فوتو: Tengrinews.kz
الماتىداعى كٶپقاباتتى عيماراتتاردىڭ 3/1-ٸ جويقىن جەر سٸلكٸنٸسٸنە تٶتەپ بەرە المايدى. سەيسمولوگييا ينستيتۋتى سوڭعى ەكٸ جىلدا 11 مىڭنان استام نىسانعا زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن. تەكسەرٸلگەن عيماراتتاردىڭ 35%-ى سەيسميكالىق تالاپقا ساي بولماي شىققان. بٸراق عالىمدار ناقتى قاي جەردەگٸ عيماراتتاردىڭ جەر سٸلكٸنٸسٸنە تٶتەپ بەرە المايتىنىن اشىپ ايتپاي وتىر, دەپ حابارلايدى Azattyq Ruhy تٸلشٸسٸ.
سٶيتە تۇرا, الماتى مەن ونىڭ اينالاسى جويقىن جەر سٸلكٸنٸسٸ بولۋى مٷمكٸن اسا قاۋٸپتٸ ايماق دەپ دابىل قاعۋدا. ەسٸرەسە, شىعىس قازاقستان وبلىسىنان باستاپ قىزىلوردا وبلىسىنا دەيٸنگٸ ارالىقتا 7-دەن 9 بالعا دەيٸن جەر سٸلكٸنٸسٸ بولۋى مٷمكٸن سەيسميكالىق قاۋٸپتٸ ورىندار بار.
«بٷگٸنگٸ تاڭدا الماتى قالاسى 9-10 بالدىق سەيسميكالىق قاۋٸپتە ورنالاسقان. سوڭعى ٶزگەرٸستەرگە كەلەتٸن بولساق, ەلەمدەگٸ جاڭا تەحنولوگييالاردى ەسكەرە وتىرىپ, قالاداعى بٸرقاتار نورماتيۆتٸك قۇجاتقا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزدٸك. سوڭعى ٶزگەرٸستە قالانىڭ ەلەۋمەتتٸك نىساندارى بويىنشا 2-3 قاباتتان ارتىق عيمارات سالۋعا رۇقسات بەرٸلمەيتٸن. عىلىمي تالداۋ جۇمىستارىن اياقتاپ, بٸز ونى 5 قاباتقا دەيٸن سالۋعا بولاتىنداي قىلدىق. بۇل تەك 9 بالدىق سەيسميكالىق ايماقتارعا قاتىستى. ال 10 بالدىق جەر سٸلكٸنٸسٸ بولاتىن ايماق دەپ بولجاناتىن جەرلەردە ەلەۋمەتتٸك نىسانداردى 3 قاباتتان اسىرۋعا بولمايدى», - دەدٸ «قازقسعزي» اق باس ديرەكتورى بەگمان قۇلباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قالاداعى بارلىق قۇرىلىس نىسانىنا مونيتورينگ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جوق. ال سالىنعانىنا 70 جىل بولعان «حرۋشەۆكالاردى» تولىقتاي بۇزۋ كەرەك. ولار جوعارى دٷمپۋلٸ جەر سٸلكٸنٸسٸ تۇرماق, ورتا دەرەجەدەگٸ سٸلكٸنٸستەرگە دە تٶتەپ بەرە المايدى.
«قالاداعى قۇرىلىسقا تٷپكٸلٸكتٸ مونيتورينگ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جوق. ونى مەنشٸك يەلەرٸ, ۇيىمدار جٷرگٸزۋٸ تيٸس. بٸزدٸڭ ۇيىم سوڭعى ەكٸ جىلدا 11 مىڭعا جۋىق نىساننىڭ سەيسميكالىق جاعدايىن تەكسەردٸ. دەربەس نورماتيۆتٸك قۇجاتتار بار, سولار ساقتالۋى تيٸس. ٶكٸنٸشكە قاراي, 11 مىڭنان استام ٷيدٸڭ 35 پايىزى سەيسميكالىق تۇرعىدان جارامسىز, قايتا جٶندەۋ جۇمىستارىنا جاتقىزىلادى. بٸراق بۇعان قالاداعى بارلىق نىسان قامتىلماعان. الداعى ۋاقىتتا قولعا الىپ, جالعاستىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. ال «حرۋششەۆكا» سانالاتىن ٷيلەر تولىق بۇزىلۋى تيٸس», - دەدٸ بەگمان قۇلباەۆ.
تجم سەيسمولوگييا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىم جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى نۇرسەرسەن ٶزبەكوۆ الماتى مەن ونىڭ اينالاسى ٶتە قاۋٸپتٸ ايماق سانالاتىنىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. بٸراق ول بيىل جويقىن جەر سٸلكٸنٸسٸ بولمايدى دەپ سەندٸردٸ. سوڭعى بەس جىل ٸشٸندە قازاقستان اۋماعىندا سەيسميكالىق اسپاپتار ارقىلى 40 مىڭعا جۋىق: 2018 جىلى – 8500, 2019 جىلى – 7800, 2020 جىلى – 9500, 2021 جىلى – 6700, 2022 جىلى 6900 جەر سٸلكٸنٸسٸ تٸركەلگەن.
«بۇل – سەيسميكالىق فون, گەولوگييالىق ايماقتىڭ سەيسميكالىق ٶمٸرٸ. ياعني, بۇل - جالپى جەڭٸل دٷمپۋلەر. حالىق سەزٸنەتٸن كٷشتٸ دٷمپۋلەر دە بار. سوڭعى بەس جىل ٸشٸندە قازاقستان اۋماعىندا 66, اتاپ ايتقاندا, 2018 جىلى – 20, 2019 جىلى – 11, 2020 جىلى – 15, 2021 جىلى – 11, 2022 جىلى 9 سەيسميكالىق وقيعا تٸركەلدٸ. سوڭعى سەزٸلگەن جەر سٸلكٸنٸسٸ 2022 جىلعى 28 جەلتوقساندا الماتىدان 190 كم جەردە, قىرعىزستان مەن قىتاي شەكاراسىندا بولدى», - دەدٸ سپيكەر.
سەيسميكالىق جاعدايدى باعالاۋ ٷشٸن سەيسمولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى ەرتٷرلٸ بولجامدى زەرتتەپ, قورىتىندى جاسايدى. سونىڭ ٸشٸندە ورتا مەرزٸمدٸ جەنە قىسقا مەرزٸمدٸ بولجامدار بار.
«ورتا مەرزٸمدٸ جىلىنا ەكٸ رەت, جىلدىڭ باسىندا جەنە ورتاسىندا جاسالادى. جاقىندا عانا بٸزدە الماتى پوليگونىنىڭ اۋماعىندا جەر سٸلكٸنٸسٸنٸڭ ورتا مەرزٸمدٸ بولجامى تۋرالى قورىتىندى ەزٸرلەندٸ, ول ۋەكٸلەتتٸ ورگاندارعا بەرٸلدٸ. وسى قورىتىندىعا سەيكەس, 2023 جىل ٸشٸندە الماتى پوليگونىنىڭ اۋماعىندا 7 بالدىق قاتتى جەر سٸلكٸنٸسٸ بولماۋى مٷمكٸن. عىلىمي-ٸزدەستٸرۋ تۇرعىسىنان 200-دەن استام بولجامدى پارامەترلەردٸ تالداۋ نەگٸزٸندە جاسالاتىن اپتالىق قىسقا مەرزٸمدٸ قورىتىندى ەزٸرلەنەدٸ. وسى قورىتىندىلار بويىنشا الداعى اپتادا دا جەر سٸلكٸنٸسٸ بولمايدى», - دەدٸ نۇرسەرسەن ٶزبەكوۆ.
عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, شىندىعىندا, زٸلزالانىڭ بولۋىن الدىن الا انىقتاۋ ٶتە قيىن. ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك-شىعىسى قاۋٸپتٸ ايماق سانالادى. جالپىلاي العاندا, قازاقستاننىڭ 40% - سەيسميكالىق بەلسەندٸ, قاۋٸپتٸ ايماق. ەسٸرەسە, الماتى ٶڭٸرٸ بٷكٸل ورتالىق ازييادا ٶتە قاۋٸپتٸ سەيسميكالىق ايماق سانالادى. 1887 جىلى ۆەرنىي جەنە 1911 جىلى كەميندە بولعان جويقىن جەر سٸلٸكٸنٸستەرٸ سونىڭ دەلەلٸ بولماق. قاۋٸپ ەلٸ دە ازايعان جوق.
«قازاقستاندىق سەيسمولوگ عالىمدار ەل اۋماعىنداعى سەيسميكالىق قاۋٸپپەن ٷنەمٸ جۇمىس ٸستەۋدە. سەيسميكالىق ەلەۋەتتٸ كٶرسەتە وتىرىپ, سەيسميكالىق قاۋٸپتٸ, سەيسموگەندٸك ايماقتار, سەيسميكالىق اۋدانداستىرۋ, ايماقتارعا بٶلۋ كارتالارىن ەزٸرلەپ جاتىر. الماتى ٷشٸن سەيسميكالىق ميكروزونالاۋ كارتاسى ەزٸرلەندٸ», - دەيدٸ تجم سەيسمولوگييا ينستيتۋتىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
ينستيتۋت ماماندارىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, قىسقا مەرزٸمدٸ جەر سٸلكٸنٸسٸن ناقتى بولجاۋ مەسەلەسٸن ەلٸ بٸردە-بٸر مەملەكەتتٸڭ عالىمى شەشە الماعان. كەشە عانا جويقىن زٸلزالا بولعان تٷركييانىڭ عالىمدارى دا ٶز سالاسىندا جەتٸستٸككە جەتكەن, وزىق تەحنولوگييانى پايدالانادى. بٸراق قىسقا ۋاقىتتا بولعان جەر سٸلكٸنٸسٸن ولار دا دەر كەزٸندە انىقتاي الماعان.
«تٷركييادا سەيسميكالىق جەلٸلەر جاقسى دامىعان جەنە قازٸر وندا مىقتى ماماندار جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸراق بولجامعا كەلەتٸن بولساق, ونى بولجاۋ ٶتە قيىن, تەك تٷركييادا عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمدە سولاي. قىسقا مەرزٸمدٸ بولجام جاساۋ ٶتە قيىن, ول ٶ عىلىمي ٸزدەنٸس سيپاتىنا يە مەسەلە. قىسقا مەرزٸمدٸ جەر سٸلكٸنٸسٸن ناقتى انىقتاعان جالعىز جاعداي قىتايدا بولدى. بۇل – بٷكٸل ەلەمدە ەلٸ شەشٸلمەگەن مەسەلە», - دەدٸ قر تجم سەيسمولوگييا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىم جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى نۇرسەرسەن ٶزبەكوۆ.
تٷركييادا كەشەگٸ جويقىن جەر سٸلكٸنٸسٸنٸڭ ماگنيتۋداسى 7,8 بالعا جەتسە, 1999 جىلى 17 ناۋرىزدا وسى ەلدٸڭ يزميتتەگٸ جەر سٸلكٸنٸسٸ دە 7,6 بالعا جەتكەن. ول كەزدە دە اۋىر زارداپتارعا سوعىپ, ادام شىعىنى كٶپ بولدى. 1992 جىلدىڭ 13 ناۋرىزىندا 100 مىڭنان استام ادام تۇراتىن ەرزيندجانداعى 7-8 بالدىق جەر سٸلكٸنٸسٸنٸ قالانىڭ قيراۋىنا ەكەلٸپ سوقتى.
«بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە جەر سٸلكٸنٸسٸ بولىپ تۇراتىنى ٶتە ٶكٸنٸشتٸ. قازاقستان دا تٷركييا سەكٸلدٸ سەيسميكالىق قاۋٸپتٸ ايماقتا ورنالاسقان. سول سەبەپتٸ, قازاقستان جاڭا تەحنولوگييالاردى قولدانىسقا ەنگٸزۋ جاعىنا كٶپ كٶڭٸل بٶلۋٸ كەرەك. بٸزدە جاپونييا كومپانييالارىمەن كەلٸسٸمشارت بار. ياعني, بٸز قۇرىلىستا جاپونييانىڭ كونسترۋكتسييالىق تەحنولوگييالارىن قولدانامىز. سول سەكٸلدٸ جاپون ەلٸنٸڭ تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋ باعىتى بويىنشا قازاقستانعا دا جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك», - دەيدٸ قۇرىلىسشى-ينجەنەر (تٷركييا) بيرون دويرانلي.
