ەۋرازييانىڭ ەن دالاسىن ەنشٸلەگەن ەجەلگٸ تٷركٸنٸڭ تٷپ مۇراگەرٸ – قازاق ەلٸ. التاي مەن دۋنايدىڭ اراسىن اتتىڭ جالىندا, تٷيەنٸڭ قومىندا جٷرٸپ ٶتكەن ارعى بابالار تاريحى – ۇلىلىق ۇلاعاتى. بٷگٸندە كٶپ ايتىلاتىن ەۋرازيياشىلدىقتىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلار – ەرتەدەگٸ تٷركٸلەر.
جالپى, «ەۋرازيياشىلدىق» دەگەن ۇعىمدى قالاي پايىمدايمىز?! بۇل جٶنٸندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۋىردا جارىق كٶرگەن «ٶمٸر ٶتكەلدەرٸ» سۇحبات-كٸتابىندا: «نەگٸزٸندە بٸز ادامزات تۇراقتى ٶمٸر سٷرەتٸن ماتەريكتەر بەسەۋ دەيمٸز: ازييا, ەۋروپا, افريكا, امەريكا, اۆسترالييا. ال تازا گەولوگييالىق, گەوگرافييالىق تۇرعىدان قاراساق, ازييا مەن ەۋروپا جەكە-جەكە ماتەريكتەر بولىپ سانالمايدى. ازييا مەن ەۋروپا مىڭداعان جىلدار بويى بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىسپاي, نەگٸزٸنەن دەربەس ٶمٸر سٷرٸپ كەلگەندٸكتەن, تاريحي, ساياسي, دٸني سەبەپتەر اجىراتقىندىقتان ەرٸ جەر كٶلەمٸنٸڭ ٶتە ٷلكەندٸگٸنە بايلانىستى شارتتى تٷردە ەكٸ ماتەريك رەتٸندە ايتىلادى.
بٸز ەۋرازييانى دٷنيەنٸڭ ەكٸ بٶلٸگٸنەن – ەۋروپا مەن ازييادان قۇرالاتىن جەر شارىنىڭ ەڭ ٷلكەن ماتەريگٸ دەپ بٸلۋٸمٸز كەرەك. الايدا, رەسەيلٸك ەۋرازيياشىلار – ساۆيتسكيي, ترۋبەتسكوي, بەردياەۆ, تاعى باسقالار ەۋرازييا ۇعىمىنا تەك گەوگرافييالىق ماعىنا بەرگەن جوق. ولار ەۋرازييا دەپ سول كەزدە رەسەي يمپەريياسى الىپ جاتقان تەرريتورييانى اتادى. رەسەيدٸ ەۋروپا دا ەمەس, ازييا دا ەمەس, ٶزٸنشە «ورتاداعى ماتەريك» دەپ سانادى. يمپەرييانىڭ تۇتاستىعى ٷشٸن «ەۋروپالىق رەسەي», «ازييالىق رەسەي» ۇعىمدارى جوق, ورتاق رەسەي – ەۋرازييا بار» دەدٸ. بۇل – ەۋرازييا ۇعىمىنىڭ سول كەزدەگٸ پايىمدالۋى. اعىلشىننىڭ حەلفورد ماكيندەر دەگەن عالىمىنىڭ «كٸمدە-كٸم شىعىس ەۋروپانى ٶز باقىلاۋىندا ۇستاسا سول حارتلەندتە, ياعني ەۋرازييا كونتينەنتٸندە, الىپ قۇرلىقتا ٷستەم بولادى, كٸمدە-كٸم سول جەردە ٷستەم بولسا, بٷكٸل ەلەمدە ٷستەمدٸگٸن ورناتا الادى» دەپ جازعانى بار ەكەن. بۇل سٶز ەۋرازييا اۋماعىنىڭ ستراتەگييالىق تۇرعىداعى اسا ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەدٸ» دەگەن بولاتىن. يە, ەلباسى مىسالعا كەلتٸرگەن بۇل تۇجىرىمدار سٶز بولعاننان بەرٸ بٸر عاسىر ٶتتٸ. تٷپتەپ ٷڭٸلگەندە ەۋرازييا يدەياسىنىڭ قاينارى باعزىداعى ۇلى تٷركٸلەر قۇرعان كەڭٸستٸكتەن باستاۋ الاتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
حح عاسىر باسىنداعى تٶڭكەرٸسكە دەيٸن دە, كەڭەس وداعى تۇسىندا دا ەلەمدەگٸ تٷركٸتانۋدىڭ ەڭ ٷلكەن ورتالىعى رەسەي, ونىڭ ٸشٸندە سانكت-پەتەربور يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتٸ بولعانى, تٷركٸتانۋشىلاردىڭ احمەت بايتۇرسىنۇلى باستاعان العاشقى بۋىنىنىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, بارلىق تٷركٸ رەسپۋبليكالارىندا رەپرەسسيياعا ۇشىراۋى, ولاردىڭ قيىن دا قيلى تاعدىرى تٷركولوگييا سالاسىنىڭ ۇلت رەسپۋبليكالارىندا ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە زور زاردابىن تيگٸزگەنٸ بەلگٸلٸ. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن عانا تٷرلٸ ساياسي-يدەولوگييالىق كەدەرگٸلەر الىنىپ, تٷركٸ تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭٸ باستالدى. «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزٸندە قىتاي, رەسەي, يران, ٷندٸستان جەنە ەۋروپا مەن كٶپتەگەن اراب ەلدەرٸندەگٸ قازاق تاريحىنا قاتىستى مىڭداعان دەرەكتەر جينالىپ, جٷزدەگەن توم رەتٸندە جارىق كٶردٸ. تٷركٸ حالىقتارى تاريحىندا تۇڭعىش رەت بٷكٸلەلەمدٸك تٷرٸك اكادەميياسى قۇرىلدى. قازاقستان قازٸرگٸ كەزدە تٷركٸتانۋدىڭ ەلەم تانىعان جاڭا ورتالىعىنا اينالدى.
– جەر بەتٸن كەلٸسٸم مەن بەيبٸتشٸلٸككە شاقىراتىن ەۋرازيياشىلدىق يدەياسىنىڭ قاينارى عاسىرلار قويناۋىندا جاتىر. ول ساق دەۋٸرٸنەن باستاپ, مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان تۇتاس كٶشپەندٸلەر مەدەنيەتٸمەن ساباقتاس. ەلبەتتە, بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە مىسىر پيراميدالارى نەمەسە كوليزەي سيياقتى جاھاندىق ماڭىزعا يە ەسكەرتكٸش بولماۋى مٷمكٸن, الايدا كٶشپەندٸلەردٸڭ ەلەمدٸك تاريحتاعى رٶلٸ تالاسسىز, دەگەن بولاتىن قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بەلگٸلٸ عالىم مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتٸڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە 30-دان استام ۇلت پەن ۇلىستان تۇراتىن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ سانى 200 ميلليونعا جۋىقتادى. ولار وڭتٷستٸك باتىستا جەرورتا تەڭٸزٸنٸڭ جاعالاۋىنان باستاپ, سولتٷستٸك-شىعىستا سولتٷستٸك مۇزدى مۇحيتقا دەيٸنگٸ ەۋرازييانىڭ اپايتٶس الىپ دالاسىندا التى تەۋەلسٸز مەملەكەت, ونىڭ ٸشٸندە رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ٶزٸندە 20-دان استام تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ تٷرلٸ سۋبەكتٸلەرٸمەن, كەي جەردە اۆتونومييالىق, كەي جەردە ەش سۋبەكتٸسٸ بولماسا دا ٷلكەن وبلىستار قۇرامىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. 200 ميلليونعا جۋىق حالىق بٸر كەزدەرٸ بٸر مەملەكەتتٸڭ قۇرامىندا بولعان. ەگەر ادامزات تاريحىنىڭ كەيٸنگٸ 1,5 مىڭ جىل بۇرىنعى تاريحىن سانامالايتىن بولساق, تٷركٸ جاۋىنگەرلەرٸنەن قورعانۋ ٷشٸن ۇلى قىتاي قورعانى سالىندى. ٶزٸنٸڭ باستى قارسىلاسى تٷركٸلەر دەپ ەسەپتەگەن قىتاي تاريحىندا بٸرىڭعاي ساقتانۋ, كٷشەيۋ, نىعايۋ تاريحى جٷردٸ. ال تٷركٸ جۇرتىنىڭ تاريحى 745 جىلى تٷرٸك قاعاناتى ىدىراعاننان كەيٸن ىدىراۋ, بٶلٸنۋ, بٶلشەكتەنۋ تاريحى بولدى. نەتيجەسٸندە, حح عاسىر باسىندا دٷنيە جٷزٸ كارتاسىندا جالعىز تەۋەلسٸز تٷركٸ مەملەكەتٸ – تٷركييا ورىن الدى, قالعان 30-عا جۋىق ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ, جالپى سانى ميلليوننان اساتىن ٷلكەن تٷركٸ ەتنوستارى الپاۋىت مەملەكەتتەر قۇرامىنداعى باسىندا بيلٸگٸ جوق بودان ەلگە اينالدى. مٸنە, سوندىقتان «تٷبٸمٸز – بٸر, تٷگەلٸمٸز ەندٸ جينالۋىمىز كەرەك» دەگەن ۇرانمەن تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ تۇتاستانۋ عاسىرى باستالدى.
ەلبەتتە, تاريحتى تانۋ, تانىتۋ – ٶزٸڭنٸڭ دە, ٶزگەنٸڭ دە تانىمىن كەڭەيتەدٸ, حالىقتاردى جاقىنداستىرادى. توعىز جولدىڭ تورابىنداعى قازاقستاننىڭ ەۋرازييالىق ينتەگراتسييالىق ٷدەرٸستەردٸ ٷيلەستٸرۋ ٷدەسٸنەن تابىلۋى – تاريحي تابىستىرۋ مٸندەتٸن ارقالاۋى ٸسپەتتٸ. بۇل رەتتە قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى, ناقتى ايتقاندا 1998 جىلى قابىلدانعان قاۋلىسى بويىنشا «التاي-دۋناي» حالىقارالىق بٸتٸمگەرشٸلٸك ەكسپەديتسيياسى ۇيىمداستىرىلعانى ەسٸمٸزدە. بۇل كەرۋەن بىلتىر قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قايتا جاڭعىردى. ەرينە, ەكسپەديتسييانىڭ نەگٸزگٸ مۇراتى ەل اراسىنا جٷرۋ ھەم حالىقتىق ديپلوماتييانى كٶزدەيدٸ. كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ٶتٸپ كەلە جاتقان ەكسپەديتسييا 1999 جىلى قازاقستاندى, 2000 جىلى رەسەيدٸ, 2001 جىلى ۋكراينانى, 2005 جىلى ۆەنگرييانى باسىپ ٶتسە, كەلەسٸ جىلى گەرمانييا مەن فرانتسييانى, ارعى جىلى اقش-تى, ال 2019 جىلى قىتاي مەن موڭعولييانى كٶكتەي ٶتٸپ, التايدا اياقتالماق. ياعني, جەر شارىن بەلٸنەن وراپ جٷرٸپ ٶتەتٸن بۇل كەرۋەننٸڭ التايدا (قۇلىندى, رەسەي) باستالىپ, التايدا اياقتالۋىنىڭ ٶزٸ ٸزگٸ نىشان. ٶيتكەنٸ, التاي – تٷركٸ جۇرتىنىڭ تٶل بەسٸگٸ, ادامزاتتىڭ وت جاققان التىن وشاقتارىنىڭ بٸرٸ. التاي ٶركەنيەتٸنٸڭ جاڭعىرۋى – تٷركٸ تەگٸنٸڭ جاڭارۋى. بٸز جاھاندانۋدىڭ جاعىمدى ٷردٸستەرٸ مەن جاڭاشىل ٶزگەرٸستەرٸنە قانشالىقتى مٷددەلٸ بولساق, باۋىرلاس ۇلتتار ۇسىنار ٶمٸرشەڭ باستامالارعا, يگٸ ماقساتتى كٶزدەگەن ينتەگراتسييالىق قادامدارعا دا سونشالىقتى بەيٸلمٸز. بۇل كەرۋەن بٸزدٸڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان بايلانىستارىمىزدى نىعايتا وتىرىپ, كەلەشەك قارىم-قاتىناستارىمىزدى ايقىنداپ, اتا تاريحىمىزدىڭ باستاۋى – التايدان تابىلعان رۋحاني قۇندىلىقتاردى يگەرۋگە مٷمكٸندٸك اشۋى تيٸس. نەتيجەسٸندە تٷركٸ حالىقتارىنىڭ سالت-دەستٷرلەرٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ التىن قازىعى – نومادتىق ٶركەنيەتتٸ زەرتتەۋ ارقىلى تىڭ تۇرپاتتاعى تاريحي ەڭبەكتەر, تەلٸمدٸ وقۋلىقتار جازىلادى.
سوندىقتان كەرۋەننٸڭ العاشقى تٶرت كەزەڭدٸ «ۇلى دالادا بەيبٸتشٸلٸك پەن جاقسىلىق جاساسىن!» ۇرانىمەن ۇلى ەۋرازييا دالاسىن مەكەن ەتكەن حالىقتارعا ارناۋى بەكەر ەمەس. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ەسەبٸنشە, التايدان دۋنايعا دەيٸنگٸ باعىتتى قامتىعان تٶرت جىلدا قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا جەنە ۆەنگرييا ەلدەرٸنٸڭ اقپارات قۇرالدارىندا 2 مىڭنان استام تەلەراديو باعدارلامالارى مەن ماقالالار جارىق كٶرٸپ, مىڭنان استام كەزدەسۋلەر مەن بٸتٸمگەرشٸلٸك تاقىرىبىنداعى شەرۋلەر ٶتٸپتٸ. بۇل بۇرىن-سوڭدى بولماعان ناسيحات. تاريحىمىزدى تانىتۋ ارقىلى جاقىندايمىز, بٸر-بٸرٸمٸزگە داڭعىل جول اشامىز دەۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ وسى. ايتالىق, 1999 جىلى 3 مامىردا رەسەيدٸڭ التاي ايماعىنان باستالعان ەكسپەديتسييا قازاقستاننىڭ پاۆلودار, استانا, اتباسار, ەسٸل, ليساكوۆسك, جەتٸقارا باعىتىمەن جٷرٸپ ٶتٸپ, ارى قاراي چەليابينسكٸ وبلىسىنىڭ «ارقايىم» قورىعى, باشقۇرتستان, ورىنبور, ورال تاۋى ارقىلى جالعاستى. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەڭ بولاتىن. ال ەكٸنشٸ كەزەڭ 2000 جىلدىڭ قىركٷيەك-قاراشا ايلارىندا ۇيىمداستىرىلدى. قازاقستان مەن رەسەي شەكاراسىنان تٷيٸندەلگەن جولدى ارى قاراي جالعاعان بۇل كەزەڭدە ەكسپەديتسييا مٷشەلەرٸ ساراتوۆ, ۆورونەج, بەلگورود وبلىستارىمەن جٷردٸ. ال 2001 جىلدىڭ تامىز ايىنان قاراشاسىنا دەيٸنگٸ ۋاقىتتا ۋكراينانىڭ 11 وبلىسىن باسىپ ٶتتٸ. 2005 جىلدىڭ قازان ايىنداعى تٶرتٸنشٸ كەزەڭدە ەكسپەديتسييا ۆەنگرييا اۋماعىمەن جىلجىدى. «ماجار كەزەڭٸ» اۆسترييانىڭ شەكاراسىندا, دەر قالاسىنا جاقىن جەردەن اياقتالدى. بۇل جوباعا رەسەي ساياحاتشىلار قاۋىمداستىعى, ۆەنگرييا قىپشاقتارى وداعى, ۋكراينانىڭ «پەرشا ستوليتسا» تەلەارناسى قاتىستى. جوباعا ەلٸمٸزدٸڭ مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ دەمەۋشٸلٸك جاسادى.
«التاي-دۋناي» ەكسپەديتسييانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – كٶشپەندٸلەر مەدەنيەتٸنٸڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەتكە قوسقان ٷلەسٸن ايشىقتاۋ, قازاقستاننىڭ سوڭعى 25 جىلدا قول جەتكٸزگەن جەتٸستٸگٸن ناسيحاتتتاۋ, ەلباسىنىڭ بەيبٸتشٸلٸك باستامالارىن تاراتۋ ەدٸ. وسى وي ورامىندا ەلٸمٸزدە تٷرلٸ عىلىمي-ەلەۋمەتتٸك حالىقتىق جوبالار جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن دا ايتا كەتكەن لەزٸم. مىسالى, شىعىس قازاقستاننان تابىلعان التايداعى بەرەل قورعاندارى (ب.ز.د. ٸ مىڭجىلدىق), بەرەل جىلقىسى (ب.ز.د. IV ع.) ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەرٸ مەن پەتروگليفتەرٸ (ب.ز.د. ٸٸ – ٸ مىڭجىلدىق), سونداي-اق تاستاعى تاڭبالار سىندى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ دەرەكتٸ شەجٸرەسٸ جەنە نۋميزماتيكالىق دەرەكتەردٸڭ ورنى ەرەكشە. 1734 جىلى جارىق كٶرگەن ساپوجنيكوۆتىڭ التاي تاريحىنا قاتىستى «پۋتي پو رۋسسكومۋ التايۋ» ەڭبەگٸ, IV يۆاننىڭ قازان حاندىعىن جاۋلاپ الۋى باياندالاتىن ميحايل حەراسكوۆتىڭ 1786 جىلى جارىققا شىققان ەپيكالىق تۋىندىسى, دەشتٸ قىپشاقتان باستاپ تٷركٸستانعا دەيٸنگٸ تاريحي كەزەڭنەن مول ماعلۇمات بەرەتٸن 1853 جىلى جارىق كٶرگەن «ۋچەنىە زاپيسكي اكادەميي ناۋك» جيناعى, اعايىندى حارۋزيندەردٸڭ باستى ەڭبەكتەرٸنٸڭ بٸرٸ سانالاتىن «كۋرگانى بۋكەەۆسكيە ستەپي» جەنە تاعى باسقا جٷزدەگەن, مىڭداعان جازبا ەسكەرتكٸشتەردٸ سارالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن شىعىس قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ «التايتانۋ» عىلىمي ورتالىعى ٸسپەتتٸ ينستيتۋتتار ەر قالادا جۇمىس ٸستەۋدە.
ەكسپەديتسييانىڭ تارتىمدى نەتيجەلەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە «قازاقستان – بەيبٸتشٸلٸك ٷشٸن» بەينەفيلمٸ مەن تەلەباعدارلاماسى تٷسٸرٸلگەنٸن, «ەۋرازييا كٶشپەندٸلەرٸنٸڭ مۇراسى» اتتى جولجازبا وچەركٸ مەن فوتوالبومى جارىققا شىققانىن جەنە «ەۋرازييا. دالا. حالىقتار» تەلەفيلمٸ مەن فوتوكٶرمەسٸ ۇيىمداستىرىلعانىن ايتۋعا بولادى. مۇندا ساياحاتقا قاتىسۋشىلاردىڭ سارىلا اتقارعان اۋقىمدى جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ جاتىر. بىلتىر ەلوردادا «التاي-دۋناي» حالىقارالىق قازاقستان-ۆەنگەر ەكسپەديتسيياسىنىڭ V كەزەڭٸنٸڭ تۇساۋكەسەر رەسٸمٸ ٶتتٸ. «استانا-ارەنا» ستاديونى الدىنداعى الاڭدا كيٸز ٷيلەر, شاتىرلار مەن ەتنواۋىل قۇرىلدى. شاراعا قازاقستان مەن ۆەنگرييا ەلدەرٸنٸڭ ٷكٸمەت باسشىلارى كەلدٸ. ماجارستاندىق مەيماندار ەكسپەديتسييا كٶرمەسٸمەن تانىسىپ, ەجەلگٸ بابالاردىڭ ات ٷستٸندەگٸ جاۋىنگەرلٸك ٶنەرلەرٸن تاماشالاعان بولاتىن. كەش سوڭىندا ەكسپەديتسييانىڭ جاڭا باعىتىنا سەتتٸلٸك تٸلەپ, شىعارىپ سالعان-دى.
ەۋ باستا جەزقازعان تاريحي-ارحەولوگييالىق مۇراجايىنىڭ باستاماسىمەن ۇلى دالا بەلدەۋٸن تٷيەمەن جٷرٸپ ٶتۋ ارقىلى ەلەم نازارىن ەۋرازييا دالاسىنداعى حالىقتاردىڭ تاريحي ىقپالداستىعىنا اۋدارۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق ارحەوەتنولوگييالىق ەكسپەديتسييا بٷگٸندە بٷكٸل ەلدٸڭ بولمىس-بٸتٸمٸن ايعاقتايتىن بٸرەگەي جوباعا اينالدى.
ەڭ باستىسى, مەملەكەتتٸك ماڭىزى زور ەكسپەديتسييا جەتەكشٸسٸنٸڭ ەسەبٸ پارلامەنت مەجٸلٸسٸندە تىڭدالىپ, دەپۋتاتتاردىڭ وڭ باعاسىنا يە بولدى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ جەنە رەسەي مەملەكەتتٸك دۋماسىنىڭ تٶراعاسى گ.سەلەزنەۆ ەكسپەديتسيياعا قاتىسۋشىلارعا العىس ايتتى. ەلباسىنىڭ «ۇلى دالا ٶركەنيەتٸ تاريحي ٶزەكتٸلٸگٸ تۇرعىسىنان ٶزگەلەردەن قالىسپاي, ەرٸ قاراي تىڭعىلىقتى زەرتتەۋدٸ كٷتەدٸ. بٸز ەلەمدٸك دەڭگەيدە قازاقستاندى ۇلى دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ بەسٸگٸ رەتٸندە كٶرسەتە بٸلۋٸمٸز قاجەت. بۇل – «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ۇلى مۇراتتارىنىڭ بٸرٸ» دەگەن سٶزٸ بار. شىنىندا, «التاي-دۋناي» ەكسپەديتسيياسى «مەدەني مۇرانىڭ» اسىل مۇراتتارىمەن قابىساتىن بٸرەگەي جوبالاردىڭ بٸرٸ. الدا ەلٸ ۇزاق ساپارلار تۇر. بۇل ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلاعاتتاۋعا ارنالعان ۇلى ساپار, ۇلى ساياحات, ۇلى كەرۋەن!
دۋمان نۇرلانۇلى
