Eýraziianyń en dalasyn enshilegen ejelgi túrkiniń túp murageri – Qazaq eli. Altai men Dýnaidyń arasyn attyń jalynda, túieniń qomynda júrip ótken arǵy babalar tarihy – ulylyq ulaǵaty. Búginde kóp aitylatyn eýraziiashyldyqtyń negizin qalaýshylar – ertedegi túrkiler.
Jalpy, «eýraziiashyldyq» degen uǵymdy qalai paiymdaimyz?! Bul jóninde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jýyrda jaryq kórgen «Ómir ótkelderi» suhbat-kitabynda: «Negizinde biz adamzat turaqty ómir súretin materikter beseý deimiz: Aziia, Eýropa, Afrika, Amerika, Avstraliia. Al taza geologiialyq, geografiialyq turǵydan qarasaq, Aziia men Eýropa jeke-jeke materikter bolyp sanalmaidy. Aziia men Eýropa myńdaǵan jyldar boiy bir-birimen tyǵyz bailanyspai, negizinen derbes ómir súrip kelgendikten, tarihi, saiasi, dini sebepter ajyratqyndyqtan ári jer kóleminiń óte úlkendigine bailanysty shartty túrde eki materik retinde aitylady.
Biz Eýraziiany dúnieniń eki bóliginen – Eýropa men Aziiadan quralatyn Jer sharynyń eń úlken materigi dep bilýimiz kerek. Alaida, reseilik eýraziiashylar – Savitskii, Trýbetskoi, Berdiaev, taǵy basqalar Eýraziia uǵymyna tek geografiialyq maǵyna bergen joq. Olar Eýraziia dep sol kezde Resei imperiiasy alyp jatqan territoriiany atady. Reseidi Eýropa da emes, Aziia da emes, ózinshe «ortadaǵy materik» dep sanady. Imperiianyń tutastyǵy úshin «eýropalyq Resei», «aziialyq Resei» uǵymdary joq, ortaq Resei – Eýraziia bar» dedi. Bul – Eýraziia uǵymynyń sol kezdegi paiymdalýy. Aǵylshynnyń Helford Makinder degen ǵalymynyń «kimde-kim Shyǵys Eýropany óz baqylaýynda ustasa sol Hartlendte, iaǵni Eýraziia kontinentinde, alyp qurlyqta ústem bolady, kimde-kim sol jerde ústem bolsa, búkil álemde ústemdigin ornata alady» dep jazǵany bar eken. Bul sóz Eýraziia aýmaǵynyń strategiialyq turǵydaǵy asa mańyzdylyǵyn kórsetedi» degen bolatyn. Iá, Elbasy mysalǵa keltirgen bul tujyrymdar sóz bolǵannan beri bir ǵasyr ótti. Túptep úńilgende eýraziia ideiasynyń qainary baǵzydaǵy uly túrkiler qurǵan keńistikten bastaý alatynyn baiqaý qiyn emes.
HH ǵasyr basyndaǵy tóńkeriske deiin de, Keńes Odaǵy tusynda da álemdegi túrkitanýdyń eń úlken ortalyǵy Resei, onyń ishinde Sankt-Peterbor imperatorlyq ýniversiteti bolǵany, túrkitanýshylardyń Ahmet Baitursynuly bastaǵan alǵashqy býynynyń Qazaqstanda ǵana emes, barlyq túrki respýblikalarynda repressiiaǵa ushyraýy, olardyń qiyn da qily taǵdyry túrkologiia salasynyń ult respýblikalarynda ósip-órkendeýine zor zardabyn tigizgeni belgili. Elimiz Táýelsizdik alǵannan keiin ǵana túrli saiasi-ideologiialyq kedergiler alynyp, túrki tarihynyń jańa kezeńi bastaldy. «Mádeni mura» baǵdarlamasynyń negizinde Qytai, Resei, Iran, Úndistan jáne Eýropa men kóptegen arab elderindegi qazaq tarihyna qatysty myńdaǵan derekter jinalyp, júzdegen tom retinde jaryq kórdi. Túrki halyqtary tarihynda tuńǵysh ret búkilálemdik Túrik akademiiasy quryldy. Qazaqstan qazirgi kezde túrkitanýdyń álem tanyǵan jańa ortalyǵyna ainaldy.
– Jer betin kelisim men beibitshilikke shaqyratyn eýraziiashyldyq ideiasynyń qainary ǵasyrlar qoinaýynda jatyr. Ol saq dáýirinen bastap, myńdaǵan jyldar boiy qalyptasqan tutas kóshpendiler mádenietimen sabaqtas. Álbette, bizdiń jerimizde Mysyr piramidalary nemese Kolizei siiaqty jahandyq mańyzǵa ie eskertkish bolmaýy múmkin, alaida kóshpendilerdiń álemdik tarihtaǵy róli talassyz, degen bolatyn Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev.
Belgili ǵalym Muhtar Qul-Muhammedtiń aitýynsha, búginde 30-dan astam ult pen ulystan turatyn túrki halyqtarynyń sany 200 millionǵa jýyqtady. Olar ońtústik batysta Jerorta teńiziniń jaǵalaýynan bastap, soltústik-shyǵysta Soltústik Muzdy muhitqa deiingi Eýraziianyń apaitós alyp dalasynda alty táýelsiz memleket, onyń ishinde Resei Federatsiiasynyń ózinde 20-dan astam túrki tildes halyqtardyń túrli sýbektilerimen, kei jerde avtonomiialyq, kei jerde esh sýbektisi bolmasa da úlken oblystar quramynda ómir súrip jatyr. 200 millionǵa jýyq halyq bir kezderi bir memlekettiń quramynda bolǵan. Eger adamzat tarihynyń keiingi 1,5 myń jyl burynǵy tarihyn sanamalaityn bolsaq, túrki jaýyngerlerinen qorǵaný úshin Uly Qytai qorǵany salyndy. Óziniń basty qarsylasy túrkiler dep eseptegen Qytai tarihynda biryńǵai saqtaný, kúsheiý, nyǵaiý tarihy júrdi. Al túrki jurtynyń tarihy 745 jyly Túrik qaǵanaty ydyraǵannan keiin ydyraý, bóliný, bólshektený tarihy boldy. Nátijesinde, HH ǵasyr basynda dúnie júzi kartasynda jalǵyz táýelsiz túrki memleketi – Túrkiia oryn aldy, qalǵan 30-ǵa jýyq úlkendi-kishili, jalpy sany millionnan asatyn úlken túrki etnostary alpaýyt memleketter quramyndaǵy basynda biligi joq bodan elge ainaldy. Mine, sondyqtan «túbimiz – bir, túgelimiz endi jinalýymyz kerek» degen uranmen túrki dúniesiniń tutastaný ǵasyry bastaldy.
Álbette, tarihty taný, tanytý – ózińniń de, ózgeniń de tanymyn keńeitedi, halyqtardy jaqyndastyrady. Toǵyz joldyń torabyndaǵy Qazaqstannyń eýraziialyq integratsiialyq úderisterdi úilestirý údesinen tabylýy – tarihi tabystyrý mindetin arqalaýy ispetti. Bul rette Qazaqstan Úkimetiniń sonaý toqsanynshy jyldary, naqty aitqanda 1998 jyly qabyldanǵan qaýlysy boiynsha «Altai-Dýnai» halyqaralyq bitimgershilik ekspeditsiiasy uiymdastyrylǵany esimizde. Bul kerýen byltyr Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereitoiy qarsańynda qaita jańǵyrdy. Árine, ekspeditsiianyń negizgi muraty el arasyna júrý hám halyqtyq diplomatiiany kózdeidi. Kezeń-kezeńimen ótip kele jatqan ekspeditsiia 1999 jyly Qazaqstandy, 2000 jyly Reseidi, 2001 jyly Ýkrainany, 2005 jyly Vengriiany basyp ótse, kelesi jyly Germaniia men Frantsiiany, arǵy jyly AQSh-ty, al 2019 jyly Qytai men Mońǵoliiany kóktei ótip, Altaida aiaqtalmaq. Iaǵni, jer sharyn belinen orap júrip ótetin bul kerýenniń Altaida (Qulyndy, Resei) bastalyp, Altaida aiaqtalýynyń ózi izgi nyshan. Óitkeni, Altai – túrki jurtynyń tól besigi, adamzattyń ot jaqqan altyn oshaqtarynyń biri. Altai órkenietiniń jańǵyrýy – túrki teginiń jańarýy. Biz jahandanýdyń jaǵymdy úrdisteri men jańashyl ózgeristerine qanshalyqty múddeli bolsaq, baýyrlas ulttar usynar ómirsheń bastamalarǵa, igi maqsatty kózdegen integratsiialyq qadamdarǵa da sonshalyqty beiilmiz. Bul kerýen bizdiń ejelden qalyptasqan bailanystarymyzdy nyǵaita otyryp, keleshek qarym-qatynastarymyzdy aiqyndap, ata tarihymyzdyń bastaýy – Altaidan tabylǵan rýhani qundylyqtardy igerýge múmkindik ashýy tiis. Nátijesinde túrki halyqtarynyń salt-dástúrleri men mádenietiniń altyn qazyǵy – nomadtyq órkenietti zertteý arqyly tyń turpattaǵy tarihi eńbekter, tálimdi oqýlyqtar jazylady.
Sondyqtan kerýenniń alǵashqy tórt kezeńdi «Uly dalada beibitshilik pen jaqsylyq jasasyn!» uranymen Uly Eýraziia dalasyn meken etken halyqtarǵa arnaýy beker emes. Uiymdastyrýshylardyń esebinshe, Altaidan Dýnaiǵa deiingi baǵytty qamtyǵan tórt jylda Qazaqstan, Resei, Ýkraina jáne Vengriia elderiniń aqparat quraldarynda 2 myńnan astam teleradio baǵdarlamalary men maqalalar jaryq kórip, myńnan astam kezdesýler men bitimgershilik taqyrybyndaǵy sherýler ótipti. Bul buryn-sońdy bolmaǵan nasihat. Tarihymyzdy tanytý arqyly jaqyndaimyz, bir-birimizge dańǵyl jol ashamyz deýimizdiń sebebi osy. Aitalyq, 1999 jyly 3 mamyrda Reseidiń Altai aimaǵynan bastalǵan ekspeditsiia Qazaqstannyń Pavlodar, Astana, Atbasar, Esil, Lisakovsk, Jetiqara baǵytymen júrip ótip, ary qarai Cheliabinski oblysynyń «Arqaiym» qoryǵy, Bashqurtstan, Orynbor, Oral taýy arqyly jalǵasty. Bul birinshi kezeń bolatyn. Al ekinshi kezeń 2000 jyldyń qyrkúiek-qarasha ailarynda uiymdastyryldy. Qazaqstan men Resei shekarasynan túiindelgen joldy ary qarai jalǵaǵan bul kezeńde ekspeditsiia músheleri Saratov, Voronej, Belgorod oblystarymen júrdi. Al 2001 jyldyń tamyz aiynan qarashasyna deiingi ýaqytta Ýkrainanyń 11 oblysyn basyp ótti. 2005 jyldyń qazan aiyndaǵy tórtinshi kezeńde ekspeditsiia Vengriia aýmaǵymen jyljydy. «Majar kezeńi» Avstriianyń shekarasynda, Der qalasyna jaqyn jerden aiaqtaldy. Bul jobaǵa Resei saiahatshylar qaýymdastyǵy, Vengriia qypshaqtary odaǵy, Ýkrainanyń «Persha stolitsa» telearnasy qatysty. Jobaǵa elimizdiń Mádeniet jáne sport ministrligi demeýshilik jasady.
«Altai-Dýnai» ekspeditsiianyń negizgi maqsaty – kóshpendiler mádenietiniń álemdik órkenietke qosqan úlesin aishyqtaý, Qazaqstannyń sońǵy 25 jylda qol jetkizgen jetistigin nasihatttaý, Elbasynyń beibitshilik bastamalaryn taratý edi. Osy oi oramynda elimizde túrli ǵylymi-áleýmettik halyqtyq jobalar júzege asyrylyp jatqanyn da aita ketken lázim. Mysaly, Shyǵys Qazaqstannan tabylǵan Altaidaǵy Berel qorǵandary (b.z.d. I myńjyldyq), Berel jylqysy (b.z.d. IV ǵ.) arheologiialyq eskertkishteri men petroglifteri (b.z.d. II – I myńjyldyq), sondai-aq tastaǵy tańbalar syndy túrki áleminiń derekti shejiresi jáne nýmizmatikalyq derekterdiń orny erekshe. 1734 jyly jaryq kórgen Sapojnikovtyń Altai tarihyna qatysty «Pýti po rýsskomý Altaiý» eńbegi, IV Ivannyń Qazan handyǵyn jaýlap alýy baiandalatyn Mihail Heraskovtyń 1786 jyly jaryqqa shyqqan epikalyq týyndysy, Deshti Qypshaqtan bastap Túrkistanǵa deiingi tarihi kezeńnen mol maǵlumat beretin 1853 jyly jaryq kórgen «Ýchenye zapiski akademii naýk» jinaǵy, aǵaiyndy Harýzinderdiń basty eńbekteriniń biri sanalatyn «Kýrgany Býkeevskie stepi» jáne taǵy basqa júzdegen, myńdaǵan jazba eskertkishterdi saralaýǵa múmkindik beretin Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýniversitetindegi «Altaitaný» ǵylymi ortalyǵy ispetti institýttar ár qalada jumys isteýde.
Ekspeditsiianyń tartymdy nátijeleriniń biri retinde «Qazaqstan – beibitshilik úshin» beinefilmi men telebaǵdarlamasy túsirilgenin, «Eýraziia kóshpendileriniń murasy» atty joljazba ocherki men fotoalbomy jaryqqa shyqqanyn jáne «Eýraziia. Dala. Halyqtar» telefilmi men fotokórmesi uiymdastyrylǵanyn aitýǵa bolady. Munda saiahatqa qatysýshylardyń saryla atqarǵan aýqymdy jumysynyń nátijesi jatyr. Byltyr elordada «Altai-Dýnai» halyqaralyq qazaqstan-venger ekspeditsiiasynyń V kezeńiniń tusaýkeser rásimi ótti. «Astana-Arena» stadiony aldyndaǵy alańda kiiz úiler, shatyrlar men etnoaýyl quryldy. Sharaǵa Qazaqstan men Vengriia elderiniń Úkimet basshylary keldi. Majarstandyq meimandar ekspeditsiia kórmesimen tanysyp, ejelgi babalardyń at ústindegi jaýyngerlik ónerlerin tamashalaǵan bolatyn. Kesh sońynda ekspeditsiianyń jańa baǵytyna sáttilik tilep, shyǵaryp salǵan-dy.
Áý basta Jezqazǵan tarihi-arheologiialyq murajaiynyń bastamasymen Uly Dala beldeýin túiemen júrip ótý arqyly álem nazaryn Eýraziia dalasyndaǵy halyqtardyń tarihi yqpaldastyǵyna aýdarý maqsatynda uiymdastyrylǵan halyqaralyq arheoetnologiialyq ekspeditsiia búginde búkil eldiń bolmys-bitimin aiǵaqtaityn biregei jobaǵa ainaldy.
Eń bastysy, memlekettik mańyzy zor ekspeditsiia jetekshisiniń esebi Parlament Májilisinde tyńdalyp, depýtattardyń oń baǵasyna ie boldy. Memleket basshysy N.Nazarbaev jáne Resei Memlekettik Dýmasynyń tóraǵasy G.Seleznev ekspeditsiiaǵa qatysýshylarǵa alǵys aitty. Elbasynyń «Uly dala órkenieti tarihi ózektiligi turǵysynan ózgelerden qalyspai, ári qarai tyńǵylyqty zertteýdi kútedi. Biz álemdik deńgeide Qazaqstandy Uly Dala órkenietiniń besigi retinde kórsete bilýimiz qajet. Bul – «Mádeni mura» baǵdarlamasynyń uly murattarynyń biri» degen sózi bar. Shynynda, «Altai-Dýnai» ekspeditsiiasy «Mádeni muranyń» asyl murattarymen qabysatyn biregei jobalardyń biri. Alda áli uzaq saparlar tur. Bul ulttyq qundylyqtardy ulaǵattaýǵa arnalǵan uly sapar, uly saiahat, uly kerýen!
Dýman Nurlanuly
