Ózekti janǵa bir ólim. Tiri jan tirshiligin jasap, o dúniege ketedi. Qiiamet kúni bir top Alla Taǵalanyń jamalyn kóredi, al ekinshi bir top Onymen sóilesedi. Taǵy bir top bar, Jaratýshy olarmen sóilespeidi, júzderine qaramaidy jáne olardy kúnálarynan tazartpaidy.
Ol kúni keibir júzder jarqyraidy. Rabbylaryna qaraidy. "Qiiamet" súresinde kelgen bul aiattar jannat turǵyndaryna berilgen eń úlken nyǵmet – Allanyń jamalyn kórýdi meńzeidi. Allanyń jamalyn kórýden de lázzatty bir nyǵmet bolsa, ol da kúmánsiz taqýa quldarǵa syiǵa tartylady. Imam Mýslimniń riýaiat etken hadisteriniń birinde aqyr zaman paiǵambary (Allanyń oǵan sálemi men igiligi bolsyn) bylai deidi: «Mynadai úsh top adam bar. Alla taǵala qiiamet kúni olarmen sóilespeidi, olarǵa qaramaidy jáne olardy aqtamaidy. Olar úshin aýyr azap bar» dep osy sózdi úsh ret qaitalaidy.
"Rahman" súresinde Alla Taǵala adam balasyna sóileýdi úirettik dep bir úlken nyǵmettiń betin ashyp kórsetedi. Pendeniń júrek sózin aityp, ashynyp ókinishin bildiretin, sózin jeter jerine jetkizip, dertin túsindiretin eń kerek shaǵynda, iaǵni qiiamet kúninde onyń sóziniń jerde qalyp, tyńdalmai qoiýynan artyq azap bar ma? Uly Zatolardy tyńdamaq túgi lsóilespeidi de. Múminýn súresiniń 108-aiatynda «...Maǵan sóilemeńder!» degen aiaty muny anyq túsindiredi. Aiattyń táfsirinde «Senderdiń sóileitin jerleriń dúniede edi. Sonda sóilep, Rabbylaryńdy zikir etýleriń kerek bolatyn. Dúnie alańynda Jaratýshyny sózderińmen ulyqtamaǵandaryń sekildi, búgin de Ol senderdiń aryzdaryńdy tyńdamaidy» delinedi.
Hadistiń ekinshi sipatyndaǵy sóz – Alla olarǵa nazar salyp qaramaidy. Rahmet nazaryna asa muqtaj bolatyn sol kúni bir jylyshyraisyz qalyp qoiatyn beibaqtarǵa aitylýda. Ol kúni keibir júzder jarqyrap turatyny – olarǵa Rabbynyń júz buryp qaraýy, al keibir júzder tunjyrap, qaraiyp turatyny – olarǵa Rabby kóz salmaidy. Uly Raqymnyń jai ǵana bir reet qaraýynyń ózi óte úlken keshirim bolatyn kúni soǵan zar bolǵandardyń hali qandai aianyshty! Rahmeti sheksiz Allanyń bir reet qaramaýy – ne degen bir azap, ne degen bir qorqynysh.
Úshinshi sipatta Alla olardy tazartpaidy deidi. Pende fáni dúniede tazalanyp, baqiǵa taza ketedi. Al Esep kúninde álgindei adamdardy tek tozaqtyń oty tazalaidy. Kúmistiń tatyn otpen tazalaǵandai. «Jáne olar úshin aýyrazap bar» dep aiaqtalady hadis.
Raqymsyz úsh top kimder?
Paiǵambarymyz (Allanyń oǵan sálemi men igiligi bolsyn): «Mynadai úsh top adam bar. Alla taǵala qiiamet kúni olarmen sóilespeidi, olarǵa qaramaidy jáne olardy aqtamaidy. Olar úshin aýyr azap bar», – dep osy sózdi úsh reet qaitalaidy. Sonda Ábý Zárr: «Ái, Allanyń elshisi! Maqurym qalatyn, ziianǵa ushyraityn adamdar kimder?», – dep suraidy. Paiǵambarymyz: «Kiimin kókirektenip jerge súiretip júrgen, jasaǵan jaqsylyǵyn mindetsingen jáne zatyn ótkizý úshin ótirik ant-sý ishken adam», – dep jaýap berdi.
Kiimin kókirektenip jerge súiretip júretinder – naǵyz tákapparlar. Murnyn kókke shúiirip, eshkimdi mensinbei, teń kórmeitinder. Olar qaitip súikimdi bolsyn?! Paiǵambarymyz hadisinde «Júreginde tákapparlyqtyń tozańy bar adam jannatqa kirmeidi» deidi jáne «Alla Taǵala aitady: «Tákapparlyq – shapanym, Ulylyq – kiimim (sipatym). Kimde-kim osy ekeýiniń bireýine bailanysty Menimen talassa, ony tozaqqa laqtyramyn», – degen.
Jasaǵan jaqsylyǵyn mindetsinetinder – adamdyq qasietten jurdai, iaǵni sarań deýge keledi. «Sarań Allahtan alys, jannattan alys, adamdardan alys, jáhannamǵa jaqyn» degen hadis sózimizdi maquldai túsedi. Luqman hákimniń «Jasaǵan jaqsylyǵyńdy umyt» degen ósietin boiǵa sińirgen musylmandar úshin az ǵana jaqsylyǵyn mindetsiný ne degen ǵapyldyq bolar edi.
Zatyn ótkizý úshin ótirik ant-sý ishken adam – naǵyz munafyq, ótirikshi, Ibilistiń dosy. Sebebi Ibilis Adam ata men Haýa anaǵa Allanyń atynan jalǵan ant iship, tyiym salynǵan jemisti jegizgen.
Alla Taǵala taǵy kimdermen sóilespeidi?
«Alla taǵalanyń quldary arasynda keibireýleri bar, Alla aqyret kúni olarmen sóilespeidi, olardy aqtamaidy, tipti olarǵa jylyshyrai da tanytpaidy», – deidi. Sonda Paiǵambarymyzdy tyńdap otyrǵan sahabalar: «Ei, Allanyń elshisi, bular kimder?» – dep suraǵan eken. Paiǵambarymyz: «Ata-anasyna qaramai, tastap ketken balasy; sábiin baǵyp-qaqpai, jetimsiretken ana; bireý ózine qansha jaqsylyq jasaǵanmen, jaqsylyqty túsinbei, jaqsylyqqa jamandyq jasaǵan adam», – dep jaýap qaitarypty.
Ábý Hýrairadan kelgen hadiste bylai delinedi: «Úsh túrli adamdar bar, Jaratqan o dúniege barǵanda olarmen sóilespeidi, rahymy da túspeidi, kinálaryn da keshpeidi. Olar: Qýmed ien shólde kele jatqan adamǵa bir jutym sý bermegen adam; Mal satyp alyp, ony pálen baǵaǵa satyp aldym degen, alaida osylai kópshilikti aldaǵan adam; El basshysy men dúnielik iske ýáde berip, paida kórse, sertinde turyp, paida kórmese, artynan ósektep, qiianat is jasaityn adam».
Zinaqor qart, ótirikshi basshy jáne menmenshil kedei
Sonymen qatar taǵy bir hadiste Paiǵambarymyzdyń: «Alla taǵala aqyrette myna úsh top adammen sóilespeidi, olardy tazartpaidy, nazar aýdarmaidy, olar: zinaqor qart, ótirikshi basshy jáne menmenshil kedei», – dep aitqanyn jetkizedi.
Aqylǵa salyńyzshy, járdem tek Alladan ǵana kútiletin sol bir aýyr Esep kúninde Jaratýshy iemizdiń sóilespeýi, nazar aýdarmaýy, kúnálarymyzdy keshpeýinen asqan qasiret bar ma? Alladan basqa qandai tiregimiz bar? Naǵyz pushaimandyq osy emes pe? Bul hadiste qarttyń appaq saqalyna qaramai arsyz is – zinaqorlyqtan tyiylmaýy, ózine sengen dúiim jurtty basshynyń aldaýy, sonymen birge turmysy tómen adamdardyń keýde kóterýi sóz bolǵan. Bular – óte jiirkenishti ister. Budan jastardyń zinaǵa barýyna, qarapaiym adamdardyń ótirik aitýyna, bailardyń kókirek kóterýine ruqsat degen tujyrym jasalmaidy. Bir aiaǵy jerde, bir aiaǵy kórdegi qart adam Alla taǵalany tani almasa, aqylyn tolyqtyra almasa, ózge túgil óz qylyqtaryna esep bere almasa, maǵynasyz ǵumyr sol bolar. Qartaiǵanǵa deiin zina jasaýdyń kúná ekendigin bilmegendigi onyń basyna qiiamet kúni taiaq bolyp tiedi. Al basshynyń ótirik aitýyna kelsek, negizinen, ótirikti kóbinese óz kinálarynyń jariia bolýynan qoryqqan kisiler aitady. Al basshy qolastyndaǵylarǵa esep bermeidi. Sóite tura, ótirik aitýy ábestik sanalady. Al kedei kisiniń tákapparlanýyna ne joryq? Aýqatty kisiler bailyǵyna súienip ózge bailarmen tartysady. Biraq jarly adamdar nesine senip tákapparlanbaq?
Jaǵdaiy tómen kisilerdiń ózderine tán baqyttary bar. Sol baqytty durys túsinip, soǵan ie bolý qandai jaqsy. Qarapaiym ómir súrýdiń ózine tán táttiligi bar. Sonyń dámin sezgen adamnyń shúkirligi de kóbeiedi. Shúkir etý – musylmandyq mindetimiz. Olai bolsa dáiim kishipeiildilikke, qarapaiymdylyqqa qarai umtylǵanymyz jón.
Miras Kesebaev
