikandyq, britandyq mektepter jumys istep keledi, munda výnderkindter emes, 5 jastan bastap qarapaiym qazaq balalary bilim alýda. Mysaly, meniń ulym 7 jasynda 3-synypta oqidy. Al men úshinshi synypta oqyǵanda 10 jasta edim.
Biz birinshi synypqa barǵan kezde árip tanyp, oqýdy úirendik. Al,qazirgi zaman balalary mektep tabaldyryǵyn attaǵan kezde oqyp, jazyp qana qoimai, arifmetikanyń tórt amalyn jetik meńgerýi tiis.
Iá, múmkin "Álippeni" 3 jasta úirengen erte shyǵar. Múmkin ony 4 nemese 5 jasta úirený kerek bolar. Túiequstai basty qumǵa tyqpai – bul máseleni ashyq talqylaý kerek! Erlan Saǵadievtiń maǵan unaityny – kópshilikti oilanýǵa májbúrlep, qalypty nárselerge jańa qyrynan qaraýǵa itermeleidi. Tek onyń bir osal tusy – ideialary emes, qoǵammen ashyq bailanystyń bolmaýy, bastamalar túsindiretin seriktesteriniń joqtyǵy. Onyń kóp saiasi tájiribesi joq, únemi synǵa ushyrap, kópshilik qyzý pikir-talasqa áli úirenbegen. Eger de ol búgingi kezeńnen ótse, bolashaq úshin jaqsy bir shynyqtyrý bolary anyq.
Degenmen, alǵa umtylmai, ózgermei, óz-ózimizdi aiap, óz balalarymyz ben óz halqymyzdy joǵary baǵalai almasaq – biz álem damýynan qalýymyz ábden múmkin. Qazirgi ýaqytta tehnologiialyq turǵyda ozat elderden 15-20 jyl artta qalǵanymyz – negizinen bizdiń jańashyldyqtan qorqatynymyzdyń nátijesi. Saǵadiev myrza tym bolmasa bul úrdisti ózgertýge talpynys jasaýda.
- Oqýlyqtardyń sapasy syn kótermeidi. Bul olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin ne isteý kerek?
- Áńgimemizdiń basynda men ár ata-ana óz aldyna bir muǵalim siiaqty dep aitqan bolatynmyn. Bilim ministrliginde Sárinjipov basshy bop turǵan kezde «Aq jol» partiiasy depýtattary oqýlyqtardyń jobalary aldyn ala ministrliktiń saitynda jariialanyp, kez kelgen azamat onda óz eskertpelerin nemese qatesin taýyp, jazyp kórsetetindei dárejege qol jetkizgen edik.
Al endi bizdiń áriptesterimiz parlamentte oqýlyqtardyń sapasy úshin Saǵadiev myrzany synǵa alǵan kezde, ol ádil jaýap qaitarǵan bolatyn: ne sebepti sizder tek syrttan ǵana baqylaýshy bop júrsizder, nelikten sizdiń balalaryńyz bilim alatyn oqýlyqtardy aldyn ala bizdermen birigip teksermeisizder? Jón sóz. Búgingi tańda bilim berýdiń sapasy úshin biz ózimiz de jaýaptymyz.
Árine, ministrlikke bul jumysty óz jónine jibere salý durys bolmas. Meniń oiymsha, oqýlyqtardyń sanyn qysqartý kerek, ár pán boiynsha ár oqý jylyna bir tiptik oqýlyq jetedi. Qazirgi tańda bir ýaqytta 3-5 oqýlyq qatar qoldanylýda, ár mektep oqýlyqty óz qalaýyna qarai tańdaidy. Oqý jyly bastalǵanda ata-analar kitap dúkenderine zyr júgirip, kerek oqýlyqty tapqansha dal bolady. Keiin sol oqýlyqtan anyq qateni kórgen kezde ashýlanatyndary da túsinikti. Al, eger tek bir oqýlyqtan ǵana qaldyratyn bolsaq, mundai basylymdy daiyndaý, tekserý, ony mazmuny jaǵynan da, shyǵarý jaǵynan da sapaly etý áldeqaida yńǵaily bolar edi.
Máseleni bulai sheshýge de qarsy shyǵatyndar bolary aidan anyq, óitkeni búgingi kúni oqýlyq shyǵarý bizneske ainaldy. Jyl saiyn jańa ǵylymi derekterdi jeleý qylyp, jańa oqýlyqtar basyp shyǵarady. Shyn máninde, bul baryp turǵan jemqorlyq. Qazirgi zamanda birde bir oqýlyq- pán boiynsha barynsha bilim berýge qaýqarsyz. Ár 10 jyl saiyn adamzat tarihynda jinalǵan bilim kólemi eselene túsedi.
Sondyqtan qazirgi bilim berý júiesi balany daiyn bilimdi jattap alýǵa májbúrlemei, ómir boiy óz betimen bilim alýǵa, damýyna túrtki bolýy tiis.
Oqýlyqtar qalyń emes, tartymdy bolýy tiis; alýan túrli aqparatty qamtymai, balalardy qajetti aqparatty óz betinshe izdep tabýǵa, sol izdenisten lázzat alýǵa jeteleýi tiis.
Biraq mundai arman-nietterimiz ózimizdiń ashkózdigimizden qurdymǵa ushyraidy. Qajetsiz aýyr oqýlyqtardy basyp shyǵarý, mektep formasy, mekteptegi tamaqtaný, tipti balany mektepke nemese balabaqshaǵa ornalastyrý – aiaq basqan saiyn jemqorlyq ne bopsalaý.
Muǵalimderdiń ózderinen de alynatyn alymdar az emes: túkke turmaityn attestatsiialar, eshkimge qajet emes aqyly baiqaýlar, bitpeitin esepter men mektepten tys jumystar... Bul Saǵadiev myrza aldynda turǵan úlken syn. Bul syndy jeńý úshin oǵan kúsh te, minez de, adaldyq ta, tazalyq ta kerek bolar. Mundai maqsattyń janynda keshegi paidasyz aiqai-shý jai ǵana kezekti pikir-talas bolyp qalady.
Suhbattasqan: Arman Sqabyluly
Ult portaly
