Aqorda saitynda Altynshy Kaspii sammitiniń kommiýnikesi jariialandy, dep habarlaidy "Ult aqparat".
***
2022 jylǵy 29 maýsymda Ashhabadta Ázerbaijan Respýblikasynyń Prezidenti Ilham Áliev, Iran Islam Respýblikasynyń Prezidenti Ibrahim Raisi, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev, Resei Federatsiiasynyń Prezidenti Vladimir Pýtin, Túrikmenstan Prezidenti Serdar Berdymuhamedovtiń qatysýymen Altynshy Kaspii sammiti ótti.
Prezidentter dostyq pen senim jaǵdaiynda Kaspiidegi besjaqty yntymaqtastyqtyń mańyzdy máselelerin, sondai-aq ózara múdde turǵysynan ózekti halyqaralyq jáne óńirlik problemalardy talqylady.
Prezidentter Ashhabadta (2002 jyly), Tegeranda (2007 jyly), Bakýde (2010 jyly), Astrahanda (2014 jyly) jáne Aqtaýda (2018 jyly) ótken Kaspii sammitteri sheshimderiniń mańyzdylyǵy men olardy nátijeli júzege asyrýdyń qajettiligin atap kórsetti.
Prezidentter 2018 jylǵy 12 tamyzdaǵy Kaspii teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsiiaǵa qol qoiýdyń mánin joǵary baǵalady.
Memleketter basshylary jan-jaqty ózara is-qimyldyń qazirgi joǵary áleýetin atap ótip, Kaspii mańy memleketteriniń yntymaqtastyq deńgeiine oń baǵa berdi.
Kaspii mańy elderiniń kóshbasshylary Birikken Ulttar Uiymy Jarǵysynyń jáne halyqaralyq quqyqtyń qaǵidattary men normalaryna beiildigin rastap, Kaspii teńizi óńiriniń álemdegi ósip kele jatqan rólin nazarǵa ala otyryp, Kaspii mańy memleketteriniń óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qoldaýǵa, ózara tiimdi ekonomikalyq yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa, ekologiialyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, mádeni-gýmanitarlyq, ǵylymi jáne ózge de bailanystardy damytýǵa daiyn ekenin bildirdi.
Prezidentter jaǵalaý memleketteriniń Kaspii teńizindegi qyzmeti tómendegi qaǵidattar negizinde júzege asyrylatynyn qaita rastady:
1) memleketterdiń egemendigin, aýmaqtyq tutastyǵyn, táýelsizdigin, egemendik teńdigin qurmetteý, kúsh nemese kúshpen qorqytýdy qoldanbaý, ózara qurmet, yntymaqtastyq, bir-biriniń ishki isterine aralaspaý;
2) Kaspii teńizin beibit maqsattarda paidalaný, ony beibitshilik, tatý kórshilik, dostyq jáne yntymaqtastyq aimaǵyna ainaldyrý, Kaspii teńizine bailanysty barlyq máselelerdi beibit joldarmen sheshý;
3) Kaspii óńirinde qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý;
4) jaǵalaý memleketteriniń Kaspii teńizindegi qarý-jaraqtarynyń turaqty teńgerimin qamtamasyz etý, barlyq jaǵalaý memleketteriniń múddelerin eskere otyryp, áskeri qurylysty aqylǵa qonymdy jetkilikti sheginde júzege asyrý, bir-biriniń qaýipsizdigine nuqsan keltirmeý;
5) óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaitý boiynsha ortaq kúsh-jigerge sáikes, onyń ishinde barlyq jaǵalaý memleketteri arasynda jasalǵan halyqaralyq sharttarǵa sáikes boljamdylyq jáne ashyqtyq rýhynda áskeri qyzmet salasyndaǵy kelisilgen senim sharalaryn saqtaý;
6) Kaspii teńizinde jaǵalaý memleketterine tiesili emes qarýly kúshterdiń bolmaýy;
7) qandai da bir jaǵalaý memleketiniń óz aýmaǵyn basqa memleketterge jaǵalaý memleketteriniń kez kelgenine qarsy basqynshylyq jáne basqa da áskeri is-qimyldar jasaýǵa usynbaýy;
8) jaǵalaý memleketteriniń egemendik jáne airyqsha quqyqtary jáne osyǵan bailanysty olar jaǵalaý memleketteri aiqyndaǵan qyzmet túrlerine qatysty belgilegen qaǵidalar saqtalǵan kezde, árbir jaǵalaý memleketiniń aýmaqtyq sýlarynyń syrtqy shekterinen tys teńizde júzý erkindigi;
9) teńizde júzý qaýipsizdigin qamtamasyz etý;
10) halyqaralyq saýda men ekonomikalyq damýdy keńeitý maqsatynda tranzit jaǵalaý memleketiniń zańdy múddelerin eskere otyryp, halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa birdei tanylǵan qaǵidattary men normalary jáne tiisti jaǵalaý memleketteriniń ýaǵdalastyqtary negizinde Kaspii teńizinen basqa teńizderge, álemdik muhitqa erkin shyǵý jáne olardan erkin qaityp kirý quqyǵy;
11) Kaspii teńizinde júzýdi, oǵan kirýdi/odan shyǵýdy tek jaǵalaý memleketteriniń árqaisysynyń memlekettik týy bar kemelermen ǵana júzege asyrý;
12) birlesken sý biologiialyq resýrstarynyń ósimin molaitý jáne olardyń paidalanylýyn retteý boiynsha kelisilgen normalar men qaǵidalardy qoldaný;
13) lastanýǵa jol bergen jaǵalaý memleketiniń Kaspii teńiziniń ekologiialyq júiesine keltirilgen nuqsan úshin jaýapkershiligi;
14) Kaspii teńiziniń tabiǵi ortasyn qorǵaý, onyń biologiialyq resýrstaryn saqtaý, qalpyna keltirý jáne utymdy paidalaný;
15) Kaspii teńiziniń ekologiiasy, biologiialyq resýrstaryn saqtaý jáne paidalaný salalarynda ǵylymi zertteýler júrgizýge járdemdesý;
16) Halyqaralyq azamattyq aviatsiia uiymynyń qaǵidalaryna sáikes azamattyq áýe kemeleriniń ushý erkindigi;
17) jaǵalaý memleketteriniń egemendik jáne airyqsha quqyqtary, sondai-aq osyǵan bailanysty olar zertteýlerdiń aiqyndalǵan túrlerine qatysty belgilegen qaǵidalar saqtalǵan kezde, jaǵalaý memleketteri kelisken quqyqtyq normalarǵa sáikes árbir jaǵalaý memleketiniń aýmaqtyq sýlarynan tys teńizde ǵylymi zertteýlerdi júrgizý.
Prezidentter yntymaqtastyqtyń ártúrli aspektilerine sholý jasaý jáne besjaqty qujattardy kelisýdi úilestirý maqsatynda Kaspii teńizi máseleleri boiynsha joǵary deńgeidegi jumys tobynyń turaqty negizdegi qyzmetiniń mańyzdylyǵyn atap kórsetti.
Kaspii teńizinde tikelei bastapqy syzyqtardy belgileý ádistemesi týraly kelisim jobasyn besjaqty formatta jedel kelisý Kaspii kelissóz protsesiniń birinshi kezektegi mindeti bolyp tabylady.
Kaspii yntymaqtastyǵynyń tiimdiligin arttyrý jáne besjaqty salalyq tetikter sheńberindegi ózara is-qimyldy úilestirý maqsatynda Syrtqy ister ministrleri Kaspii teńizindegi besjaqty yntymaqtastyqty damytý, tereńdetý, ońtailandyrý, onyń formattaryn jetildirý máseleleri qarastyrylatyn, Kaspii sammitteriniń sheshimderin iske asyrý, kún tártibi men qorytyndy qujattarynyń tizbesin daiyndaý boiynsha kelisilgen sharalar ázirlenetin, sondai-aq ózara múddelilik bildiretin ózge de máseleler qarastyrylatyn kezdesýler men talqylaýlardy turaqty negizde ótkizip turady.
Prezidentter Kaspii jaǵalaýy memleketteri yntymaqtastyǵynyń quqyqtyq negizderin qalyptastyrý protsessine qanaǵattanýshylyǵyn bildirip, osy baǵyttaǵy belsendi jumysty jalǵastyrý qajettigin atap ótti.
Prezidentter qazirgi ýaqytta Kaspii yntymaqtastyǵynyń quqyqtyq negizderin damytý úshin ázirlenip jatqan besjaqty qujattardyń jobalaryn kelisý protsesin jedeldetýdiń, sondai-aq buǵan deiin qol qoiylǵan kelisimderdi iske asyrýǵa bailanysty máselelerdi talqylaý jónindegi konsýltatsiialardy jalǵastyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Prezidentter qazirgi kezeńde sanitarlyq-epidemiologiialyq sipattaǵy tótenshe jaǵdailardyń aldyn alý jáne infektsiialyq aýrýlardyń órshýine den qoiý salasyndaǵy kúsh-jigerdi odan ári shoǵyrlandyrý Kaspii mańy elderiniń aldynda turǵan basty mindetterdiń biri bolyp tabylady degen ortaq pikir bildirdi. Koronavirýs infektsiiasynyń pandemiiasynan týyndaǵan kúrdeli jaǵdailarda Kaspii mańy elderiniń bir-birine ózara qoldaý kórsetip, janashyrlyq tanytqany qanaǵattanarlyq dep atap ótildi.
Kaspii mańy memleketteri arasyndaǵy ekonomikalyq jáne tehnologiialyq bailanystardy nyǵaitýdyń mańyzdylyǵy, úkimetterdi, halyqaralyq institýttardy, isker toptardy, ǵylymi jurtshylyqty keńinen tarta otyryp, ekonomikalyq taqyryp máselelerin talqylaý úshin mańyzdy alań bolǵan 2019 jylǵy 11-12 tamyzda Túrikmenbashyda ótken Birinshi Kaspii ekonomikalyq forýmynyń róli atap kórsetildi. Resei Federatsiiasynda Ekinshi Kaspii Ekonomikalyq Forýmyn ótkizý týraly usynys qoldaý tapty.
Prezidentter Kaspii mańy memleketteriniń energetika sektoryndaǵy ózara is-qimylyn arttyrýǵa múddeliligin rastady.
Prezidentter 2018 jylǵy 12 tamyzda Aqtaýda qol qoiylǵan Kaspii mańy memleketteriniń úkimetteri arasyndaǵy kólik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimniń kúshine enýin quptady.
Kaspii teńiziniń ortasyn qorǵaý salasynda qabyldanǵan mindettemelerge beiildik rastaldy.
2003 jylǵy 4 qarashadaǵy Kaspii teńiziniń ortasyn qorǵaý jónindegi negizdemelik konventsiia (Tegeran konventsiiasy) taraptarynyń altynshy konferentsiiasyn 2022 jyldyń sońyna deiin Ázerbaijan Respýblikasynda ótkizý týraly usynys qoldaý tapty.
Prezidentter jan-jaqty ózara tiimdi besjaqty yntymaqtastyqty belsendi damytý, tereń tarihi tamyry bar dostyq pen tatý kórshilik qarym-qatynastardy nyǵaitý jaǵalaý elderi halyqtarynyń túpki múddelerine sai keletinin, beibitshilik pen qaýipsizdik isine qyzmet etetini qanaǵattanarlyq degen baǵa berildi.
Prezidentter Kaspii teńizi beibitshilik, kelisim, tatý kórshilik jáne jemisti halyqaralyq yntymaqtastyq teńizi ekenin atap kórsetti.
Kaspii teńizindegi áskeri saladaǵy ózara is-qimyldyń mańyzdylyǵy atap ótildi.
Prezidentter Kaspii teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsiianyń qaǵidattaryna sáikes qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge, Kaspii mańy memleketteriniń áskeri saladaǵy ózara is-qimylynyń normalary men qaǵidalaryn belgileýge kómektesetin Kaspii teńizindegi áskeri qyzmet salasyndaǵy senim sharalary týraly kelisim jobasyn kelisý jónindegi kelissózder protsesin ilgeriletýdi jaqtady.
Kaspii sammitteriniń turaqty sipaty Kaspii teńizindegi yntymaqtastyq pen óńirlik damýdyń basymdyqtaryn aiqyndaýǵa, belgilengen maqsattardy iske asyrýdyń jalpy tásilderin ázirleýge múmkindik beredi. Kaspii mańy memleketteri basshylarynyń kezdesýlerin ótkizý tájiribesin odan ári de qoldaý nieti rastaldy.
Altynshy Kaspii sammitin joǵary deńgeide uiymdastyrǵany jáne qonaqjailyq kórsetkeni úshin Túrikmenstan eliniń basshylyǵyna rizashylyq bildirildi.
Jetinshi Kaspii sammiti kelisilgen merzimde Iran Islam Respýblikasynda ótedi.
Ashhabad qalasy, 2022 jylǵy 29 maýsym
