Foto: Tengrinews.kz
Almatydaǵy kópqabatty ǵimarattardyń 3/1-i joiqyn jer silkinisine tótep bere almaidy. Seismologiia institýty sońǵy eki jylda 11 myńnan astam nysanǵa zertteý júrgizgen. Tekserilgen ǵimarattardyń 35%-y seismikalyq talapqa sai bolmai shyqqan. Biraq ǵalymdar naqty qai jerdegi ǵimarattardyń jer silkinisine tótep bere almaitynyn ashyp aitpai otyr, dep habarlaidy Azattyq Ruhy tilshisi.
Sóite tura, Almaty men onyń ainalasy joiqyn jer silkinisi bolýy múmkin asa qaýipti aimaq dep dabyl qaǵýda. Ásirese, Shyǵys Qazaqstan oblysynan bastap Qyzylorda oblysyna deiingi aralyqta 7-den 9 balǵa deiin jer silkinisi bolýy múmkin seismikalyq qaýipti oryndar bar.
«Búgingi tańda Almaty qalasy 9-10 baldyq seismikalyq qaýipte ornalasqan. Sońǵy ózgeristerge keletin bolsaq, álemdegi jańa tehnologiialardy eskere otyryp, qaladaǵy birqatar normativtik qujatqa ózgerister engizdik. Sońǵy ózgeriste qalanyń áleýmettik nysandary boiynsha 2-3 qabattan artyq ǵimarat salýǵa ruqsat berilmeitin. Ǵylymi taldaý jumystaryn aiaqtap, biz ony 5 qabatqa deiin salýǵa bolatyndai qyldyq. Bul tek 9 baldyq seismikalyq aimaqtarǵa qatysty. Al 10 baldyq jer silkinisi bolatyn aimaq dep boljanatyn jerlerde áleýmettik nysandardy 3 qabattan asyrýǵa bolmaidy», - dedi «QazQSǴZI» AQ bas direktory Begman Qulbaev.
Onyń aitýynsha, qaladaǵy barlyq qurylys nysanyna monitoring júrgizilip jatqan joq. Al salynǵanyna 70 jyl bolǵan «hrýshevkalardy» tolyqtai buzý kerek. Olar joǵary dúmpýli jer silkinisi turmaq, orta dárejedegi silkinisterge de tótep bere almaidy.
«Qaladaǵy qurylysqa túpkilikti monitoring júrgizilip jatqan joq. Ony menshik ieleri, uiymdar júrgizýi tiis. Bizdiń uiym sońǵy eki jylda 11 myńǵa jýyq nysannyń seismikalyq jaǵdaiyn tekserdi. Derbes normativtik qujattar bar, solar saqtalýy tiis. Ókinishke qarai, 11 myńnan astam úidiń 35 paiyzy seismikalyq turǵydan jaramsyz, qaita jóndeý jumystaryna jatqyzylady. Biraq buǵan qaladaǵy barlyq nysan qamtylmaǵan. Aldaǵy ýaqytta qolǵa alyp, jalǵastyrý kerek dep sanaimyn. Al «hrýshevka» sanalatyn úiler tolyq buzylýy tiis», - dedi Begman Qulbaev.
TJM Seismologiia institýty direktorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Nursársen Ózbekov Almaty men onyń ainalasy óte qaýipti aimaq sanalatynyn erekshe atap ótti. Biraq ol biyl joiqyn jer silkinisi bolmaidy dep sendirdi. Sońǵy bes jyl ishinde Qazaqstan aýmaǵynda seismikalyq aspaptar arqyly 40 myńǵa jýyq: 2018 jyly – 8500, 2019 jyly – 7800, 2020 jyly – 9500, 2021 jyly – 6700, 2022 jyly 6900 jer silkinisi tirkelgen.
«Bul – seismikalyq fon, geologiialyq aimaqtyń seismikalyq ómiri. Iaǵni, bul - jalpy jeńil dúmpýler. Halyq sezinetin kúshti dúmpýler de bar. Sońǵy bes jyl ishinde Qazaqstan aýmaǵynda 66, atap aitqanda, 2018 jyly – 20, 2019 jyly – 11, 2020 jyly – 15, 2021 jyly – 11, 2022 jyly 9 seismikalyq oqiǵa tirkeldi. Sońǵy sezilgen jer silkinisi 2022 jylǵy 28 jeltoqsanda Almatydan 190 km jerde, Qyrǵyzstan men Qytai shekarasynda boldy», - dedi spiker.
Seismikalyq jaǵdaidy baǵalaý úshin seismologiia institýtynyń ujymy ártúrli boljamdy zerttep, qorytyndy jasaidy. Sonyń ishinde orta merzimdi jáne qysqa merzimdi boljamdar bar.
«Orta merzimdi jylyna eki ret, jyldyń basynda jáne ortasynda jasalady. Jaqynda ǵana bizde Almaty poligonynyń aýmaǵynda jer silkinisiniń orta merzimdi boljamy týraly qorytyndy ázirlendi, ol ýákiletti organdarǵa berildi. Osy qorytyndyǵa sáikes, 2023 jyl ishinde Almaty poligonynyń aýmaǵynda 7 baldyq qatty jer silkinisi bolmaýy múmkin. Ǵylymi-izdestirý turǵysynan 200-den astam boljamdy parametrlerdi taldaý negizinde jasalatyn aptalyq qysqa merzimdi qorytyndy ázirlenedi. Osy qorytyndylar boiynsha aldaǵy aptada da jer silkinisi bolmaidy», - dedi Nursársen Ózbekov.
Ǵalymdardyń pikirinshe, shyndyǵynda, zilzalanyń bolýyn aldyn ala anyqtaý óte qiyn. Elimizdiń ońtústik jáne ońtústik-shyǵysy qaýipti aimaq sanalady. Jalpylai alǵanda, Qazaqstannyń 40% - seismikalyq belsendi, qaýipti aimaq. Ásirese, Almaty óńiri búkil Ortalyq Aziiada óte qaýipti seismikalyq aimaq sanalady. 1887 jyly Vernyi jáne 1911 jyly Keminde bolǵan joiqyn jer silikinisteri sonyń dáleli bolmaq. Qaýip áli de azaiǵan joq.
«Qazaqstandyq seismolog ǵalymdar el aýmaǵyndaǵy seismikalyq qaýippen únemi jumys isteýde. Seismikalyq áleýetti kórsete otyryp, seismikalyq qaýipti, seismogendik aimaqtar, seismikalyq aýdandastyrý, aimaqtarǵa bólý kartalaryn ázirlep jatyr. Almaty úshin seismikalyq mikrozonalaý kartasy ázirlendi», - deidi TJM Seismologiia institýtynyń baspasóz qyzmeti.
Institýt mamandarynyń málimetinshe, qysqa merzimdi jer silkinisin naqty boljaý máselesin áli birde-bir memlekettiń ǵalymy sheshe almaǵan. Keshe ǵana joiqyn zilzala bolǵan Túrkiianyń ǵalymdary da óz salasynda jetistikke jetken, ozyq tehnologiiany paidalanady. Biraq qysqa ýaqytta bolǵan jer silkinisin olar da der kezinde anyqtai almaǵan.
«Túrkiiada seismikalyq jeliler jaqsy damyǵan jáne qazir onda myqty mamandar jumys isteidi. Biraq boljamǵa keletin bolsaq, ony boljaý óte qiyn, tek Túrkiiada ǵana emes, búkil álemde solai. Qysqa merzimdi boljam jasaý óte qiyn, ol ó ǵylymi izdenis sipatyna ie másele. Qysqa merzimdi jer silkinisin naqty anyqtaǵan jalǵyz jaǵdai Qytaida boldy. Bul – búkil álemde áli sheshilmegen másele», - dedi QR TJM Seismologiia institýty direktorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Nursársen Ózbekov.
Túrkiiada keshegi joiqyn jer silkinisiniń magnitýdasy 7,8 balǵa jetse, 1999 jyly 17 naýryzda osy eldiń Izmittegi jer silkinisi de 7,6 balǵa jetken. Ol kezde de aýyr zardaptarǵa soǵyp, adam shyǵyny kóp boldy. 1992 jyldyń 13 naýryzynda 100 myńnan astam adam turatyn Erzindjandaǵy 7-8 baldyq jer silkinisini qalanyń qiraýyna ákelip soqty.
«Bizdiń elimizde jer silkinisi bolyp turatyny óte ókinishti. Qazaqstan da Túrkiia sekildi seismikalyq qaýipti aimaqta ornalasqan. Sol sebepti, Qazaqstan jańa tehnologiialardy qoldanysqa engizý jaǵyna kóp kóńil bólýi kerek. Bizde japoniia kompaniialarymen kelisimshart bar. Iaǵni, biz qurylysta Japoniianyń konstrýktsiialyq tehnologiialaryn qoldanamyz. Sol sekildi japon eliniń tehnologiialaryn engizý baǵyty boiynsha Qazaqstanǵa da jumys isteýi kerek», - deidi qurylysshy-injener (Túrkiia) Biron Doiranli.
