Qoǵamnyń damýyna kedergi keltiretin sybailas jemqorlyqpen kúres elimiz úshin asa mańyzdy mindet bolyp tabylady. Óitkeni, qai salanyń bolsyn jumysyn toqyraýǵa ushyratyp, memleket qarjysyn maqsatsyz jumsaýǵa aparatyn paraqorlyq qandai asyl maqsattyń bolsyn taǵdyryna balta shabary anyq. Ondaidy qazaq «Dánikkennen qunyqqan jaman» dep tujyrady. Shynynda jemqorlyqqa áýestený pendeni qunyqtyryp, ar-uiattan, namystan aiyrady. Ondai jan bolmashy somaǵa elin, týǵan jeri men Otanyn satyp jiberýden taiynbaidy.
«Jetisý media» aqparattyq alańynda brifing ótkizgen QR Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttiginiń (Sybailas jemqorlyqqa qarsy qyzmet) Almaty oblysy boiynsha departamenti basshysynyń birinshi orynbasary Jandos Jumabaev Jetisý jerinde jaǵymsyz áreketke barǵan shendilerdiń paraqorlyǵy men jemqorlyǵy derekterimen tanystyrdy. Onyń aitýynsha, biylǵy 8 aidyń ishinde oblysta tirkelgen 87 qylmystyq quqyqbuzýshylyqtyń 68-nen sybailas jemqorlyq deregi anyqtalǵan. Shuǵyl tergeý nátijesi boiynsha jemqorlyq qylmystarynyń 86,8%-y paraqorlyqpen bailanysty ekendigi belgili boldy. Iaǵni, 59 qylmys paraqorlyqqa bailanysty qozǵalǵan.
Sybailas jemqorlyq qylmysyn jasaǵany úshin jaýapqa alynǵan 154 adamnyń 20-sy túrli deńgeidegi birinshi basshylar sanalady. Atap aitqanda, 6 adam oblystyq, 5 adam qalalyq, 7 adam aýdandyq mekemelerdiń basshysy bolsa, 2 adam aýyldyq deńgeidegi basshy qyzmetin atqarǵan. Sottalǵan 69 adamnyń 64-ne 116,9 milliard teńgeden astam somanyń aiyppuly salynsa, 2 adamnyń bostandyǵy shektelgen. Múlik-múkammaly tárkilenip, ómir boiy memlekettik qyzmetten shettetilgen taǵy 3 adam bas bostandyǵynan aiyryldy. Eń soraqysy, osy kezeń ishinde sybailas jemqorlyqpen júieli túrde ainalysqandardyń 8 deregi anyqtaldy. Keshendi sharalardyń arqasynda 22 tulǵa qatysqan 33 qylmys tirkelip, 4 qylmystyq is sotqa joldansa, bir adamǵa sot úkimimen jaza kesildi.
Arnaiy júrgizilgen quqyqtyq statistikaǵa qarasaq, esepti kezeńde jasalǵan jemqorlyq quqyqbuzýshylyqtyń úshten biri jergilikti atqarýshy organdar men vedomstvolarǵa qarasty mekemelerge tiesili ekenin baiqaý qiyn emes.
Mysaly, tirkelgen 34 quqyqbuzýshylyqtyń 10-y memlekettik satyp alýlar, 4-i – densaýlyq saqtaý, 11-i bilim, 2-i jer qatynastary, 3-i aýylsharýashylyq salalaryna qatysty oryn alǵan. Odan bólek sybailas jemqorlyqpen «júieli túrde» ainalysqan 8 derek anyqtalypty. Jedel júrgizilgen keshendi sharalardyń kómegimen 22 tulǵanyń zańsyz áreketi áshkerelenip, belgili bolǵan 33 qylmysqa bailanysty 4 qylmystyq is sotqa joldanyp, bir adamǵa jaza kesilgen. Sondai-aq, jyl basynan beri kásipkerlikke zańsyz kedergi keltirmek bolǵan laýazymdy tulǵanyń 10 deregi tirkelip, 35 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. Sonyń arqasynda kásipkerliktiń 10 nysanynyń quqy qorǵalǵan.
Memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý aiasynda 23 qylmys tirkelip, 18 adam jaýapkershilikke tartyldy. Olar keltirgen 133,3 million teńge shyǵynnyń 940,1 million teńgesi qaitarylǵan.
Mundai málimetter kóptep kezdesedi. Atap aitqanda, Ile aýdandyq soty qaraǵan qylmystyq is boiynsha Ile aýdandyq memlekettik kirister basqarmasynyń basshysy qyzmetin atqarǵan Nurlan Jarmanov jalǵan shot-faktýra jazyp berýmen ainalysqan JShS ókilinen naýryz aiynda 400 000 teńge para alǵany úshin 12 028 000 teńge kóleminde aiyppul tóleýge úkim shyǵarylǵan. Al, Qarasai aýdandyq sotynyń úkimimen «Almaty oblysy boiynsha reviziialyq komissiia» memlekettik mekemesiniń, memlekettik aýdit bóliminiń bas mamany Gýlvira Qaldarbekova 90 jekemenshik mektepke deiingi bilim berý mekemelerinen 17 million teńge para alǵany úshin 4 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrý jáne ómir boiy memlekettik qyzmetten shettetilý jazasyna kesilgen. Qapshaǵai qalalyq soty biylǵy shilde aiynda áldebir meiramhanaǵa jasalǵan tekserý nátijesine oń baǵa bergeni úshin 50 000 teńge para alǵan «Qapshaǵai qalalyq sanitarly-epidemiologiialyq baqylaý basqarmasy» memlekettik mekemesiniń basshysy bolǵan Amantai Qamaýbaevqa 1 250 000 teńge aiyppul saldy. Ile aýdandyq soty QR Qylmystyq Kodeksiniń 106-baby, 1-tarmaǵy boiynsha jábirlenýshiniń densaýlyǵyna qasaqana zalal keltirgen qylmyskerdi jaýapkershilikke tartpaý úshin 10 000 AQSh dollaryn bopsalaǵan aýdandyq politsiia basqarmasy basshysynyń orynbasary B.Bilálovke 26 100 000 teńge kóleminde aiyppul salyp, memlekettik qyzmetten ómir boiy shettetýge úkim shyǵardy. Qapshaǵai qalalyq soty qyzmetin asyra paidalanyp, bólimniń bas esepshisi Á. Zikirmen birge 2020 jyldyń 29 jeltoqsanynan 2021 jyldyń 5 aqpanyna deiin 1 027 000 teńge mólsherindegi biýdjet qarjysyn jeke kásipkerlerdiń esepshotyna eshqandai kelisimshartsyz aýdaryp otyrǵan «Qapshaǵai qalalyq bilim bólimi» memlekettik mekemesiniń basshysy R.Eshimovany 2 jylǵa bas bostandyǵynan aiyryp, memlekettik qyzmetten ómir boiy shettetýge úkim shyǵardy. Almaty garnizonynyń áskeri soty №54380 áskeri bóliminiń bailanys batalonynyń rota komandiri A. Qojandy Shyǵys Qazaqstan oblysy, Semei qalasyndaǵy №44793 áskeri bólimi komandiriniń orynbasarlyǵyna taǵaiyndaý úshin 500 000 teńge para suraǵan №54380 áskeri bóliminiń batalon komandiri, QR Qarýly kúshteriniń maiory M. Mergenbaevqa mólsheri 10 million teńgeniń aiyppulyn saldy. Taldyqorǵan aýdandyq soty COVID-19 dertimen kúreske arnalǵan 9 dálizdi satyp alý, ornatý jumystaryn júrgizýi tiis JShS direktorynan 150 000 teńge kóleminde para alǵan «Kóksý aýdandyq bilim bólimi» MM-niń basshysy Tileýmurat Seiitniiazov pen bólim zańgeri Almas Ótelbaevke 4 500 000 teńge aiyppul salyp, memlekettik qyzmetten ómir boiy shettetýge úkim etti. Sot úkimi shyqqan soń ǵana kópshilikke tanystyrylyp otyrǵan mundai derekter az emes. Odan bólek, sybailas jemqorlyqqa qatysy bary anyqtalǵan 15 basshy tártiptik jaýapkershilikke tartylǵan.
Qysqasy, kún ótken saiyn paraqorlyq, jemqorlyq deregi kóbeimese azaimai tur. Eń soraqysy – memlekettik baǵdarlamaǵa qatysy bar salalardy sybailastyq jailap alǵany. Bul týrasynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aitýdai-aq aityp jatyr. Prezident «Halyq birligi jáne júieli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty biylǵy Joldaýynda: «Sońǵy bes jyldyń ózinde sýbsidiialaýǵa eki trillion teńgeden astam qarjy bólindi. Ókinishke qarai agroónerkásip keshenine qatysty qozǵalǵan qylmystyq isterdiń jartysynan astamy sýbsidiiany talan-tarajǵa salýǵa bailanysty bolyp otyr. Buǵan jol berýge bolmaidy», – dep jemqorlyqtyń ýshyǵyp bara jatqanyn ashyna jetkizdi. Tipti: «Sybailas jemqorlyqpen tiimdi kúresti jalǵastyrý qajet. Quzyrly agenttik jyl sońyna deiin orta merzimdi kezeńdegi is-qimylymyzdyń baǵdarlamasyn aiqyndaityn strategiialyq qujatty bekitýge usynýy kerek. Bul rette: «turmystyq sybailas jemqorlyqty» joiýǵa airyqsha nazar aýdarǵan jón», – dep máseleni kóp bolyp qana jeńýge bolatynyn uǵyndyrdy.
Osyǵan orai departament turǵyndardyń jemqorlyq deregin habarlaýy úshin táýlik boiy jumys isteitin 1424 jelisin iske qosqan. Sonyń arqasynda biyl oblys aýmaǵynan 57 ótinish kelip túsken. Sonyń nátijesinde aiyby anyqtalǵan adamdardyń qatarynda kólik júrgizý quqynan ýaqytsha aiyrylǵan «R» esimdi adamdy ákimshilik jaýapkershilikke tartpaý úshin 200 000 teńge alǵan Talǵar aýdandyq politsiia basqarmasynyń qos leitenanty, muǵalimderdiń jalaqysynan 60-80 myń teńgeden jinaǵan Qarasai aýdany, Altyn aýyl orta mektebi direktorynyń tárbie jónindegi orynbasary bar. Bulardyń bári jazasyz qalmaǵan. Tártip saqshylaryna sot úkimi oqylsa, direktordyń orynbasary jumystan shettetilip, direktor tártiptik jaýapkershilikke alynǵan.
Jalpy, Jetisý jerindegi árbir paraqorlyq deregin áshkerelep, sybailastyqtyń tamyryna balta shabýdy kózdegen departament mamandary jyl basynan beri biýdjetke tiesili 7 milliard 500 million teńgeni talan-tarajǵa túsip ketýden saqtaǵan. Oǵan memlekettik satyp alýlar salasyna sybailas jemqorlyqqa qarsy jasalǵan monitoring sebep bolǵan. Iaǵni, tender ótkizip jatqan mekeme basshylyǵyna maqsatsyz jumsalýy múmkin qarjy týraly der kezinde habarlanyp, keleńsizdik toqtatylǵan.
Brifingte aitylǵan málimetterge orai Prezidenttiń biylǵy Joldaýynda aitylǵan sýbsidiia máselesine qatysty qoiǵan suraǵymyzǵa Jandos Jumabaev júrgizilip jatqan tergeý amaldaryna bailanysty ázirshe eshqandai derek bere almaitynyn jetkizdi. Soǵan qarap negizgi tirshiligi aýylsharýashylyq sanalatyn Jetisý jerindegi malshylar men diqandarǵa sýbsidiia berý isiniń asa qýanta qoimaitynyn uǵyndyq.
Mádi Aljanbai,
Almaty oblysy
