«Jańa oqý jylynan bastap 1-synyp oqýshylary jańartylǵan baǵdarlama boiynsha bilim alýǵa kóshti. ...Jańa baǵdarlamanyń jańalyǵy – biyl mektep tabaldyryǵyn attaǵan búldirshinder oqý jylyn «Álippemen» emes, «Saýat ashýmen» bastady. Uzaq jyldar boiy balalardy oqý men jazýǵa úiretken «Álippe» nege qoldanystan shyǵyp qaldy?» (13.09.2016 jyly «Ult Kz» gazetinde (http://ult.kz/post/alippe-atauynan-nege-zheridik) «ÁLIPPE» ATAÝYNAN NEGE JERIDIK?» degen atpen jaryq kórgen).
Buǵan «Aiqyn» gazetiniń tilshileri: «Qazaq balasy talai zamandar boiy jinaǵan biliminiń asyl qazynasyna alǵash jol ashatyn oqý quraly dep erekshe qadirlegen «Álippeniń» sońǵy paraǵy jabyldy. Ministrliktegiler «Saýat ashý» pániniń «Álippeden» aiyrmasy joq ekenin, ekeýiniń de oqý men jazýǵa úiretetinin aitady. Alaida 1912 jyly Ahmet Baitursynuly qurastyrǵan tuńǵysh «Álippe» oqýlyǵynyń bir ǵasyrdan astam ýaqyttan soń ataýynyń «Saýat ashý» bop ózgergeniniń sebebin túsine almai álekpiz. Ministrlik jańartylǵan baǵdarlamany syltaý etip, qazaqty baiyrǵy qundylyǵynan aiyrǵysy kele me? Bizdi alańdatatyny da osy. Bir ǵasyrlyq tarihy bar qundy oqýlyq ataýynan nege jerindik? «Álippe» ataýynyń ózi júrekke jyly, kóńilge qonymdy edi ǵoi. Jyl saiyn 1-synyp oqýshylary «Álippemen» qoshtasý ótkizetin. Sonda biyldan bastap oqýshylar «Saýat ashýmen» qoshtasý jasamaq pa? Kóńilde saýal kóp. Buǵan ózgeler ne deidi?» degen saýal tastapty.
Qoiylǵan saýaldy óte oryndy dep eseptep, óz zertteýlerimniń qorytyndysyn Sizdermen bóliskendi jón kórdim. Álippe – qazaqtyń tól sózi, «Alyp bi» degen sózden shyqqan. Dálel me? Tyńdap kórińiz?
«Álippe – saýat ashý oqýlyǵy. Arab álipbiiniń alif jáne bi degen eki árpinen quralǵan. 19 – 20 ǵasyrlarda álippeler arab jáne orys álipbiimen jazyldy. A.Baitursynovtyń oqý quraly (1912), Jańa Álipbii (1926) óz zamanyna laiyq álippe jasaýdyń ozyq úlgisi boldy.
Saýat ashý Qazaqstanda san ǵasyr boiy arab álipbii arqyly júrgizildi. 19 — 20 ǵasyrlarda oqý-aǵartý salasynyń 2 túrli baǵytta bolýyna bailanysty (medreseler, orys-qazaq mektepteri) álippeler de arab jáne orys álipbiimen jazyldy» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan).
Bul qazaq álippesi jaily búgingi til mamandarynyń (ǵalymdarynyń) ortaq tujyrymy. Eshqandai bas qatyryp oilanyp jatpastan Álippeni Arabtyń Alif bi degen eki áribinen quralady dei salǵan. Al, shyndyǵynda Álippe Arabtyń sózi emes, onyń shyǵý tegi taza qazaq sózi. Sebebi, Atam Qazaqtyń rýlyq shejiresi jáne Sopylyq ilimi (tarihat) arabtardyń qazaqtan taraitynyn, jáne olar ertede ózderin Tázike dep ataǵanyn kórsetedi. Shejire deregi boiynsha Tázike Qaz Adaidyń birinshi nemeresi. Álippeniń negizgi ataýy Alyp bi, iaǵni Alyp jáne bi degen eki birikken sózden turady. Alyp (Alyp taýlar, Alyp adamdar, Alyp qustar, Alyp aidaharlar, Alyp pilder, Alyp mamonttar), Qas bi, Ýaqas bi (Ýa, Qas bi), Bas bi, Taý bi, Kún bi (ejelgi úisinder bileýshisin Kún bi dep ataǵan) degen uǵymdardyń qataryna jatady. Alyp qazaqta rý aty, Tobyshtan taraidy. Eýropa jerindegi Alyp (Alpi) taýy dep júrgenimiz osy atamyzdyń atyndaǵy taý. Aziia qurylyǵynyń soltústik bóligin jaryp ótetin ózenniń aty Ob. Ob ózeni bastaýyn Qar teńizinen (Karskoe more) alyp, onyń osy teńizge qosylar jeri Ob erini (Obskaia gýba) dep atalsa, osy Ob erinine jalǵasyp jatqan taǵy bir erin, Taz erini dep atalady. Osy ózen Sibir men Hanty-Mansiisk (Han men Man) jerine kelgende Ertis dep atalady. Odan Tobysh (Tobyl) qalasynan ótkende bir salasy Tobyl atanyp qazirgi qazaq dalasyndaǵy Qostanai qalasyn qaq jaryp aǵady. Resei jaq bóligindegi Ob ózeniniń jaǵasynda Mańǵystaýdaǵy Sherqala taýymen attas Sherqala degen qala bar.
Túsinikteme: Tobyl – túbiri Ob. Ár bir sózde, iaǵni uǵym da, ataý da «sóz túbiri» bolady. Sóz túbiriniń de túbiri bar, ol óz túbi. Sózdiń túbirinde, iaǵni óz túbinde sol sózdiń Atasy saqtalady. Qazir biz ony Atalyq tekten bezip, jattyń yqpalymen «avtorlyq quqyq» dep atap júrmiz.
Shyndyqtyń aty shyndyq, aqiqattyń aty aqiqat, odan eshkim eshqaida qashyp qutyla almaidy. Myna kórshi orystardyń biziń Alyp biimizdi Azbýka (sóz túbiri Az jáne Uq), iaǵni Qaz Buqa dep tup-týra óz atymen dáldep turyp ataidy. Buqanyń sóz túbiri Uq (Úk), bul Nuq paiǵambardyń «azan shaqyrylyp» qoiylǵan esimi. Endi osynyń ústine Buqa men ógizdiń sinonim jáne Buqanyń birinshi býynynyń Bý (Sý) ekenin qosyńyz. Aqiqattan qashyp qutylýdyń jalǵyz joly, anadan jańa týǵan, nemese soǵan jaqyn kezińdegidei máńgi baqi «sábi» kúiińde qalý.
Qazaq – Alshyn (Kishi juz, Bekarys) – 12 Ata Baiuly – Adai - Tobysh – Orazdyń urpaǵy Alyp Er Tobysh (parsy jazba derekterinde Afrasiiab, «avestalyq» esimi «Frangrasian», keibir derekterde Alyp er Toba, Alyp er Tona, Alyp er Tońa, Alyp er Tonǵa, Alyp er Tunǵa) jaily Mahmýd Qashqari derekti birneshe tarihi novellalardan turatyn «Túrki ústeýleriniń sózdigi» degen belgili eńbeginde tómendegidei derek beredi. «Qazoiynnyń tóńireginde Afrasiiabtyń qyzy Qaz Faranqyz ań aýlaǵan Qum bekinis bar. Afrasiiab Mary qalasyn turǵyzǵan. Qazirgi Jarykent qalasynyń túbinde Dizrain nemese Mys qamalynyń qaldyqtary saqtalǵan. M. Qashqaridiń aitýynsha Qaz Faranqyzdyń jubaiy Siiaýysh osynda óltirilgen». (Qazaqstan tarihy 1 tom. 65 bet). Conaý Eýropa jerindegi Alpi (Alyp) taýy osynda aty atalǵan Alyp atamyzdyń aty. Jarykent – Jarylardyń qalasy. Jary rýy Qaz Adaidyń kenje nemeresi Muńaldan taraidy. Toponomikalyq aiǵaqtamasy qazirgi Aqtóbe oblysy aimaǵyndaǵy Muńaljary (oryssha Mýgadjar delinip júr) taýy. Bul álem bileýshisi Shyńǵys qaǵan shyqqan rýdyń aty.
Al «Bi» degen sózdiń maǵynasyna kelsek, Qazaqta «júzden júirik, myńnan tulpar» degendei kóp ishinen neler daryndy, aitqysh, suńǵyla áńgimeshiler, aqyndar, ánshi-kúishiler, sheshender shyqqan. Ondai ónerli adamdar bilgenderin el ishine jariia etip, zerdesine uialatqan. Búkil qazaq balasy túiini tabylǵan bir aýyz sózge toqtaǵan.
Sheshender sózi, biler pikiri aitylǵan jerinde tez jattalyp, úlgi-ónege kúiinde halyq jadynda saqtalyp qalǵan. Jalpy tilimizde bi, sheshen sózderi áldeqashan birigip, birtutas uǵym berip, kirigip ketken. Alaida, bi bolý úshin bir ǵana sóz sheberligi jetkilikti bolyp shyqpaidy. Bi bolý úshin eń aldymen eldiń tarihyn, salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn, dili men dinin, el basynan buryn-sońdy bolyp ótken oqiǵalardy, tarihta bolǵan, ótken qairatkerlerdi (artyna óshpeitin is pen iz qaldyryp, urpaqqa úlgi bolǵan paiǵambarlar men áýlielerdi, danalar men danyshpandardy, handar men qaǵandardy, ózderinen buryn ótken biler men sheshenderdi), tipti bári-bárin, iaǵni jaqsysyn da, jaǵymsyzyn da bilip, tanyp, júielep otyrýy birden-bir qajettilik bolǵan.
Tarih taǵlymy: Atalarymyz eki sóilemegen. Maqal: «Erdiń eki sóilegeni ólgeni». Batys pen orys mádenietin basshylyqqa alǵan qazirgi orys tildi qazaq bul qaǵidany moiyndamaidy. Olar únemi eki sóileýdi ádetke ainaldyrǵandyqtan, olardyń sózine qazir eshkim senbeidi. Qazirgi orys tildi biliktiń, abyroidan jurdai bolyp júrgenderiniń basty sebebi osy.
Halyqtyń dúniege kelip, tili shyqqannan beri qarai jasap, jadynda saqtalyp, urpaqtan-urpaqqa ulasyp, saqtalyp kele jatqan telegei-teńiz ádebi, rýhani murasy óz sabaqtastyǵyn úzbei búgingi kúnge jetti. Atam zamannan beri, iaǵni Atalarymyzdyń tili shyqqannan beri osy kári Qas bidiń (Kaspii) jaǵasyndaǵy kári Manqystaýdy mekendep otyrǵan qazaq elinen neler aitqysh, tapqyr, kóripkel, sýyryp salma bilgishter shyqqan. Olardyń ár oi-tujyrymdarynyń ón boiynda qazaq eliniń shynaiy tarihy: olardyń erligi men eńbegi, aqyly men armany, turmysy men salty, dástúri men ǵurpy, dili men dini beineli kórinis beredi. Olardyń qataryna: jelmaiasymen jeruiyq izdep, jer sharyn jeti ainalǵan Mańǵystaýlyq Asan bi, Qas bi, Ýaqas bi, «túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maiqy bi» delinetin Mannyń tikelei urpaǵy Maiqy bi men keleshekti boljaǵan, kóripkel áýlie Móńke biler (molasy Mańǵystaýdyń qyrynda), Aiaz bi (artyna «Aiaz bi álińdi bil, qumyrsqa jolyńdy bil» degen ulaǵatty sóz qaldyrǵan), Edige bi, Saqqulaq bi, Tóle, Qaz daýysty Qazybek, Áiteke, Syrym, Ájibai, Seiit, Bala bi, Ermembet, Isa, Mátjan, Alshyn t.b. bilerdi aitýǵa bolady. Atam qazaqtyń «Bi bol, bi bolmasań, bi túsetin úi bol» degen batasy, «toqsan aýyz sózdiń, tobyqtai túiini» bolmaq.
Qazirgi bizdiń Álippeni arabqa telip júrgenimiz, Bi bolmaq túgili, bi túsetin úi de bola almai júrgenimizdi kórsetedi.
Bi sózinen tómendegidei maǵynalary bar sózder jasalǵan: bi, bilik, bilik aitý (tórelik aitý), bileýshi (laýazym, bilik iesi), bi-bolys, bi bileý (adam kóńil-kúiiniń sharyqtaý shyńy), bibi (Aisha bibi), bike, bikesh, bidai (astyq bitkenniń tóresi, nannań atasy), biik, biikteý, biiktetý, bie (qulyndy bie), bida (tizgin), bipaz, bipyl (bi bilimi), biyl, biiazy, biialai t.t. Ózderińiz kórip otyrǵandai, bi degen sóz túbirinen jasalǵan sózder tek qana «eń joǵarǵy» degen uǵym beredi.
«Bul kúndegi Adaidyń
Qonysy edi ielengen
Mańǵystaý, Jańǵaq, Alaqyr
Joǵary menen tómennen
Saryarqa sala ózennen
Táńirdiń bergen halqy edik
Keregin taýyp kenelgen.
Baiqasaq, neler shyqqan joq
Qalyń Adai kólemnen?
Shejire-sheshen bi shyqty
Keńes aitqan tereńnen» (Sáttiǵul Janǵabyluly «Amanat» Almaty. 1996. 157 bet).
«Áleýmetter, qulaq sal,
Myna bir sholaq, dúnnede –
«Bi ólmeidi» der edim;
Jurtty aýzyna qaratqan,
Aldynan topty taratqan;
Adasqan bolsa, jóndegen,
Tóresin bura bermegen,
Adamdy ala kórmegen;
Arýaǵyńa bolaiyn,
Qaz daýysty Qazybek,
Tóle bi men Áiteke –
Solardan da - ótken bul dúnie... (Qashaǵan «Bes ǵasyr jyrlaidy» Almaty-1989. 121 bet).
Qazaq halqynyń dana bileri týraly Balqy Bazar jyraý bylaisha tolǵaǵan:
Táńirisi artyq jaratqan,
Aýzyna halqyn qaratqan.
Qara qyldy qaq jarǵan,
Aldynan topty taratqan.
Balasyn jaqyn kórmegen,
Tóresin bura bermegen.
Olardyń aitqan sózine,
Tula boiyń shymyrlap.
Sai-súiegiń tebirengen.
Kókireginde bilimniń
Kózi qainap bulaqtai,
Qanaǵa syimai kernegen.
Árýaǵyńa bolaiyn,
Erteńgi atqan orystyń,
Zeńbiregindei eńiregen.
Móńke, Tóle, Qazybek,
Áiteke, Alshyn, bi Kebek,
Ótetileý, Sarytai,
Tampysh Murat, Ketebai.
Bir pendege turarlyq,
Olarǵa bergen abyroi.
Ólsheýli demi bitken kún,
Solardan da ótken sum zaman» (H.Madanov «Kishi júzdiń shejiresi» Almaty, 1994. 128 bet).
Sóz qadirin asa joǵary baǵalap, bir aýyz sózge toqtaǵan márt halyq ulan-ǵaiyr ata qonystarynyń qaq ortasynda ornalasqan teńizdi Qas bi (Qaz bi), tasqa salǵan tańbasyn til, biler sóziniń qaǵazǵa túsken tańbasyn Alyp bi dep atamai basqasha ataýy múmkin de emes qoi!
Alashtyń arysy Ahmet Baitursynovtyń ózi qurastyrǵan oqýlyǵyn ÁLIPPE, iaǵni ALYP BI dep ataǵan sebebi osy bolatyn.
Bul ataýda "avtorlyq quqyq" tolyq saqtalǵan. Al, myna orys tildi ministrlik usynǵan "Saýat ashý" degen ataý qazaqty óz tarihynan ajyratyp, avtorlyq quqyǵynan aiyryp tur.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
