Qazaq pen qyrǵyz, qaraqalpaq pen noǵai, tatar, bashqurt, túrikmen sekildi túbi bir týysqan halyqtardyń bai murasy, tarihi tamyry, zamanalardyń tereń qoinaýyndaǵy aralas-quralastyǵy týraly ultymyzdyń kemeńger uldary ár kezde yqylaspen nazar aýdaryp, tereń mán berip kelgendigi tegin emes. Alty san alash, on san oiat, qyryq san qiiat, toǵyz san torǵaýyt dep epostarymyzdyń kirispesinde tyńdaýshyǵa eskertilip aitylyp kelgendei túbi ortaq, túgel jurttyń nárli tamyrlarynyń salalary ádebi-folklorlyq qazynamyzda tamasha saqtalǵan. Irgeli imperiialar quryp, Eýraziianyń en dalasynda erkin ómir-súrip, qanattas, sanattas bolǵan kógentúp halyqtar turmaq, násili basqa kórshiles elderge de jaýynger túrkilerdiń mádenieti jaiylyp, genetikalyq áseri de bolǵandyǵy aqiqat. Máselen, fin-ýgor tekti majarlardyń boiynda da rýhani-týysqandyq jaqyndyqqa dálel bar. Áitkenmen, bizdińshe, kimniń kimge jaqyn nemese alys ekenin ǵasyrlar kerýeninde halyqtyń bet-beinesin saqtaýǵa qundy qural bolǵan biregei ulttyq kody, rýhani qazynasy aiparadai aiqyndap beretini anyq.
Qazaq pen qyrǵyzdyń aǵaiyndyq jaqyndyǵyn basqany bylai qoiǵanda áigili «Manas» jyrynyń ózi ǵana dáleldep tur emes pe?! Sol sebepten de «Manas» jyryn alǵash ret jazyp alyp, túptuqiianyn zerttep, álemge tanytqan uly Shoqan osy eposta qyrǵyz, qazaq ulystary qatar jyrlanyp, olardyń bir-birine týys-tuqymdas jurt ekendigi, sonymen birge bir-birinen jeke dara júrgen el ekendigi de ashyq sýretteletine tereń mán bergen.
Iaǵni, qazaq pen qyrǵyzdyń aǵaiyndyǵy da, alshaqtyǵy da eposta shynaiy beinelengen deýge bolady. Osyndai daralyqty Shoqan qyrǵyz ben qazaqtyń dene pishinen de birden baiqap «chto daje v fizionomii býrýtov est chto-to svoeobraznoe, ne kaisatskoe» dep jazady.
Ǵulama ǵalym qyrǵyzdar Altai, Saian, Tian-Shan, Pamir, Alai taýlarynyń biik shoqylarynda muz jastanyp, qar tósenip dara da emin-erkin júrip, tól mádenietin buzbai saqtaǵan túrkilik bitimi erekshe halyq ekenin aita kele «taý qyrǵyzdary ejelgi zamannan eshqandai hanǵa, sultanǵa, bekke baǵynbai óz rý aqsaqaldarynyń biliginde bolǵanyn» jazady. Shoqan qyrǵyz halqynyń folklorlyq jadynda handardan Áz Jánibek, Eńsegei boily Er Esim saqtalǵanyn, al Joshy handy ashamaiǵa mingizip ákele jatqanda qulan teýip óltirgeni týraly ańyz qalǵanyn jazady.
Keiingi zertteýlerde belgili bolǵandai qyrǵyzdardyń aýqymdy bir bóligi Joshy ulysy, Áz Jánibek, Haqnazar han, Taiyr han, Esim han, Táýke han, Salqam Jáńgir, tipti Abylai tusynda da qazaqpen tizgini bir bop, ara-jigi ashylmai tirkesip júrgen.
Qazaq pen qyrǵyzdyń mádenieti, dili, tilindegi ortaq tustar, arnaly aishyqtar bir ǵasyrdyń enshisinde ǵana emes, talai dáýirler men zamanalar iiriminde san qabat, san taraýdan quiylǵany, jiylǵany baiqalady.
Qazaq-qyrǵyz folklorlyq qatynasyn zerdelegen qyrǵyzdyń belgili ǵalymy B.Kebekova qyrǵyz halyq qazynasyn Ońtústik Sibir dáýiri, Mońǵoliialyq Altai kezeńi, HIII-HIÚ ǵǵ Altyn orda jáne noǵaily dáýiri, keiingi Orta Aziia, Jetisý kezeńine bólip tekserip, baisaldy tujyrym jasaidy.
Árine, bul dáýirlerde kóptegen túrki-mońǵol halyqtarymen qońsylas bolyp aralasqan qyrǵyz mádenieti san alýan qyrymen damyǵan. Ibir-Sibirde júrgen baýyrlas ulys tývamen tuqymdas, altaimen aǵaiyndas, oiratpen oiy, jońǵarmen joly bir qabysqan tustary bar. Taýly aimaqta taǵy tabiǵatty baǵyndyryp, ormanda ańshylyq quryp kelgen osy eldiń rýhani jandúniesinen Sibirdegi túrki ulystaryna uqsas taigalyq mádeniettiń lebi esip turatyny da bar.
Túrki halyqtarynyń ishinde tili eń mońǵoldanǵan el týva bolsa (tyva rýhani mádenietiniń 50 paiyzy mońǵolmen teń), mońǵolmen tyǵyz kórshilik qatynasqa túsken altai, teleýit, hakastar da enshi alysqan. Atalmysh ulystar Jońǵariianyń quramynda irgeli taipa bolǵan, sol sebepten de óziniń aǵaiynyn ajyratý úshin shejirege júirik babalarymyz jońǵarlardy «qara qalmaq», olardy «quba qalmaq» dep ataǵan. Osy baýyrlas elderdiń folklorynda Ámirsana, Shona, Ǵaldama sekildi jońǵar qolbasshylary ulttyq batyr dárejesinde madaqtalyp jyrlanatyny sondyqtan.
Eneseide en jailap, Minýsin oipatynda myńdaǵan jyl bolǵan qyrǵyzdar da mońǵol tilinen tábárik alǵan. Árine, kez kelgen halyq álemde eshkimge aralaspai tomaǵatuiyq kepte ómir súrýi múmkin emes. Tipti qyrǵyzdardyń ishinde, Qarakólde jońǵardan qalǵan «uryqtar» ómir súrip, HHI ǵasyrda, dál qazirgi kúni azdap oiratsha til qatyp otyrǵanyna tań qalýǵa bolmas.
Telegei-teńiz halyq shejiresin boiyna jinaqtaǵan alyp entsiklopediialyq jyr «Manasta» qyrǵyzdardyń uly dúrkin kóshi-qon baǵyty, meken-turaǵy týraly da keń málimetter bar. Máselen, «Manas» jyrynda «Jaqyp eldi shaqyryp Altaidan Anjiianǵa kóshelik dep aitqany» degen tarmaq bar:
Altaidan kóship alsaq deim,
Anjyian jaqqa barsaq deim..
Mańǵulda júrdim mal saqtap,
Manjýrlardyń jurtynda,
Basyp júrdim jan saqtap.
Al, súikenisip ómir súrgen, súiegi men qany bir qazaq jurtynyń mań dalasy «Manasta» bylai jyrlanady: «Lepsi bar, Qaraqum, kún shyǵysy Saryarqa,kúlli bári qazaqta...Esil, Nura sýy bar,esen-aman osy bar...Oraldyń uzyn taýy bar,Edil, Jaiyq jeri bar,ene-atamyz ósken dep, bir qily eldiń kebi bar».
«Manas» eposyndaǵy jer-sý attary da joiqyn tarihtyń daýyldy tolqynynan habar beredi. Altai men qatar Qańǵaidyń aty atalyp, ejelgi túrkiniń qasietti Ótúkeni óleń órnegine aishyq bolady.
Altailyqtar ortasynda siýjeti batyrlyq ertek nusqasynda qalyptasqan «Alyp Manash» Orta Aziiaǵa kelgende tolyǵyp-tolyqsyp «Manas», «Alpamys», Kavkaz ben Anadolyda «Alyp Bamsy» jyryna ainalǵany sekildi altyn Altaidan aýǵan atalas alash basynan ne keremetterdi keshpegen deseńizshi?!
Qyrǵyzdar arasynda eski túrkilik sanaǵa tán Sibirlik kezeńnen ulasqan mif, ápsanalar ájeptáýir saqtalǵanyn zertteýshiler baiqaǵan. Sonyń biri Shoqan erekshe mán bergen – shejirelik mifter. Qyrǵyzdyń bir taipasy arǵy tegin múiizdi Buǵy eneden taraldy dese, bir alýan mifterde qyrǵyz halqy qasietti qyzyl «taiǵannan» taralǵany aitylady. Taiǵan degen mońǵol tilinde tazy degen sóz. Osy eki mifte de Sibir taigasyndaǵy ańshylyq kezeńniń, arǵy túrkilik senim-nanymnyń jurnaǵy seziledi. «Manas» jyrynda batyrdyń tulpary keremet madaqtalady, sonymen birge júirik tazysy da tamasha beinelenedi. «Manas» eposyna tán bul ereksheliktiń ózi qyrǵyzdardyń baiyrǵy ańshylyq mádeniet izderin umytpai kelgenin kórsetedi.
Jalpy, altailyq dáýirden jetken ortaq rýhani qazyna qabattarymen birge, altailyqtar men qyrǵyzda mýndýz, tóles sekildi taipalardyń tegi bir. Sibirdegi baýyrlastar Mýndýz taipasyn keide móndór dep te ataidy. Móndór degen qazirgi mońǵol tilinde burshaq degen sóz. Túrik-mońǵol tilderinde «r-z» dybystary aýysa beretindikten bul sózdiń tórkini tereńde. Osy mýndýz taipasynyń shyǵý tegi týraly mif kóne túrkilik nanym-senimnen taǵy da habar bergendei:
«Ertede bir qyz nóser tópelep jaýyp turǵanda aspanǵa qaraǵan eken, sodan aýzyna bir burshaq enipti de, qyz júkti bolypty, sodan taraǵan urpaqtar mýndýz atalǵan » deidi eski ápsana.
Qyrǵyzdardyń mal sharýashylyqqa qatysty keibir arbaý máninde aitylatyn jyrlarynda da altai, teleýittermen úndes arnalar kezdesedi. Olar jas buzaý týǵanda «Kyloo» degen óleń aityp, buzaýdyń aman-esen ósýine aq tilek bildirý yrymyn jasaidy: «Kyloo, kyloo, yldiǵa tússeń ury alat, órge shyqsań bóri alat, orta jerden shyqpai júr» degen bul shaǵyn tilek bata altai, teleýitter arasynda da osy nusqada kezdesedi. Árine, dál mundai yrym qazaq, ózbek, qaraqalpaqtar arasynda múlde kezdespeidi.
Budan ańǵaratynymyz, qyrǵyz halqynyń Ońtústik Sibirdegi mádeni qabatynyń arǵy jurnaqtary ájeptáýir saqtalǵanymen Orta Aziialyq kezeńde til, ádebiet, folklory islamdyq uǵym-túsinikpen ushtasyp baiyp, jańa satyǵa damyp kóterilgen deýge negiz bar.
Aqedil Toishanuly,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
