بٸزدٸڭ قوعامدا بۇعان دەيٸن ەشقانداي رەفورما دەل وسىنداي پٸكٸرتالاسقا نەگٸز بولماپ ەدٸ. قازٸر كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ جانداردىڭ بەرٸ ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم رەفورماسىنا ٶز ويلارىن بٸلدٸرٸپ جاتىر. بٸرٸ – ماقتايدى, بٸرٸ – داتتايدى. بٸرٸنە – دەستٷر كەرەك, بٸرٸ – جاڭالىق ٸزدەيدٸ. ال, سول پٸكٸرتالاستىڭ تٷپ-نەگٸزٸ قايدا, مەسەلە قايدان شىعىپ وتىر? «اق جول» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى, قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ پەن بەلگٸلٸ جۋرناليست ارمان سقابىلۇلى وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ.
- ازات تۇرلىبەكۇلى, بٸلٸم سالاسىندا بولىپ جاتقان رەفورمالارعا بايلانىستى سٸزدٸڭ ەردايىم ٶز ۇستانىمىڭىز بار ەكەنٸن بٸلەمٸز. وسىعان وراي بٸرنەشە مەرتە دەپۋتاتتىق ساۋالدار دا جاسادىڭىز. ەندٸ قازٸرگٸ مينيستر- ەرلان ساعاديەۆتٸڭ تٶڭٸرەگٸندە داۋ-داماي ەڭگٸمە ٶرشٸپ تۇر. بۇل جولى سٸزدٸڭ دەپۋتاتتىق داۋىسىڭىز ەستٸلمەدٸ. نەگە? قوعامدىق پٸكٸر ەكٸگە جارىلىپ جاتقان تۇستا ٷنسٸز قالۋعا بولمايتىن سەكٸلدٸ?..
- شىنىمەن دە, «اق جول» پارتيياسى قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن بٸلٸم بەرۋ سالاسىن ەڭ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدٸ. سوندىقتان بۇل سالادا بولىپ جاتقان كەز كەلگەن تىڭ ٶزگەرٸستەرگە بەيجاي قاراي المايمىز, ونداعى كەمشٸلٸكتەردٸ سىنعا الىپ, ٶز شەشٸمدەرٸمٸزدٸ دە ۇسىنامىز. ٶيتكەنٸ بٸز ەرقايسىسىمىز اتا-انامىز, ٶزٸمٸزدٸ كەيدە پەداگوگ دەپ تە سانايمىز, ال كەز كەلگەن اتا-انا ٶز بالاسىنىڭ ساپالى بٸلٸم الۋىن قالايدى.
ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسى تىم اۋقىمدى, ەرٸ ەلٸ دە شيكٸلەۋ بولعاندىقتان, جۇرتشىلىقتىڭ مينيسترلٸككە جيٸ كٶڭٸلٸ تولماي, ونى قاتتى جەنە دە ورىندى سىنعا الىپ جاتۋى سودان بولار.
ال, ەندٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا كٶپشٸلٸكتٸ الاڭداتقان مەسەلەگە كەلسەك, ەرينە, بۇل بوس داۋ ەمەس. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, جانجالدىڭ باسى – جوعارى وقۋ ورىندارى باعدارلاماسىنان قازاق تٸلٸ, قازاق ەدەبيەتٸ مەن قازاقستان تاريحى پەندەرٸن الىپ تاستاۋ تۋرالى اقپاراتتان باستالدى. اتالعان پەندەردٸڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸ ٷشٸن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن ەر قازاق بٸلەدٸ. قوعامدى الاڭداتقان مەسەلەگە بٸز دە سىرت قاراعان جوقپىز, اقپاننىڭ باسىندا مۇنداي شەشٸمنٸڭ دۇرىس ەمەس ەكەنٸن ايتىپ, «اق جول» فراكتسيياسىنان دەپۋتاتتىق ساۋال دايىندادىق. الايدا, ونى مەلٸمدەمەگە دەيٸن بٸر-ەكٸ كٷن بۇرىن بٸلٸم بەرۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن پەندەردٸ ەشكٸم دە الىپ تاستاماعان دەگەن حابارلاماسى شىقتى. سوندىقتان بۇل دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ قاجەتٸ جوق بولىپ قالدى.
دەگەنمەن, داۋ باسىلۋدىڭ ورنىنا, جەكەباس قاتىناستاردى انىقتاۋعا كٶشتٸ. ال مۇنداي داۋلار كەيدە تىم سوراقى بوپ كەتەدٸ, ەرٸ جٶنسٸز دەپ سانايمىن. عالامتور جەلٸلەرٸندە قازاق تٸلٸ جاناشىرلارىنا تٸل تيگٸزگەن جالعان سٶزدەر ايتىلا باستادى. بٸرتالاي بەلگٸلٸ ادامداردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە پارتييا بويىنشا ەرٸپتەسٸم, اقىن, ەرٸ ٶز ەلٸنٸڭ ناعىز پاتريوتى قازبەك يسا سەكٸلدٸ ازاماتتاردىڭ اتىنا «ارانداتۋشىلىققا تٷرتكٸ بولدى» دەگەن كٸنەلاۋمەن ماقالالار جارييالاندى.
تۋعان تٸلٸ مەن ادال اتىنان باسقا قارۋى جوق سول ازاماتتاردىڭ ٷندەمەي قالماۋى دا ەبدەن تٷسٸنٸكتٸ جايت. ال, ەندٸ اقىن مەن جۋرناليستەردٸڭ تٸلدەرٸ اششى بولاتىنى بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ. سوندىقتان ولاردىڭ جاۋاپتارى دا تىم ٶرەسكەل بولىپ شىقتى.
ولار دا تٷپكٸلٸكتٸ مەسەلەنٸ كەيٸنگە قالدىرىپ, مينيستردٸڭ جەكە باسىنا سىن ايتا باستادى. مەنٸڭشە, بۇل شەكتەن شىعۋشىلىق. نەگٸزٸ وسى داۋدىن بٸر پايداسى دا بار دا سەكٸلدٸ, ٶيتكەنٸ شۋعا تٷرتكٸ بولعان مەسەلە بٸردەن شەشٸلدٸ. بٸراق ونى بەرٸ ۇمىتىپ, جەكە باس نامىسىمەن داۋدى جالعاستىرۋدا. ال بۇندايدا كٸمنٸڭ اق, كٸمنٸڭ قارا ەكەنٸن انىقتاۋ قيىن. وسى جەردە مەن دوس كٶشٸمنٸڭ بٸر سۇحباتىندا ايتقان سٶزٸمەن تولىقتاي كەلٸسەمٸن: ابىرويىمىزدى ساقتاپ, بەدەلٸمٸزدٸ تٷسٸرمەۋمٸز كەرەك.
بۇل جٶنٸندە پٸكٸرتالاسقا كٸرٸسكەن پارتييالاسىم قازبەك جارىلقاسىنۇلىمەن كەشە بٸراز سٶيلەسكەن ەدٸك – «سابىر ەتەيٸك, وسىمەن توقتاتايىق» دەپ. ول كٸسٸ كەڭ-كٶنٸلدٸ عوي, شٷكٸر! ەرلان ساعاديەۆ مىرزاعا دا ايتارىم وسى. مەن ونى دا ٸسكەر, ەرٸ ٸزگٸ نيەتتٸ ادام رەتٸندە بٸلەمٸن. نەتيجەگە قول جەتكٸزٸلدٸ: بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە قازاق تٸلٸ, قازاق ەدەبيەتٸ مەن قازاقستان تاريحى پەندەرٸنٸڭ ورنىنا ەشكٸم تالاسىپ جاتقان جوق. ەرينە, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز – وسى پەندەردٸ قورعاۋ ٷشٸن سىنعا تٷسكەن بارشا جۇرتقا العىس ايتۋ كەرەك! دەگەنمەن, مينيسترگە دە العىس بٸلدٸرۋدٸڭ جٶنٸ بار – اقىلدىلىق تانىتىپ,بۇل پەندەردٸ وقۋ باعدارلاماسىندا ساقتاعانى ٷشٸن.
ەڭ باستىسى – ۇلتتىق سانا-سەزٸمدٸ كەمسٸتپەي, مەرتەبەسٸن تٷسٸرگەن جوقپىز. ال, جەكە باستىڭ داۋى ودان كەيٸنگٸ ورىندا بولعانى دۇرىس.
ال, ەندٸ, ارەكە, سٸز قويعان سۇراققا ورالساق, ەگەر دە بٸزدٸڭ پارتييا مەسەلە تولىق شەشٸلمەگەنٸن, ۇلتتىق مٷددەگە ەلٸ دە قاۋٸپ تٶنٸپ تۇرعانىن كٶرگەن, سەزگەن بولسا – كٷمەنٸڭٸز بولماسىن–«اق جول» پارتيياسىنىڭ ساۋالى باياعىدا-اق ٷكٸمەت پەن باسپاسٶز بەتتەرٸندە جٷرەر ەدٸ.
- جاقسى, سولاي بولسىن دەيٸك. مينيستر ٶزٸنە تاعىلعان ايىپتاۋلاردىڭ بارلىعىن جوققا شىعارىپ, اشىق حات جازعان اكادەميكتەردٸڭ باسقاشا سٶيلەۋلەرٸنە ىقپال ەتتٸ. بۇدان بٸلٸم رەفورماسى تٷزۋ جولعا تٷستٸ دەپ ايتا المايمىز. قازاق تاريحى كافەدرالارىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جابىلعاندىعى, ونىڭ ورنىنا «قازٸرگٸ زامان تاريحى» دەگەن پەننٸڭ ەنگٸزٸلگەندٸگٸ مينيسترلٸكتٸڭ «اق جول» پارتيياسىنا جٸبەرگەن جاۋابىندا انىق ايتىلعان عوي. ەگەر قوعامدا مىناداي شۋ كٶتەرٸلمەگەندە «قازاق تٸلٸ» مەن «قازاق ەدەبيەتٸ» پەندەرٸ دە سونىڭ جولىن قۇشار ما ەدٸ? قازٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ شارلاپ جٷرگەن «كلاسسيفيكاتور» دەگەننٸڭ تٸزٸمٸندە شىنىمەن دە اتالعان ەكٸ پەن جوق. مينيستر ەلٸ كٷنگە بۇل قۇجاتتىڭ قايدان شىققانىن ناقتى تٷسٸندٸرە الماي وتىر.
- مٸنە وسىنداي ناقتى مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا بولادى.
ەرينە, مەن مينيستردٸڭ ادۆوكاتى ەمەسپٸن,مەنٸڭشە, ەرلان كەنجەعاليۇلى ٶز ٸسٸنە ٶزٸ جاۋاپ بەرۋگە كٷشٸ جەتەر. ەنگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالاردى كەڭ جۇرتشىلىققا تٷسٸندٸرٸپ, تيٸمدٸلٸگٸن انىق كٶرسەتۋ – مينيستردٸڭ تٸكەلەي مٸندەتٸ دەپ بٸلەمٸن.
قاجەت بولسا, ٶز تاراپىمنان بٸلٸم بەرۋ رەفورمالارى جٶنٸندە پارلامەنتتٸك تىڭداۋلار ٶتكٸزۋگە باستاماشى بولۋعا دايىنمىن. سول جەردە ٶزدەرٸڭٸزدٸ مازالاپ جٷرگەن بارلىق مەسەلەلەردٸ كٶتەرە الامىز. نە بولماسا – اتالمىش مينيستر مەن ونىڭ وپپونەنتتەرٸن بەتپە-بەت جٷزدەستٸرۋ ٷشٸن استاناداعى «اق جول» پارتيياسىنىڭ ورتالىق كەڭسەسٸندەگٸ مەجٸلٸس زالى دايار.
ەكٸنشٸدەن, ٶزٸنٸز ايتقانىنىزداي, بىلتىرعى جىلى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ جابىلۋىنا «اق جول» پارتيياسىنىڭ دەپۋتاتى بەرٸك دٷيسەنبينوۆ رەسمي تٷردە مەلٸمدەمە جاساپ, قارسىلىق بٸلدٸرگەن بولاتىن. سول كەزدە بٸز وسى سۇراق بويىنشا ايقىن جاۋاپ الدىق, الايدا قوعامعا جۇلقىما مەسەلەلەر ەمەس, تۇتاس اقپارات قاجەت: مينيسترلٸك قانداي رەفورما ٶتكٸزەيٸن دەپ وتىر جەنە ول ٷشٸن نەنٸ جوسپارلاۋدا? ٶيتكەنٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ – مينيستردٸڭ جەكە شارۋاسى ەمەس, بۇل بٸزدٸڭ ۇرپاقتىڭ ورتاق بولاشاعى.
ساعاديەۆ مىرزانىڭ بۇل باعىتتا جان-جاقتان دايىنداعان ٶز كٶزقاراسى بار جەنە دە بٸزدٸڭ سۇراقتارىمىزعا جاۋابى دا دايىن دەپ ٷمٸتتەنەمٸن.
بٸراق, بۇل قٶزقاراستى كٶپشٸلٸكە جەتكٸزۋ ٷشٸن, قوعاممەن تىعىز بايلانىستا بولۋى ٷشٸن, وعان مىقتى ٷيلەستٸرۋشٸ كەرەگٸ انىق.
ال, مينيسترلٸكتٸڭ وسىعان جاۋاپتى قىزمەتٸنٸڭ باسشىسىن ٶز مٸندەتٸن تيٸستٸ تٷردە اتقارا الماعانى ٷشٸن جۇمىستان بوساتۋعا كەڭەس بەرەر ەدٸم. ەگەر دە بۇل قىزمەتكەرلەردٸڭ جوعارىدا ايتىلعان جاعىمسىز ارانداتۋشىلىققا قاتىسى بار ەكەنٸ راستالسا – مۇندايلاردى, تٸپتٸ, جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ كەرەك. ەرتە مە, كەش پە وسىنداي ماسقاراعا كٸم سەبەپ بولعانىن انىقتالادى دەپ ويلايمىن. پٸكٸر الماسۋىمىزدى "بازار-ۆوكزالعا" اينالدىرماي, قالامگەر بولسىن, مينيستر نەمەسە جۇمىسسىز ادام بولسىن, - ەركٸمنٸڭ ار-نامىسىن قۇرمەتتەۋگە مٸندەتتٸمٸز.سٸزدٸڭ «كلاسسسيفيكاتورعا» قاتىستى مىسالىڭىزعا مەنٸڭ دە قوسارىم بار, كٷنٸ كەشە عانا رەسپۋبليكالىق تەستٸلەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى «قازاق تٸلٸ ۇبت-دان الىنىپ تاستالدى» دەپ مەلٸمدەگەن بولاتىن, بۇل جاڭالىقتى الدىمەن بارلىق باق تاراتتى. ال بٷگٸن مينيستر بۇل جاڭالىقتى جوققا شىعاردى. كافەدرالار, پەندەر, «كلاسسيفيكاتور», ۇبت.... شىنىمەن دە, بۇنىڭ بارلىعىنان تٷرلٸ سۇراقتار تۋىندايدى.
بايقاۋىمشا, مينيسترلٸكتٸڭ ٸشٸندە تٷسٸنٸكسٸز تارتىس جٷرٸپ جاتقانداي. اياق استىنان شىعاتىن ٶسەكتەرگە قوسىمشا, ٶتكەن اپتادا ٶكپەلٸ شەنەۋنٸكتٸڭ ايىپ تاققان مەلٸمدەمەسٸ جارييالانعان بولاتىن, كەيٸننەن ونى «شەتەلگە رۇقساتسىز كەتكەنٸ ٷشٸن جۇمىستان شىعارىلدى» دەپ تٷسٸنٸكتەمە تٷستٸ. بارلىق مينيسترلٸكتەردٸڭ اراسىندا بۇل مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ بيۋدجەتٸ ەڭ ٷلكەندەردٸن بٸرٸ – جىلىنا شامامەن 400 ملرد. تەڭگە. سوڭعى جىلدارى باسپاسٶز قۇرالدارىندا مينيسترلٸكتە قاراجاتتىڭ پايدالانۋى جايىندا تٷرلٸ داۋلار جيٸ ايتىلىپ جٷر – مىسالى جىل سايىن 50ملرد تەڭگە عىلىمي گرانتتاردى تاراتۋعا بايلانىستى, جەنە ت.س.س. مٷمكٸن, نەبەرٸ بٸر جىل بۇرىن كەلگەن مينيستر قىزمەتكەرلەردٸ تەرتٸپكە شاقىرىپ, نەمەسە ٶزگەرتۋلەر باستاپ, بٸرەۋلەردٸڭ «شامىنا» تيٸپ كەتكەن بە, كٸم بٸلسٸن. ال قازٸرگٸ تاڭدا مينيسترلٸكتەن شىعاتىن «كٷمەندٸ» اقپاراتتار سولاردىڭ "جاۋابى" ەمەس پە?
ەرينە, بۇل تەك بولجامدار عانا. بۇنى راستاپ, نە بولماسا جوققا شىعاراتىن – ساعاديەۆ مىرزانىڭ ٶزٸ عانا, ٶيتكەنٸ ونداي بىلىقتار ەڭ الدىمەن مينيستردٸڭ ٶزٸنە دە پايدالى ەمەس.
بٸز ٷشٸن ەڭ ماڭىزدىسى, ەندٸگٸ جەردە بٸلٸم بەرۋ مينيسترلٸگٸ ٶز رەفورمالارىن كٶپشٸلٸكتەن جاسىرماي, ٶتكٸر تالقىلاۋ مەن سىن ەستۋدەن قورىقپاي, ٶز جۇمىسىن اشىق تٷردە جٷرگٸزٸپ, شەشۋ جولدارىن بٸرلەسٸپ ٸزدەگەنٸ دۇرىس.
بۇل ٷشٸن ساياسي مەدەنيەت, كٶپشٸلٸك پٸكٸر-تالاس دەستٷرٸ, بٸر-بٸرٸنە دەگەن سىيلاستىق پەن شىدامدىلىق كەرەك. ال ەرلان ساعاديەۆكە بۇل تەجٸريبە مىناعان كٶزٸن جەتكٸزۋٸ تيٸس: اشىقتىق – ارانداتۋشىلىق پەن جاساندى جانجالدان قورعانۋدىڭ ەڭ سەنٸمدٸ جولى.
- تاعى دا ٷشتٸلدٸلٸك جايىندا. مامانداردىڭ زەرتتەۋٸنشە ەلەمنٸڭ ەشبٸر ەلٸندە ٷش تٸلدە بٸردەن بالا وقىتۋ تەجٸريبەسٸ جوق. ەكٸ تٸلدە, بٸرٸنشٸ سىنىپتان ەكٸ ەلدە عانا وقىتادى ەكەن. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ەكسپەريمەنت رەتٸندە ٷشتٸلدٸلٸك قولدانىلىپ جاتقان مەكتەپتەردە وقۋشىلاردىڭ سول ٷش تٸلدٸ مەڭگەرۋٸ قيىن بولىپ جاتقاندىعى, ەسٸرەسە قازاقشا وقۋدىڭ تىم ناشارلاپ كەتكەندٸگٸ ايتىلۋدا...
- ەكسپەريمەنتتٸڭ ٶزٸ دە وسى رەفورمانىڭ ەلسٸز جەنە كٷشتٸ جاقتارىن انىقتاۋ ٷشٸن جاسالعان جوق پا? مەنٸڭ ويىمشا, بٸرەۋدٸڭ سٶزٸنە ەرگەنشە, سول ەكسپەريمەنتتٸڭ نەتيجەسٸن انىقتاپ بٸلٸپ, ناقتى قورىتىندى بويىنشا تۇجىرىم شىعارعانىمىز جٶن.
بۇعان دەيٸن دە مەن ٷش تٸلدٸ وقىتۋ جايىندا سۇحبات بەرگەن ەدٸم. سودان بەرٸ ونىڭ قاجەتتٸلٸگٸ جايلى مەنٸڭ پٸكٸرٸم تەك ارتا تٷستٸ. حالقىمىز تەك كٶرشٸلەرمەن عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەممەن تٸكەلەي تٸلدەسۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولۋى شارت. بۇل – بٸزدٸڭ ساياسي, تٸپتٸ ونىڭ ٷستٸندە – دٸل, "مەنتالدى" تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ كەپٸلٸنٸڭ بٸرٸ. سونداي-اق بۇل اتاپ ٶتكەن كٶرشٸلەردٸڭ اسقان اقپاراتتى ىقپالىنان قورعالۋدىڭ, ۇلت ساناسى ازاتتىعىنىڭ كەپٸلٸ. الايدا بۇل تۇرعىدا بٸز مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ تابىلاتىن ٶز مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸن نىعايتۋعا تيٸسپٸز.
ەگەر بٸز وسى ماقسات بويىنشا ٶزارا اۋىزبٸرشٸلٸككە قول جەتكٸزسەك – بٸرتٸندەپ ەدٸستەرٸ, مەرزٸمدەرٸ جاعىنان دا كەلٸسٸمگە كەلەرٸمٸز انىق. بٸلٸم بەرۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶز كٶزقاراسى بار, بٸراق سونىمەن بٸرگە مينيسترلٸك ٶزگە يدەيالارعا دا اشىق بولۋى تيٸس. جاۋاپتى ورگان بولعاندىقتان, بۇل مەسەلەنٸڭ سوڭعى نٷكتەسٸن قوياتىن دا سولار. مەنٸڭ بٸر ەسكەري جولداسىم بىلاي دەيدٸ: «ەڭ ناشار تەرتٸپ, تەرتٸپسٸزدٸكتەن مىڭ ەسە ارتىق».
- «ساسقان ٷيرەك ارتىمەن سٷڭگيدٸ». ساعاديەۆ مىرزا سوڭعى سۇحباتىندا ٶزٸ جويعان, احمەت بايتۇرسىنوۆ جازعان «ەلٸپپەنٸ» ەندٸ ٷش جاستان باستاپ وقىتامىز دەپ جار سالدى. سوندا بٸزدٸڭ بالالارىمىز, نەمەرەلەرٸمٸزدٸڭ بەرٸ ۆۋندەركيند, پوليگلوت بولىپ تۋاتىن بولعانى ما?
- ارەكە, مۇنداي يدەيالارعا جان-جاقتى قاراعانىڭىز دۇرىس ەدٸ. بٸزدٸڭ بالالارىمىز ۆۋندەركيند بولسا, نەسٸ جامان? قازاق بالالارىنىڭ ٶزگەلەردەن قاي جەرٸ كەم? بٷگٸنگٸ اكسەلەراتسييا (جىلدام جەتٸلۋ) پروتسەسٸ جاھاندىق سيپاتقا يە بولدى. مىسالى, تەن بوەديحاردجو 9 جاسىندا گونكونگ ۋنيۆەرسيتەتٸنە وقۋعا تٷستٸ, يرەن فۋدوليگ فيليپپين ۋنيۆەرسيتەتٸنە 11 جاسىندا تٷسسە, ٷندٸستاندىق اكريت پران ياسۆال 12 جاسىندا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ اتاندى. دجەيكوب بارنەتت ينديانا ۋنيۆەرسيتەتٸنە 10 جاسىندا وقۋعا تٷستٸ.
يە, ولار ۆۋندەركيند. قازٸر, ححٸ عاسىردا تٸپتٸ ۆۋندەركيند بالالار دا تاڭسىق ەمەس, قالىپتى ٷردٸس رەتٸندە قابىلدانادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ۆۋندەركيندتەردٸڭ تۇتاس بٸر توپتارى مەن قوعامدارى قۇرىلۋدا, ولار ٶز ەلدەرٸ مەن ەكونوميكانى العا جىلجىتۋدىڭ وزىق تەتٸگٸنە اينالۋدا. بٸز ولاردان نەگە قالىس قالۋعا تيٸسپٸز? بٸزدٸڭ بالالار دارىندى ەمەس پە, ولار سيياقتى? ەلدە بٸزدٸڭ بالالاردىڭ اتا-بابالارى باسقالاردان كەم بە? مەن بۇعان كەلٸسپەيمٸن.
الماتى مەن استانا قالالارىندا 15-20 جىل بويى امەريكاندىق, بريتاندىق مەكتەپتەر جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ, مۇندا ۆۋندەركيندتەر ەمەس, 5 جاستان باستاپ قاراپايىم قازاق بالالارى بٸلٸم الۋدا. مىسالى, مەنٸڭ ۇلىم 7 جاسىندا 3-سىنىپتا وقيدى. ال مەن ٷشٸنشٸ سىنىپتا وقىعاندا 10 جاستا ەدٸم.
بٸز بٸرٸنشٸ سىنىپقا بارعان كەزدە ەرٸپ تانىپ, وقۋدى ٷيرەندٸك. ال,قازٸرگٸ زامان بالالارى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان كەزدە وقىپ, جازىپ قانا قويماي, اريفمەتيكانىڭ تٶرت امالىن جەتٸك مەڭگەرۋٸ تيٸس.
يە, مٷمكٸن "ەلٸپپەنٸ" 3 جاستا ٷيرەنگەن ەرتە شىعار. مٷمكٸن ونى 4 نەمەسە 5 جاستا ٷيرەنۋ كەرەك بولار. تٷيەقۇستاي باستى قۇمعا تىقپاي – بۇل مەسەلەنٸ اشىق تالقىلاۋ كەرەك! ەرلان ساعاديەۆتٸڭ ماعان ۇنايتىنى – كٶپشٸلٸكتٸ ويلانۋعا مەجبٷرلەپ, قالىپتى نەرسەلەرگە جاڭا قىرىنان قاراۋعا يتەرمەلەيدٸ. تەك ونىڭ بٸر وسال تۇسى – يدەيالارى ەمەس, قوعاممەن اشىق بايلانىستىڭ بولماۋى, باستامالار تٷسٸندٸرەتٸن سەرٸكتەستەرٸنٸڭ جوقتىعى. ونىڭ كٶپ ساياسي تەجٸريبەسٸ جوق, ٷنەمٸ سىنعا ۇشىراپ, كٶپشٸلٸك قىزۋ پٸكٸر-تالاسقا ەلٸ ٷيرەنبەگەن. ەگەر دە ول بٷگٸنگٸ كەزەڭنەن ٶتسە, بولاشاق ٷشٸن جاقسى بٸر شىنىقتىرۋ بولارى انىق.
دەگەنمەن, العا ۇمتىلماي, ٶزگەرمەي, ٶز-ٶزٸمٸزدٸ اياپ, ٶز بالالارىمىز بەن ٶز حالقىمىزدى جوعارى باعالاي الماساق – بٸز ەلەم دامۋىنان قالۋىمىز ەبدەن مٷمكٸن. قازٸرگٸ ۋاقىتتا تەحنولوگييالىق تۇرعىدا وزات ەلدەردەن 15-20 جىل ارتتا قالعانىمىز – نەگٸزٸنەن بٸزدٸڭ جاڭاشىلدىقتان قورقاتىنىمىزدىڭ نەتيجەسٸ. ساعاديەۆ مىرزا تىم بولماسا بۇل ٷردٸستٸ ٶزگەرتۋگە تالپىنىس جاساۋدا.
- وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى سىن كٶتەرمەيدٸ. بۇل ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
- ەڭگٸمەمٸزدٸڭ باسىندا مەن ەر اتا-انا ٶز الدىنا بٸر مۇعالٸم سيياقتى دەپ ايتقان بولاتىنمىن. بٸلٸم مينيسترلٸگٸندە سەرٸنجٸپوۆ باسشى بوپ تۇرعان كەزدە «اق جول» پارتيياسى دەپۋتاتتارى وقۋلىقتاردىڭ جوبالارى الدىن الا مينيسترلٸكتٸڭ سايتىندا جارييالانىپ, كەز كەلگەن ازامات وندا ٶز ەسكەرتپەلەرٸن نەمەسە قاتەسٸن تاۋىپ, جازىپ كٶرسەتەتٸندەي دەرەجەگە قول جەتكٸزگەن ەدٸك.
ال ەندٸ بٸزدٸڭ ەرٸپتەستەرٸمٸز پارلامەنتتە وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى ٷشٸن ساعاديەۆ مىرزانى سىنعا العان كەزدە, ول ەدٸل جاۋاپ قايتارعان بولاتىن: نە سەبەپتٸ سٸزدەر تەك سىرتتان عانا باقىلاۋشى بوپ جٷرسٸزدەر, نەلٸكتەن سٸزدٸڭ بالالارىڭىز بٸلٸم الاتىن وقۋلىقتاردى الدىن الا بٸزدەرمەن بٸرٸگٸپ تەكسەرمەيسٸزدەر? جٶن سٶز. بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸلٸم بەرۋدٸڭ ساپاسى ٷشٸن بٸز ٶزٸمٸز دە جاۋاپتىمىز.
ەرينە, مينيسترلٸككە بۇل جۇمىستى ٶز جٶنٸنە جٸبەرە سالۋ دۇرىس بولماس. مەنٸڭ ويىمشا, وقۋلىقتاردىڭ سانىن قىسقارتۋ كەرەك, ەر پەن بويىنشا ەر وقۋ جىلىنا بٸر تيپتٸك وقۋلىق جەتەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا بٸر ۋاقىتتا 3-5 وقۋلىق قاتار قولدانىلۋدا, ەر مەكتەپ وقۋلىقتى ٶز قالاۋىنا قاراي تاڭدايدى. وقۋ جىلى باستالعاندا اتا-انالار كٸتاپ دٷكەندەرٸنە زىر جٷگٸرٸپ, كەرەك وقۋلىقتى تاپقانشا دال بولادى. كەيٸن سول وقۋلىقتان انىق قاتەنٸ كٶرگەن كەزدە اشۋلاناتىندارى دا تٷسٸنٸكتٸ. ال, ەگەر تەك بٸر وقۋلىقتان عانا قالدىراتىن بولساق, مۇنداي باسىلىمدى دايىنداۋ, تەكسەرۋ, ونى مازمۇنى جاعىنان دا, شىعارۋ جاعىنان دا ساپالى ەتۋ ەلدەقايدا ىڭعايلى بولار ەدٸ.
مەسەلەنٸ بۇلاي شەشۋگە دە قارسى شىعاتىندار بولارى ايدان انىق, ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ وقۋلىق شىعارۋ بيزنەسكە اينالدى. جىل سايىن جاڭا عىلىمي دەرەكتەردٸ جەلەۋ قىلىپ, جاڭا وقۋلىقتار باسىپ شىعارادى. شىن مەنٸندە, بۇل بارىپ تۇرعان جەمقورلىق. قازٸرگٸ زاماندا بٸردە بٸر وقۋلىق- پەن بويىنشا بارىنشا بٸلٸم بەرۋگە قاۋقارسىز. ەر 10 جىل سايىن ادامزات تاريحىندا جينالعان بٸلٸم كٶلەمٸ ەسەلەنە تٷسەدٸ.
سوندىقتان قازٸرگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ بالانى دايىن بٸلٸمدٸ جاتتاپ الۋعا مەجبٷرلەمەي, ٶمٸر بويى ٶز بەتٸمەن بٸلٸم الۋعا, دامۋىنا تٷرتكٸ بولۋى تيٸس.
وقۋلىقتار قالىڭ ەمەس, تارتىمدى بولۋى تيٸس; الۋان تٷرلٸ اقپاراتتى قامتىماي, بالالاردى قاجەتتٸ اقپاراتتى ٶز بەتٸنشە ٸزدەپ تابۋعا, سول ٸزدەنٸستەن لەززات الۋعا جەتەلەۋٸ تيٸس.
بٸراق مۇنداي ارمان-نيەتتەرٸمٸز ٶزٸمٸزدٸڭ اشكٶزدٸگٸمٸزدەن قۇردىمعا ۇشىرايدى. قاجەتسٸز اۋىر وقۋلىقتاردى باسىپ شىعارۋ, مەكتەپ فورماسى, مەكتەپتەگٸ تاماقتانۋ, تٸپتٸ بالانى مەكتەپكە نەمەسە بالاباقشاعا ورنالاستىرۋ – اياق باسقان سايىن جەمقورلىق نە بوپسالاۋ.
مۇعالٸمدەردٸڭ ٶزدەرٸنەن دە الىناتىن الىمدار از ەمەس: تٷككە تۇرمايتىن اتتەستاتسييالار, ەشكٸمگە قاجەت ەمەس اقىلى بايقاۋلار, بٸتپەيتٸن ەسەپتەر مەن مەكتەپتەن تىس جۇمىستار... بۇل ساعاديەۆ مىرزا الدىندا تۇرعان ٷلكەن سىن. بۇل سىندى جەڭۋ ٷشٸن وعان كٷش تە, مٸنەز دە, ادالدىق تا, تازالىق تا كەرەك بولار. مۇنداي ماقساتتىڭ جانىندا كەشەگٸ پايداسىز ايقاي-شۋ جاي عانا كەزەكتٸ پٸكٸر-تالاس بولىپ قالادى.
سۇحباتتاسقان: ارمان سقابىلۇلى
ۇلت پورتالى
