اقوردا سايتىندا التىنشى كاسپيي سامميتٸنٸڭ كومميۋنيكەسٸ جارييالاندى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
***
2022 جىلعى 29 ماۋسىمدا اشحابادتا ەزەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ يبراحيم رايسي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ سەردار بەردىمۇحامەدوۆتٸڭ قاتىسۋىمەن التىنشى كاسپيي سامميتٸ ٶتتٸ.
پرەزيدەنتتەر دوستىق پەن سەنٸم جاعدايىندا كاسپييدەگٸ بەسجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى مەسەلەلەرٸن, سونداي-اق ٶزارا مٷددە تۇرعىسىنان ٶزەكتٸ حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك پروبلەمالاردى تالقىلادى.
پرەزيدەنتتەر اشحابادتا (2002 جىلى), تەگەراندا (2007 جىلى), باكۋدە (2010 جىلى), استراحاندا (2014 جىلى) جەنە اقتاۋدا (2018 جىلى) ٶتكەن كاسپيي سامميتتەرٸ شەشٸمدەرٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى مەن ولاردى نەتيجەلٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸن اتاپ كٶرسەتتٸ.
پرەزيدەنتتەر 2018 جىلعى 12 تامىزداعى كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ تۋرالى كونۆەنتسيياعا قول قويۋدىڭ مەنٸن جوعارى باعالادى.
مەملەكەتتەر باسشىلارى جان-جاقتى ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ قازٸرگٸ جوعارى ەلەۋەتٸن اتاپ ٶتٸپ, كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىق دەڭگەيٸنە وڭ باعا بەردٸ.
كاسپيي ماڭى ەلدەرٸنٸڭ كٶشباسشىلارى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى جارعىسىنىڭ جەنە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارىنا بەيٸلدٸگٸن راستاپ, كاسپيي تەڭٸزٸ ٶڭٸرٸنٸڭ ەلەمدەگٸ ٶسٸپ كەلە جاتقان رٶلٸن نازارعا الا وتىرىپ, كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قولداۋعا, ٶزارا تيٸمدٸ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا, ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە, مەدەني-گۋمانيتارلىق, عىلىمي جەنە ٶزگە دە بايلانىستاردى دامىتۋعا دايىن ەكەنٸن بٸلدٸردٸ.
پرەزيدەنتتەر جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸنٸڭ كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ قىزمەتٸ تٶمەندەگٸ قاعيداتتار نەگٸزٸندە جٷزەگە اسىرىلاتىنىن قايتا راستادى:
1) مەملەكەتتەردٸڭ ەگەمەندٸگٸن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن, تەۋەلسٸزدٸگٸن, ەگەمەندٸك تەڭدٸگٸن قۇرمەتتەۋ, كٷش نەمەسە كٷشپەن قورقىتۋدى قولدانباۋ, ٶزارا قۇرمەت, ىنتىماقتاستىق, بٸر-بٸرٸنٸڭ ٸشكٸ ٸستەرٸنە ارالاسپاۋ;
2) كاسپيي تەڭٸزٸن بەيبٸت ماقساتتاردا پايدالانۋ, ونى بەيبٸتشٸلٸك, تاتۋ كٶرشٸلٸك, دوستىق جەنە ىنتىماقتاستىق ايماعىنا اينالدىرۋ, كاسپيي تەڭٸزٸنە بايلانىستى بارلىق مەسەلەلەردٸ بەيبٸت جولدارمەن شەشۋ;
3) كاسپيي ٶڭٸرٸندە قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ;
4) جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸنٸڭ كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ قارۋ-جاراقتارىنىڭ تۇراقتى تەڭگەرٸمٸن قامتاماسىز ەتۋ, بارلىق جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸنٸڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەسكەري قۇرىلىستى اقىلعا قونىمدى جەتكٸلٸكتٸ شەگٸندە جٷزەگە اسىرۋ, بٸر-بٸرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرمەۋ;
5) ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ بويىنشا ورتاق كٷش-جٸگەرگە سەيكەس, ونىڭ ٸشٸندە بارلىق جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸ اراسىندا جاسالعان حالىقارالىق شارتتارعا سەيكەس بولجامدىلىق جەنە اشىقتىق رۋحىندا ەسكەري قىزمەت سالاسىنداعى كەلٸسٸلگەن سەنٸم شارالارىن ساقتاۋ;
6) كاسپيي تەڭٸزٸندە جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸنە تيەسٸلٸ ەمەس قارۋلى كٷشتەردٸڭ بولماۋى;
7) قانداي دا بٸر جاعالاۋ مەملەكەتٸنٸڭ ٶز اۋماعىن باسقا مەملەكەتتەرگە جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸنٸڭ كەز كەلگەنٸنە قارسى باسقىنشىلىق جەنە باسقا دا ەسكەري ٸس-قيمىلدار جاساۋعا ۇسىنباۋى;
8) جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ەگەمەندٸك جەنە ايرىقشا قۇقىقتارى جەنە وسىعان بايلانىستى ولار جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸ ايقىنداعان قىزمەت تٷرلەرٸنە قاتىستى بەلگٸلەگەن قاعيدالار ساقتالعان كەزدە, ەربٸر جاعالاۋ مەملەكەتٸنٸڭ اۋماقتىق سۋلارىنىڭ سىرتقى شەكتەرٸنەن تىس تەڭٸزدە جٷزۋ ەركٸندٸگٸ;
9) تەڭٸزدە جٷزۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ;
10) حالىقارالىق ساۋدا مەن ەكونوميكالىق دامۋدى كەڭەيتۋ ماقساتىندا ترانزيت جاعالاۋ مەملەكەتٸنٸڭ زاڭدى مٷددەلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپىعا بٸردەي تانىلعان قاعيداتتارى مەن نورمالارى جەنە تيٸستٸ جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ۋاعدالاستىقتارى نەگٸزٸندە كاسپيي تەڭٸزٸنەن باسقا تەڭٸزدەرگە, ەلەمدٸك مۇحيتقا ەركٸن شىعۋ جەنە ولاردان ەركٸن قايتىپ كٸرۋ قۇقىعى;
11) كاسپيي تەڭٸزٸندە جٷزۋدٸ, وعان كٸرۋدٸ/ودان شىعۋدى تەك جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ەرقايسىسىنىڭ مەملەكەتتٸك تۋى بار كەمەلەرمەن عانا جٷزەگە اسىرۋ;
12) بٸرلەسكەن سۋ بيولوگييالىق رەسۋرستارىنىڭ ٶسٸمٸن مولايتۋ جەنە ولاردىڭ پايدالانىلۋىن رەتتەۋ بويىنشا كەلٸسٸلگەن نورمالار مەن قاعيدالاردى قولدانۋ;
13) لاستانۋعا جول بەرگەن جاعالاۋ مەملەكەتٸنٸڭ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ەكولوگييالىق جٷيەسٸنە كەلتٸرٸلگەن نۇقسان ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ;
14) كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تابيعي ورتاسىن قورعاۋ, ونىڭ بيولوگييالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە ۇتىمدى پايدالانۋ;
15) كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ەكولوگيياسى, بيولوگييالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ جەنە پايدالانۋ سالالارىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋگە جەردەمدەسۋ;
16) حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسييا ۇيىمىنىڭ قاعيدالارىنا سەيكەس ازاماتتىق ەۋە كەمەلەرٸنٸڭ ۇشۋ ەركٸندٸگٸ;
17) جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ەگەمەندٸك جەنە ايرىقشا قۇقىقتارى, سونداي-اق وسىعان بايلانىستى ولار زەرتتەۋلەردٸڭ ايقىندالعان تٷرلەرٸنە قاتىستى بەلگٸلەگەن قاعيدالار ساقتالعان كەزدە, جاعالاۋ مەملەكەتتەرٸ كەلٸسكەن قۇقىقتىق نورمالارعا سەيكەس ەربٸر جاعالاۋ مەملەكەتٸنٸڭ اۋماقتىق سۋلارىنان تىس تەڭٸزدە عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزۋ.
پرەزيدەنتتەر ىنتىماقتاستىقتىڭ ەرتٷرلٸ اسپەكتٸلەرٸنە شولۋ جاساۋ جەنە بەسجاقتى قۇجاتتاردى كەلٸسۋدٸ ٷيلەستٸرۋ ماقساتىندا كاسپيي تەڭٸزٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگٸ جۇمىس توبىنىڭ تۇراقتى نەگٸزدەگٸ قىزمەتٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كٶرسەتتٸ.
كاسپيي تەڭٸزٸندە تٸكەلەي باستاپقى سىزىقتاردى بەلگٸلەۋ ەدٸستەمەسٸ تۋرالى كەلٸسٸم جوباسىن بەسجاقتى فورماتتا جەدەل كەلٸسۋ كاسپيي كەلٸسسٶز پروتسەسٸنٸڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ مٸندەتٸ بولىپ تابىلادى.
كاسپيي ىنتىماقتاستىعىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە بەسجاقتى سالالىق تەتٸكتەر شەڭبەرٸندەگٸ ٶزارا ٸس-قيمىلدى ٷيلەستٸرۋ ماقساتىندا سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸ كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ بەسجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, تەرەڭدەتۋ, وڭتايلاندىرۋ, ونىڭ فورماتتارىن جەتٸلدٸرۋ مەسەلەلەرٸ قاراستىرىلاتىن, كاسپيي سامميتتەرٸنٸڭ شەشٸمدەرٸن ٸسكە اسىرۋ, كٷن تەرتٸبٸ مەن قورىتىندى قۇجاتتارىنىڭ تٸزبەسٸن دايىنداۋ بويىنشا كەلٸسٸلگەن شارالار ەزٸرلەنەتٸن, سونداي-اق ٶزارا مٷددەلٸلٸك بٸلدٸرەتٸن ٶزگە دە مەسەلەلەر قاراستىرىلاتىن كەزدەسۋلەر مەن تالقىلاۋلاردى تۇراقتى نەگٸزدە ٶتكٸزٸپ تۇرادى.
پرەزيدەنتتەر كاسپيي جاعالاۋى مەملەكەتتەرٸ ىنتىماقتاستىعىنىڭ قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸن قالىپتاستىرۋ پروتسەسسٸنە قاناعاتتانۋشىلىعىن بٸلدٸرٸپ, وسى باعىتتاعى بەلسەندٸ جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
پرەزيدەنتتەر قازٸرگٸ ۋاقىتتا كاسپيي ىنتىماقتاستىعىنىڭ قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸن دامىتۋ ٷشٸن ەزٸرلەنٸپ جاتقان بەسجاقتى قۇجاتتاردىڭ جوبالارىن كەلٸسۋ پروتسەسٸن جەدەلدەتۋدٸڭ, سونداي-اق بۇعان دەيٸن قول قويىلعان كەلٸسٸمدەردٸ ٸسكە اسىرۋعا بايلانىستى مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋ جٶنٸندەگٸ كونسۋلتاتسييالاردى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ.
پرەزيدەنتتەر قازٸرگٸ كەزەڭدە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق سيپاتتاعى تٶتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جەنە ينفەكتسييالىق اۋرۋلاردىڭ ٶرشۋٸنە دەن قويۋ سالاسىنداعى كٷش-جٸگەردٸ ودان ەرٸ شوعىرلاندىرۋ كاسپيي ماڭى ەلدەرٸنٸڭ الدىندا تۇرعان باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى دەگەن ورتاق پٸكٸر بٸلدٸردٸ. كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنىڭ پاندەميياسىنان تۋىنداعان كٷردەلٸ جاعدايلاردا كاسپيي ماڭى ەلدەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنە ٶزارا قولداۋ كٶرسەتٸپ, جاناشىرلىق تانىتقانى قاناعاتتانارلىق دەپ اتاپ ٶتٸلدٸ.
كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸ اراسىنداعى ەكونوميكالىق جەنە تەحنولوگييالىق بايلانىستاردى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى, ٷكٸمەتتەردٸ, حالىقارالىق ينستيتۋتتاردى, ٸسكەر توپتاردى, عىلىمي جۇرتشىلىقتى كەڭٸنەن تارتا وتىرىپ, ەكونوميكالىق تاقىرىپ مەسەلەلەرٸن تالقىلاۋ ٷشٸن ماڭىزدى الاڭ بولعان 2019 جىلعى 11-12 تامىزدا تٷرٸكمەنباشىدا ٶتكەن بٸرٸنشٸ كاسپيي ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ رٶلٸ اتاپ كٶرسەتٸلدٸ. رەسەي فەدەراتسيياسىندا ەكٸنشٸ كاسپيي ەكونوميكالىق فورۋمىن ٶتكٸزۋ تۋرالى ۇسىنىس قولداۋ تاپتى.
پرەزيدەنتتەر كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸنٸڭ ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلىن ارتتىرۋعا مٷددەلٸلٸگٸن راستادى.
پرەزيدەنتتەر 2018 جىلعى 12 تامىزدا اقتاۋدا قول قويىلعان كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٷكٸمەتتەرٸ اراسىنداعى كٶلٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمنٸڭ كٷشٸنە ەنۋٸن قۇپتادى.
كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ورتاسىن قورعاۋ سالاسىندا قابىلدانعان مٸندەتتەمەلەرگە بەيٸلدٸك راستالدى.
2003 جىلعى 4 قاراشاداعى كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ورتاسىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ نەگٸزدەمەلٸك كونۆەنتسييا (تەگەران كونۆەنتسيياسى) تاراپتارىنىڭ التىنشى كونفەرەنتسيياسىن 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن ەزەربايجان رەسپۋبليكاسىندا ٶتكٸزۋ تۋرالى ۇسىنىس قولداۋ تاپتى.
پرەزيدەنتتەر جان-جاقتى ٶزارا تيٸمدٸ بەسجاقتى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندٸ دامىتۋ, تەرەڭ تاريحي تامىرى بار دوستىق پەن تاتۋ كٶرشٸلٸك قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ جاعالاۋ ەلدەرٸ حالىقتارىنىڭ تٷپكٸ مٷددەلەرٸنە ساي كەلەتٸنٸن, بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸك ٸسٸنە قىزمەت ەتەتٸنٸ قاناعاتتانارلىق دەگەن باعا بەرٸلدٸ.
پرەزيدەنتتەر كاسپيي تەڭٸزٸ بەيبٸتشٸلٸك, كەلٸسٸم, تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە جەمٸستٸ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تەڭٸزٸ ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ.
كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ ەسكەري سالاداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ٶتٸلدٸ.
پرەزيدەنتتەر كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ تۋرالى كونۆەنتسييانىڭ قاعيداتتارىنا سەيكەس قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸنٸڭ ەسكەري سالاداعى ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ نورمالارى مەن قاعيدالارىن بەلگٸلەۋگە كٶمەكتەسەتٸن كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ ەسكەري قىزمەت سالاسىنداعى سەنٸم شارالارى تۋرالى كەلٸسٸم جوباسىن كەلٸسۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسسٶزدەر پروتسەسٸن ٸلگەرٸلەتۋدٸ جاقتادى.
كاسپيي سامميتتەرٸنٸڭ تۇراقتى سيپاتى كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ ىنتىماقتاستىق پەن ٶڭٸرلٸك دامۋدىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋعا, بەلگٸلەنگەن ماقساتتاردى ٸسكە اسىرۋدىڭ جالپى تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرٸن ٶتكٸزۋ تەجٸريبەسٸن ودان ەرٸ دە قولداۋ نيەتٸ راستالدى.
التىنشى كاسپيي سامميتٸن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى جەنە قوناقجايلىق كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن تٷرٸكمەنستان ەلٸنٸڭ باسشىلىعىنا ريزاشىلىق بٸلدٸرٸلدٸ.
جەتٸنشٸ كاسپيي سامميتٸ كەلٸسٸلگەن مەرزٸمدە يران يسلام رەسپۋبليكاسىندا ٶتەدٸ.
اشحاباد قالاسى, 2022 جىلعى 29 ماۋسىم
