قوعامنىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس ەلٸمٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى مٸندەت بولىپ تابىلادى. ٶيتكەنٸ, قاي سالانىڭ بولسىن جۇمىسىن توقىراۋعا ۇشىراتىپ, مەملەكەت قارجىسىن ماقساتسىز جۇمساۋعا اپاراتىن پاراقورلىق قانداي اسىل ماقساتتىڭ بولسىن تاعدىرىنا بالتا شابارى انىق. وندايدى قازاق «دەنٸككەننەن قۇنىققان جامان» دەپ تۇجىرادى. شىنىندا جەمقورلىققا ەۋەستەنۋ پەندەنٸ قۇنىقتىرىپ, ار-ۇياتتان, نامىستان ايىرادى. ونداي جان بولماشى سوماعا ەلٸن, تۋعان جەرٸ مەن وتانىن ساتىپ جٸبەرۋدەن تايىنبايدى.
«جەتٸسۋ مەديا» اقپاراتتىق الاڭىندا بريفينگ ٶتكٸزگەن قر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸنٸڭ (سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت) الماتى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى جاندوس جۇماباەۆ جەتٸسۋ جەرٸندە جاعىمسىز ەرەكەتكە بارعان شەندٸلەردٸڭ پاراقورلىعى مەن جەمقورلىعى دەرەكتەرٸمەن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى 8 ايدىڭ ٸشٸندە وبلىستا تٸركەلگەن 87 قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ 68-نەن سىبايلاس جەمقورلىق دەرەگٸ انىقتالعان. شۇعىل تەرگەۋ نەتيجەسٸ بويىنشا جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ 86,8%-ى پاراقورلىقپەن بايلانىستى ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ بولدى. ياعني, 59 قىلمىس پاراقورلىققا بايلانىستى قوزعالعان.
سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسىن جاساعانى ٷشٸن جاۋاپقا الىنعان 154 ادامنىڭ 20-سى تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ بٸرٸنشٸ باسشىلار سانالادى. اتاپ ايتقاندا, 6 ادام وبلىستىق, 5 ادام قالالىق, 7 ادام اۋداندىق مەكەمەلەردٸڭ باسشىسى بولسا, 2 ادام اۋىلدىق دەڭگەيدەگٸ باسشى قىزمەتٸن اتقارعان. سوتتالعان 69 ادامنىڭ 64-نە 116,9 ميلليارد تەڭگەدەن استام سومانىڭ ايىپپۇلى سالىنسا, 2 ادامنىڭ بوستاندىعى شەكتەلگەن. مٷلٸك-مٷكاممالى تەركٸلەنٸپ, ٶمٸر بويى مەملەكەتتٸك قىزمەتتەن شەتتەتٸلگەن تاعى 3 ادام باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ەڭ سوراقىسى, وسى كەزەڭ ٸشٸندە سىبايلاس جەمقورلىقپەن جٷيەلٸ تٷردە اينالىسقانداردىڭ 8 دەرەگٸ انىقتالدى. كەشەندٸ شارالاردىڭ ارقاسىندا 22 تۇلعا قاتىسقان 33 قىلمىس تٸركەلٸپ, 4 قىلمىستىق ٸس سوتقا جولدانسا, بٸر ادامعا سوت ٷكٸمٸمەن جازا كەسٸلدٸ.
ارنايى جٷرگٸزٸلگەن قۇقىقتىق ستاتيستيكاعا قاراساق, ەسەپتٸ كەزەڭدە جاسالعان جەمقورلىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ ٷشتەن بٸرٸ جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار مەن ۆەدومستۆولارعا قاراستى مەكەمەلەرگە تيەسٸلٸ ەكەنٸن بايقاۋ قيىن ەمەس.
مىسالى, تٸركەلگەن 34 قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ 10-ى مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلار, 4-ٸ – دەنساۋلىق ساقتاۋ, 11-ٸ بٸلٸم, 2-ٸ جەر قاتىناستارى, 3-ٸ اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىنا قاتىستى ورىن العان. ودان بٶلەك سىبايلاس جەمقورلىقپەن «جٷيەلٸ تٷردە» اينالىسقان 8 دەرەك انىقتالىپتى. جەدەل جٷرگٸزٸلگەن كەشەندٸ شارالاردىڭ كٶمەگٸمەن 22 تۇلعانىڭ زاڭسىز ەرەكەتٸ ەشكەرەلەنٸپ, بەلگٸلٸ بولعان 33 قىلمىسقا بايلانىستى 4 قىلمىستىق ٸس سوتقا جولدانىپ, بٸر ادامعا جازا كەسٸلگەن. سونداي-اق, جىل باسىنان بەرٸ كەسٸپكەرلٸككە زاڭسىز كەدەرگٸ كەلتٸرمەك بولعان لاۋازىمدى تۇلعانىڭ 10 دەرەگٸ تٸركەلٸپ, 35 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان. سونىڭ ارقاسىندا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ 10 نىسانىنىڭ قۇقى قورعالعان.
مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرۋ اياسىندا 23 قىلمىس تٸركەلٸپ, 18 ادام جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى. ولار كەلتٸرگەن 133,3 ميلليون تەڭگە شىعىننىڭ 940,1 ميلليون تەڭگەسٸ قايتارىلعان.
مۇنداي مەلٸمەتتەر كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. اتاپ ايتقاندا, ٸلە اۋداندىق سوتى قاراعان قىلمىستىق ٸس بويىنشا ٸلە اۋداندىق مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتٸن اتقارعان نۇرلان جارمانوۆ جالعان شوت-فاكتۋرا جازىپ بەرۋمەن اينالىسقان جشس ٶكٸلٸنەن ناۋرىز ايىندا 400 000 تەڭگە پارا العانى ٷشٸن 12 028 000 تەڭگە كٶلەمٸندە ايىپپۇل تٶلەۋگە ٷكٸم شىعارىلعان. ال, قاراساي اۋداندىق سوتىنىڭ ٷكٸمٸمەن «الماتى وبلىسى بويىنشا رەۆيزييالىق كوميسسييا» مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸنٸڭ, مەملەكەتتٸك اۋديت بٶلٸمٸنٸڭ باس مامانى گۋلۆيرا قالداربەكوۆا 90 جەكەمەنشٸك مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنەن 17 ميلليون تەڭگە پارا العانى ٷشٸن 4 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جەنە ٶمٸر بويى مەملەكەتتٸك قىزمەتتەن شەتتەتٸلۋ جازاسىنا كەسٸلگەن. قاپشاعاي قالالىق سوتى بيىلعى شٸلدە ايىندا ەلدەبٸر مەيرامحاناعا جاسالعان تەكسەرۋ نەتيجەسٸنە وڭ باعا بەرگەنٸ ٷشٸن 50 000 تەڭگە پارا العان «قاپشاعاي قالالىق سانيتارلى-ەپيدەميولوگييالىق باقىلاۋ باسقارماسى» مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸنٸڭ باسشىسى بولعان امانتاي قاماۋباەۆقا 1 250 000 تەڭگە ايىپپۇل سالدى. ٸلە اۋداندىق سوتى قر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 106-بابى, 1-تارماعى بويىنشا جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ دەنساۋلىعىنا قاساقانا زالال كەلتٸرگەن قىلمىسكەردٸ جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتپاۋ ٷشٸن 10 000 اقش دوللارىن بوپسالاعان اۋداندىق پوليتسييا باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ب.بٸلەلوۆكە 26 100 000 تەڭگە كٶلەمٸندە ايىپپۇل سالىپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەن ٶمٸر بويى شەتتەتۋگە ٷكٸم شىعاردى. قاپشاعاي قالالىق سوتى قىزمەتٸن اسىرا پايدالانىپ, بٶلٸمنٸڭ باس ەسەپشٸسٸ ە. زٸكٸرمەن بٸرگە 2020 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىنان 2021 جىلدىڭ 5 اقپانىنا دەيٸن 1 027 000 تەڭگە مٶلشەرٸندەگٸ بيۋدجەت قارجىسىن جەكە كەسٸپكەرلەردٸڭ ەسەپشوتىنا ەشقانداي كەلٸسٸمشارتسىز اۋدارىپ وتىرعان «قاپشاعاي قالالىق بٸلٸم بٶلٸمٸ» مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸنٸڭ باسشىسى ر.ەشيموۆانى 2 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەن ٶمٸر بويى شەتتەتۋگە ٷكٸم شىعاردى. الماتى گارنيزونىنىڭ ەسكەري سوتى №54380 ەسكەري بٶلٸمٸنٸڭ بايلانىس باتالونىنىڭ روتا كومانديرٸ ا. قوجاندى شىعىس قازاقستان وبلىسى, سەمەي قالاسىنداعى №44793 ەسكەري بٶلٸمٸ كومانديرٸنٸڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىنداۋ ٷشٸن 500 000 تەڭگە پارا سۇراعان №54380 ەسكەري بٶلٸمٸنٸڭ باتالون كومانديرٸ, قر قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ مايورى م. مەرگەنباەۆقا مٶلشەرٸ 10 ميلليون تەڭگەنٸڭ ايىپپۇلىن سالدى. تالدىقورعان اۋداندىق سوتى COVID-19 دەرتٸمەن كٷرەسكە ارنالعان 9 دەلٸزدٸ ساتىپ الۋ, ورناتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋٸ تيٸس جشس ديرەكتورىنان 150 000 تەڭگە كٶلەمٸندە پارا العان «كٶكسۋ اۋداندىق بٸلٸم بٶلٸمٸ» مم-نٸڭ باسشىسى تٸلەۋمۇرات سەيٸتنييازوۆ پەن بٶلٸم زاڭگەرٸ الماس ٶتەلباەۆكە 4 500 000 تەڭگە ايىپپۇل سالىپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەن ٶمٸر بويى شەتتەتۋگە ٷكٸم ەتتٸ. سوت ٷكٸمٸ شىققان سوڭ عانا كٶپشٸلٸككە تانىستىرىلىپ وتىرعان مۇنداي دەرەكتەر از ەمەس. ودان بٶلەك, سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىسى بارى انىقتالعان 15 باسشى تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان.
قىسقاسى, كٷن ٶتكەن سايىن پاراقورلىق, جەمقورلىق دەرەگٸ كٶبەيمەسە ازايماي تۇر. ەڭ سوراقىسى – مەملەكەتتٸك باعدارلاماعا قاتىسى بار سالالاردى سىبايلاستىق جايلاپ العانى. بۇل تۋراسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتۋداي-اق ايتىپ جاتىر. پرەزيدەنت «حالىق بٸرلٸگٸ جەنە جٷيەلٸ رەفورمالار – ەل ٶركەندەۋٸنٸڭ بەرٸك نەگٸزٸ» اتتى بيىلعى جولداۋىندا: «سوڭعى بەس جىلدىڭ ٶزٸندە سۋبسيدييالاۋعا ەكٸ تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى بٶلٸندٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنە قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ٸستەردٸڭ جارتىسىنان استامى سۋبسيدييانى تالان-تاراجعا سالۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى», – دەپ جەمقورلىقتىڭ ۋشىعىپ بارا جاتقانىن اشىنا جەتكٸزدٸ. تٸپتٸ: «سىبايلاس جەمقورلىقپەن تيٸمدٸ كٷرەستٸ جالعاستىرۋ قاجەت. قۇزىرلى اگەنتتٸك جىل سوڭىنا دەيٸن ورتا مەرزٸمدٸ كەزەڭدەگٸ ٸس-قيمىلىمىزدىڭ باعدارلاماسىن ايقىندايتىن ستراتەگييالىق قۇجاتتى بەكٸتۋگە ۇسىنۋى كەرەك. بۇل رەتتە: «تۇرمىستىق سىبايلاس جەمقورلىقتى» جويۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعان جٶن», – دەپ مەسەلەنٸ كٶپ بولىپ قانا جەڭۋگە بولاتىنىن ۇعىندىردى.
وسىعان وراي دەپارتامەنت تۇرعىنداردىڭ جەمقورلىق دەرەگٸن حابارلاۋى ٷشٸن تەۋلٸك بويى جۇمىس ٸستەيتٸن 1424 جەلٸسٸن ٸسكە قوسقان. سونىڭ ارقاسىندا بيىل وبلىس اۋماعىنان 57 ٶتٸنٸش كەلٸپ تٷسكەن. سونىڭ نەتيجەسٸندە ايىبى انىقتالعان ادامداردىڭ قاتارىندا كٶلٸك جٷرگٸزۋ قۇقىنان ۋاقىتشا ايىرىلعان «ر» ەسٸمدٸ ادامدى ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتپاۋ ٷشٸن 200 000 تەڭگە العان تالعار اۋداندىق پوليتسييا باسقارماسىنىڭ قوس لەيتەنانتى, مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسىنان 60-80 مىڭ تەڭگەدەن جيناعان قاراساي اۋدانى, التىن اۋىل ورتا مەكتەبٸ ديرەكتورىنىڭ تەربيە جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى بار. بۇلاردىڭ بەرٸ جازاسىز قالماعان. تەرتٸپ ساقشىلارىنا سوت ٷكٸمٸ وقىلسا, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى جۇمىستان شەتتەتٸلٸپ, ديرەكتور تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە الىنعان.
جالپى, جەتٸسۋ جەرٸندەگٸ ەربٸر پاراقورلىق دەرەگٸن ەشكەرەلەپ, سىبايلاستىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋدى كٶزدەگەن دەپارتامەنت ماماندارى جىل باسىنان بەرٸ بيۋدجەتكە تيەسٸلٸ 7 ميلليارد 500 ميلليون تەڭگەنٸ تالان-تاراجعا تٷسٸپ كەتۋدەن ساقتاعان. وعان مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلار سالاسىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاسالعان مونيتورينگ سەبەپ بولعان. ياعني, تەندەر ٶتكٸزٸپ جاتقان مەكەمە باسشىلىعىنا ماقساتسىز جۇمسالۋى مٷمكٸن قارجى تۋرالى دەر كەزٸندە حابارلانىپ, كەلەڭسٸزدٸك توقتاتىلعان.
بريفينگتە ايتىلعان مەلٸمەتتەرگە وراي پرەزيدەنتتٸڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعان سۋبسيدييا مەسەلەسٸنە قاتىستى قويعان سۇراعىمىزعا جاندوس جۇماباەۆ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان تەرگەۋ امالدارىنا بايلانىستى ەزٸرشە ەشقانداي دەرەك بەرە المايتىنىن جەتكٸزدٸ. سوعان قاراپ نەگٸزگٸ تٸرشٸلٸگٸ اۋىلشارۋاشىلىق سانالاتىن جەتٸسۋ جەرٸندەگٸ مالشىلار مەن ديقاندارعا سۋبسيدييا بەرۋ ٸسٸنٸڭ اسا قۋانتا قويمايتىنىن ۇعىندىق.
مەدي الجانباي,
الماتى وبلىسى
