قازاق پەن قىرعىز, قاراقالپاق پەن نوعاي, تاتار, باشقۇرت, تٷرٸكمەن سەكٸلدٸ تٷبٸ بٸر تۋىسقان حالىقتاردىڭ باي مۇراسى, تاريحي تامىرى, زامانالاردىڭ تەرەڭ قويناۋىنداعى ارالاس-قۇرالاستىعى تۋرالى ۇلتىمىزدىڭ كەمەڭگەر ۇلدارى ەر كەزدە ىقىلاسپەن نازار اۋدارىپ, تەرەڭ مەن بەرٸپ كەلگەندٸگٸ تەگٸن ەمەس. التى سان الاش, ون سان ويات, قىرىق سان قييات, توعىز سان تورعاۋىت دەپ ەپوستارىمىزدىڭ كٸرٸسپەسٸندە تىڭداۋشىعا ەسكەرتٸلٸپ ايتىلىپ كەلگەندەي تٷبٸ ورتاق, تٷگەل جۇرتتىڭ نەرلٸ تامىرلارىنىڭ سالالارى ەدەبي-فولكلورلىق قازىنامىزدا تاماشا ساقتالعان. ٸرگەلٸ يمپەرييالار قۇرىپ, ەۋرازييانىڭ ەن دالاسىندا ەركٸن ٶمٸر-سٷرٸپ, قاناتتاس, ساناتتاس بولعان كٶگەنتٷپ حالىقتار تۇرماق, نەسٸلٸ باسقا كٶرشٸلەس ەلدەرگە دە جاۋىنگەر تٷركٸلەردٸڭ مەدەنيەتٸ جايىلىپ, گەنەتيكالىق ەسەرٸ دە بولعاندىعى اقيقات. مەسەلەن, فين-ۋگور تەكتٸ ماجارلاردىڭ بويىندا دا رۋحاني-تۋىسقاندىق جاقىندىققا دەلەل بار. ەيتكەنمەن, بٸزدٸڭشە, كٸمنٸڭ كٸمگە جاقىن نەمەسە الىس ەكەنٸن عاسىرلار كەرۋەنٸندە حالىقتىڭ بەت-بەينەسٸن ساقتاۋعا قۇندى قۇرال بولعان بٸرەگەي ۇلتتىق كودى, رۋحاني قازىناسى ايپاراداي ايقىنداپ بەرەتٸنٸ انىق.
قازاق پەن قىرعىزدىڭ اعايىندىق جاقىندىعىن باسقانى بىلاي قويعاندا ەيگٸلٸ «ماناس» جىرىنىڭ ٶزٸ عانا دەلەلدەپ تۇر ەمەس پە?! سول سەبەپتەن دە «ماناس» جىرىن العاش رەت جازىپ الىپ, تٷپتۇقييانىن زەرتتەپ, ەلەمگە تانىتقان ۇلى شوقان وسى ەپوستا قىرعىز, قازاق ۇلىستارى قاتار جىرلانىپ, ولاردىڭ بٸر-بٸرٸنە تۋىس-تۇقىمداس جۇرت ەكەندٸگٸ, سونىمەن بٸرگە بٸر-بٸرٸنەن جەكە دارا جٷرگەن ەل ەكەندٸگٸ دە اشىق سۋرەتتەلەتٸنە تەرەڭ مەن بەرگەن.
ياعني, قازاق پەن قىرعىزدىڭ اعايىندىعى دا, الشاقتىعى دا ەپوستا شىنايى بەينەلەنگەن دەۋگە بولادى. وسىنداي دارالىقتى شوقان قىرعىز بەن قازاقتىڭ دەنە پٸشٸنەن دە بٸردەن بايقاپ «چتو داجە ۆ فيزيونوميي بۋرۋتوۆ ەست چتو-تو سۆوەوبرازنوە, نە كايساتسكوە» دەپ جازادى.
عۇلاما عالىم قىرعىزدار التاي, سايان, تيان-شان, پامير, الاي تاۋلارىنىڭ بيٸك شوقىلارىندا مۇز جاستانىپ, قار تٶسەنٸپ دارا دا ەمٸن-ەركٸن جٷرٸپ, تٶل مەدەنيەتٸن بۇزباي ساقتاعان تٷركٸلٸك بٸتٸمٸ ەرەكشە حالىق ەكەنٸن ايتا كەلە «تاۋ قىرعىزدارى ەجەلگٸ زاماننان ەشقانداي حانعا, سۇلتانعا, بەككە باعىنباي ٶز رۋ اقساقالدارىنىڭ بيلٸگٸندە بولعانىن» جازادى. شوقان قىرعىز حالقىنىڭ فولكلورلىق جادىندا حانداردان ەز جەنٸبەك, ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم ساقتالعانىن, ال جوشى حاندى اشامايعا مٸنگٸزٸپ ەكەلە جاتقاندا قۇلان تەۋٸپ ٶلتٸرگەنٸ تۋرالى اڭىز قالعانىن جازادى.
كەيٸنگٸ زەرتتەۋلەردە بەلگٸلٸ بولعانداي قىرعىزداردىڭ اۋقىمدى بٸر بٶلٸگٸ جوشى ۇلىسى, ەز جەنٸبەك, حاقنازار حان, تايىر حان, ەسٸم حان, تەۋكە حان, سالقام جەڭگٸر, تٸپتٸ ابىلاي تۇسىندا دا قازاقپەن تٸزگٸنٸ بٸر بوپ, ارا-جٸگٸ اشىلماي تٸركەسٸپ جٷرگەن.
قازاق پەن قىرعىزدىڭ مەدەنيەتٸ, دٸلٸ, تٸلٸندەگٸ ورتاق تۇستار, ارنالى ايشىقتار بٸر عاسىردىڭ ەنشٸسٸندە عانا ەمەس, تالاي دەۋٸرلەر مەن زامانالار يٸرٸمٸندە سان قابات, سان تاراۋدان قۇيىلعانى, جيىلعانى بايقالادى.
قازاق-قىرعىز فولكلورلىق قاتىناسىن زەردەلەگەن قىرعىزدىڭ بەلگٸلٸ عالىمى ب.كەبەكوۆا قىرعىز حالىق قازىناسىن وڭتٷستٸك سٸبٸر دەۋٸرٸ, موڭعولييالىق التاي كەزەڭٸ, حٸٸٸ-حٸٷ عع التىن وردا جەنە نوعايلى دەۋٸرٸ, كەيٸنگٸ ورتا ازييا, جەتٸسۋ كەزەڭٸنە بٶلٸپ تەكسەرٸپ, بايسالدى تۇجىرىم جاسايدى.
ەرينە, بۇل دەۋٸرلەردە كٶپتەگەن تٷركٸ-موڭعول حالىقتارىمەن قوڭسىلاس بولىپ ارالاسقان قىرعىز مەدەنيەتٸ سان الۋان قىرىمەن دامىعان. ٸبٸر-سٸبٸردە جٷرگەن باۋىرلاس ۇلىس تۋۆامەن تۇقىمداس, التايمەن اعايىنداس, ويراتپەن ويى, جوڭعارمەن جولى بٸر قابىسقان تۇستارى بار. تاۋلى ايماقتا تاعى تابيعاتتى باعىندىرىپ, ورماندا اڭشىلىق قۇرىپ كەلگەن وسى ەلدٸڭ رۋحاني جاندٷنيەسٸنەن سٸبٸردەگٸ تٷركٸ ۇلىستارىنا ۇقساس تايگالىق مەدەنيەتتٸڭ لەبٸ ەسٸپ تۇراتىنى دا بار.
تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ٸشٸندە تٸلٸ ەڭ موڭعولدانعان ەل تۋۆا بولسا (تىۆا رۋحاني مەدەنيەتٸنٸڭ 50 پايىزى موڭعولمەن تەڭ), موڭعولمەن تىعىز كٶرشٸلٸك قاتىناسقا تٷسكەن التاي, تەلەۋٸت, حاكاستار دا ەنشٸ الىسقان. اتالمىش ۇلىستار جوڭعارييانىڭ قۇرامىندا ٸرگەلٸ تايپا بولعان, سول سەبەپتەن دە ٶزٸنٸڭ اعايىنىن اجىراتۋ ٷشٸن شەجٸرەگە جٷيرٸك بابالارىمىز جوڭعارلاردى «قارا قالماق», ولاردى «قۇبا قالماق» دەپ اتاعان. وسى باۋىرلاس ەلدەردٸڭ فولكلورىندا ەمٸرسانا, شونا, عالداما سەكٸلدٸ جوڭعار قولباسشىلارى ۇلتتىق باتىر دەرەجەسٸندە ماداقتالىپ جىرلاناتىنى سوندىقتان.
ەنەسەيدە ەن جايلاپ, مينۋسين ويپاتىندا مىڭداعان جىل بولعان قىرعىزدار دا موڭعول تٸلٸنەن تەبەرٸك العان. ەرينە, كەز كەلگەن حالىق ەلەمدە ەشكٸمگە ارالاسپاي توماعاتۇيىق كەپتە ٶمٸر سٷرۋٸ مٷمكٸن ەمەس. تٸپتٸ قىرعىزداردىڭ ٸشٸندە, قاراكٶلدە جوڭعاردان قالعان «ۇرىقتار» ٶمٸر سٷرٸپ, ححٸ عاسىردا, دەل قازٸرگٸ كٷنٸ ازداپ ويراتشا تٸل قاتىپ وتىرعانىنا تاڭ قالۋعا بولماس.
تەلەگەي-تەڭٸز حالىق شەجٸرەسٸن بويىنا جيناقتاعان الىپ ەنتسيكلوپەدييالىق جىر «ماناستا» قىرعىزداردىڭ ۇلى دٷركٸن كٶشٸ-قون باعىتى, مەكەن-تۇراعى تۋرالى دا كەڭ مەلٸمەتتەر بار. مەسەلەن, «ماناس» جىرىندا «جاقىپ ەلدٸ شاقىرىپ التايدان انجييانعا كٶشەلٸك دەپ ايتقانى» دەگەن تارماق بار:
التايدان كٶشٸپ الساق دەيم,
انجىيان جاققا بارساق دەيم..
ماڭعۇلدا جٷردٸم مال ساقتاپ,
مانجۋرلاردىڭ جۇرتىندا,
باسىپ جٷردٸم جان ساقتاپ.
ال, سٷيكەنٸسٸپ ٶمٸر سٷرگەن, سٷيەگٸ مەن قانى بٸر قازاق جۇرتىنىڭ ماڭ دالاسى «ماناستا» بىلاي جىرلانادى: «لەپسٸ بار, قاراقۇم, كٷن شىعىسى سارىارقا,كٷللٸ بەرٸ قازاقتا...ەسٸل, نۇرا سۋى بار,ەسەن-امان وسى بار...ورالدىڭ ۇزىن تاۋى بار,ەدٸل, جايىق جەرٸ بار,ەنە-اتامىز ٶسكەن دەپ, بٸر قيلى ەلدٸڭ كەبٸ بار».
«ماناس» ەپوسىنداعى جەر-سۋ اتتارى دا جويقىن تاريحتىڭ داۋىلدى تولقىنىنان حابار بەرەدٸ. التاي مەن قاتار قاڭعايدىڭ اتى اتالىپ, ەجەلگٸ تٷركٸنٸڭ قاسيەتتٸ ٶتٷكەنٸ ٶلەڭ ٶرنەگٸنە ايشىق بولادى.
التايلىقتار ورتاسىندا سيۋجەتٸ باتىرلىق ەرتەك نۇسقاسىندا قالىپتاسقان «الىپ ماناش» ورتا ازيياعا كەلگەندە تولىعىپ-تولىقسىپ «ماناس», «الپامىس», كاۆكاز بەن انادولىدا «الىپ بامسى» جىرىنا اينالعانى سەكٸلدٸ التىن التايدان اۋعان اتالاس الاش باسىنان نە كەرەمەتتەردٸ كەشپەگەن دەسەڭٸزشٸ?!
قىرعىزدار اراسىندا ەسكٸ تٷركٸلٸك ساناعا تەن سٸبٸرلٸك كەزەڭنەن ۇلاسقان ميف, ەپسانالار ەجەپتەۋٸر ساقتالعانىن زەرتتەۋشٸلەر بايقاعان. سونىڭ بٸرٸ شوقان ەرەكشە مەن بەرگەن – شەجٸرەلٸك ميفتەر. قىرعىزدىڭ بٸر تايپاسى ارعى تەگٸن مٷيٸزدٸ بۇعى ەنەدەن تارالدى دەسە, بٸر الۋان ميفتەردە قىرعىز حالقى قاسيەتتٸ قىزىل «تايعاننان» تارالعانى ايتىلادى. تايعان دەگەن موڭعول تٸلٸندە تازى دەگەن سٶز. وسى ەكٸ ميفتە دە سٸبٸر تايگاسىنداعى اڭشىلىق كەزەڭنٸڭ, ارعى تٷركٸلٸك سەنٸم-نانىمنىڭ جۇرناعى سەزٸلەدٸ. «ماناس» جىرىندا باتىردىڭ تۇلپارى كەرەمەت ماداقتالادى, سونىمەن بٸرگە جٷيرٸك تازىسى دا تاماشا بەينەلەنەدٸ. «ماناس» ەپوسىنا تەن بۇل ەرەكشەلٸكتٸڭ ٶزٸ قىرعىزداردىڭ بايىرعى اڭشىلىق مەدەنيەت ٸزدەرٸن ۇمىتپاي كەلگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
جالپى, التايلىق دەۋٸردەن جەتكەن ورتاق رۋحاني قازىنا قاباتتارىمەن بٸرگە, التايلىقتار مەن قىرعىزدا مۋندۋز, تٶلەس سەكٸلدٸ تايپالاردىڭ تەگٸ بٸر. سٸبٸردەگٸ باۋىرلاستار مۋندۋز تايپاسىن كەيدە مٶندٶر دەپ تە اتايدى. مٶندٶر دەگەن قازٸرگٸ موڭعول تٸلٸندە بۇرشاق دەگەن سٶز. تٷرٸك-موڭعول تٸلدەرٸندە «ر-ز» دىبىستارى اۋىسا بەرەتٸندٸكتەن بۇل سٶزدٸڭ تٶركٸنٸ تەرەڭدە. وسى مۋندۋز تايپاسىنىڭ شىعۋ تەگٸ تۋرالى ميف كٶنە تٷركٸلٸك نانىم-سەنٸمنەن تاعى دا حابار بەرگەندەي:
«ەرتەدە بٸر قىز نٶسەر تٶپەلەپ جاۋىپ تۇرعاندا اسپانعا قاراعان ەكەن, سودان اۋزىنا بٸر بۇرشاق ەنٸپتٸ دە, قىز جٷكتٸ بولىپتى, سودان تاراعان ۇرپاقتار مۋندۋز اتالعان » دەيدٸ ەسكٸ ەپسانا.
قىرعىزداردىڭ مال شارۋاشىلىققا قاتىستى كەيبٸر ارباۋ مەنٸندە ايتىلاتىن جىرلارىندا دا التاي, تەلەۋٸتتەرمەن ٷندەس ارنالار كەزدەسەدٸ. ولار جاس بۇزاۋ تۋعاندا «كىلوو» دەگەن ٶلەڭ ايتىپ, بۇزاۋدىڭ امان-ەسەن ٶسۋٸنە اق تٸلەك بٸلدٸرۋ ىرىمىن جاسايدى: «كىلوو, كىلوو, ىلديعا تٷسسەڭ ۇرى الات, ٶرگە شىقساڭ بٶرٸ الات, ورتا جەردەن شىقپاي جٷر» دەگەن بۇل شاعىن تٸلەك باتا التاي, تەلەۋٸتتەر اراسىندا دا وسى نۇسقادا كەزدەسەدٸ. ەرينە, دەل مۇنداي ىرىم قازاق, ٶزبەك, قاراقالپاقتار اراسىندا مٷلدە كەزدەسپەيدٸ.
بۇدان اڭعاراتىنىمىز, قىرعىز حالقىنىڭ وڭتٷستٸك سٸبٸردەگٸ مەدەني قاباتىنىڭ ارعى جۇرناقتارى ەجەپتەۋٸر ساقتالعانىمەن ورتا ازييالىق كەزەڭدە تٸل, ەدەبيەت, فولكلورى يسلامدىق ۇعىم-تٷسٸنٸكپەن ۇشتاسىپ بايىپ, جاڭا ساتىعا دامىپ كٶتەرٸلگەن دەۋگە نەگٸز بار.
اقەدٸل تويشانۇلى,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
