«جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ 1-سىنىپ وقۋشىلارى جاڭارتىلعان باعدارلاما بويىنشا بٸلٸم الۋعا كٶشتٸ. ...جاڭا باعدارلامانىڭ جاڭالىعى – بيىل مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بٷلدٸرشٸندەر وقۋ جىلىن «ەلٸپپەمەن» ەمەس, «ساۋات اشۋمەن» باستادى. ۇزاق جىلدار بويى بالالاردى وقۋ مەن جازۋعا ٷيرەتكەن «ەلٸپپە» نەگە قولدانىستان شىعىپ قالدى?» (13.09.2016 جىلى «ۇلت كز» گازەتٸندە (http://ult.kz/post/alippe-atauynan-nege-zheridik) «ەلٸپپە» اتاۋىنان نەگە جەرٸدٸك?» دەگەن اتپەن جارىق كٶرگەن).
بۇعان «ايقىن» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸلەرٸ: «قازاق بالاسى تالاي زاماندار بويى جيناعان بٸلٸمٸنٸڭ اسىل قازىناسىنا العاش جول اشاتىن وقۋ قۇرالى دەپ ەرەكشە قادٸرلەگەن «ەلٸپپەنٸڭ» سوڭعى پاراعى جابىلدى. مينيسترلٸكتەگٸلەر «ساۋات اشۋ» پەنٸنٸڭ «ەلٸپپەدەن» ايىرماسى جوق ەكەنٸن, ەكەۋٸنٸڭ دە وقۋ مەن جازۋعا ٷيرەتەتٸنٸن ايتادى. الايدا 1912 جىلى احمەت بايتۇرسىنۇلى قۇراستىرعان تۇڭعىش «ەلٸپپە» وقۋلىعىنىڭ بٸر عاسىردان استام ۋاقىتتان سوڭ اتاۋىنىڭ «ساۋات اشۋ» بوپ ٶزگەرگەنٸنٸڭ سەبەبٸن تٷسٸنە الماي ەلەكپٸز. مينيسترلٸك جاڭارتىلعان باعدارلامانى سىلتاۋ ەتٸپ, قازاقتى بايىرعى قۇندىلىعىنان ايىرعىسى كەلە مە? بٸزدٸ الاڭداتاتىنى دا وسى. بٸر عاسىرلىق تاريحى بار قۇندى وقۋلىق اتاۋىنان نەگە جەرٸندٸك? «ەلٸپپە» اتاۋىنىڭ ٶزٸ جٷرەككە جىلى, كٶڭٸلگە قونىمدى ەدٸ عوي. جىل سايىن 1-سىنىپ وقۋشىلارى «ەلٸپپەمەن» قوشتاسۋ ٶتكٸزەتٸن. سوندا بيىلدان باستاپ وقۋشىلار «ساۋات اشۋمەن» قوشتاسۋ جاساماق پا? كٶڭٸلدە ساۋال كٶپ. بۇعان ٶزگەلەر نە دەيدٸ?» دەگەن ساۋال تاستاپتى.
قويىلعان ساۋالدى ٶتە ورىندى دەپ ەسەپتەپ, ٶز زەرتتەۋلەرٸمنٸڭ قورىتىندىسىن سٸزدەرمەن بٶلٸسكەندٸ جٶن كٶردٸم. ەلٸپپە – قازاقتىڭ تٶل سٶزٸ, «الىپ بي» دەگەن سٶزدەن شىققان. دەلەل مە? تىڭداپ كٶرٸڭٸز?
«ەلٸپپە – ساۋات اشۋ وقۋلىعى. اراب ەلٸپبيٸنٸڭ اليف جەنە بي دەگەن ەكٸ ەرپٸنەن قۇرالعان. 19 – 20 عاسىرلاردا ەلٸپپەلەر اراب جەنە ورىس ەلٸپبيٸمەن جازىلدى. ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ oقۋ قۇرالى (1912), جاڭا ەلٸپبيٸ (1926) ٶز زامانىنا لايىق ەلٸپپە جاساۋدىڭ وزىق ٷلگٸسٸ بولدى.
ساۋات اشۋ قازاقستاندا سان عاسىر بويى اراب ەلٸپبيٸ ارقىلى جٷرگٸزٸلدٸ. 19 — 20 عاسىرلاردا وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ 2 تٷرلٸ باعىتتا بولۋىنا بايلانىستى (مەدرەسەلەر, ورىس-قازاق مەكتەپتەرٸ) ەلٸپپەلەر دە اراب جەنە ورىس ەلٸپبيٸمەن جازىلدى» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان).
بۇل قازاق ەلٸپپەسٸ جايلى بٷگٸنگٸ تٸل ماماندارىنىڭ (عالىمدارىنىڭ) ورتاق تۇجىرىمى. ەشقانداي باس قاتىرىپ ويلانىپ جاتپاستان ەلٸپپەنٸ ارابتىڭ اليف بي دەگەن ەكٸ ەرٸبٸنەن قۇرالادى دەي سالعان. ال, شىندىعىندا ەلٸپپە ارابتىڭ سٶزٸ ەمەس, ونىڭ شىعۋ تەگٸ تازا قازاق سٶزٸ. سەبەبٸ, اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸ جەنە سوپىلىق ٸلٸمٸ (تاريحات) ارابتاردىڭ قازاقتان تارايتىنىن, جەنە ولار ەرتەدە ٶزدەرٸن تەزٸكە دەپ اتاعانىن كٶرسەتەدٸ. شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا تەزٸكە قاز ادايدىڭ بٸرٸنشٸ نەمەرەسٸ. ەلٸپپەنٸڭ نەگٸزگٸ اتاۋى الىپ بي, ياعني الىپ جەنە بي دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. الىپ (الىپ تاۋلار, الىپ ادامدار, الىپ قۇستار, الىپ ايداھارلار, الىپ پٸلدەر, الىپ مامونتتار), قاس بي, ۋاقاس بي (ۋا, قاس بي), باس بي, تاۋ بي, كٷن بي (ەجەلگٸ ٷيسٸندەر بيلەۋشٸسٸن كٷن بي دەپ اتاعان) دەگەن ۇعىمداردىڭ قاتارىنا جاتادى. الىپ قازاقتا رۋ اتى, توبىشتان تارايدى. ەۋروپا جەرٸندەگٸ الىپ (الپٸ) تاۋى دەپ جٷرگەنٸمٸز وسى اتامىزدىڭ اتىنداعى تاۋ. ازييا قۇرىلىعىنىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸن جارىپ ٶتەتٸن ٶزەننٸڭ اتى وب. وب ٶزەنٸ باستاۋىن قار تەڭٸزٸنەن (كارسكوە مورە) الىپ, ونىڭ وسى تەڭٸزگە قوسىلار جەرٸ وب ەرٸنٸ (وبسكايا گۋبا) دەپ اتالسا, وسى وب ەرٸنٸنە جالعاسىپ جاتقان تاعى بٸر ەرٸن, تاز ەرٸنٸ دەپ اتالادى. وسى ٶزەن سٸبٸر مەن حانتى-مانسييسك (حان مەن مان) جەرٸنە كەلگەندە ەرتٸس دەپ اتالادى. ودان توبىش (توبىل) قالاسىنان ٶتكەندە بٸر سالاسى توبىل اتانىپ قازٸرگٸ قازاق دالاسىنداعى قوستاناي قالاسىن قاق جارىپ اعادى. رەسەي جاق بٶلٸگٸندەگٸ وب ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ماڭعىستاۋداعى شەرقالا تاۋىمەن اتتاس شەرقالا دەگەن قالا بار.
تٷسٸنٸكتەمە: توبىل – تٷبٸرٸ وب. ەر بٸر سٶزدە, ياعني ۇعىم دا, اتاۋ دا «سٶز تٷبٸرٸ» بولادى. سٶز تٷبٸرٸنٸڭ دە تٷبٸرٸ بار, ول ٶز تٷبٸ. سٶزدٸڭ تٷبٸرٸندە, ياعني ٶز تٷبٸندە سول سٶزدٸڭ اتاسى ساقتالادى. قازٸر بٸز ونى اتالىق تەكتەن بەزٸپ, جاتتىڭ ىقپالىمەن «اۆتورلىق قۇقىق» دەپ اتاپ جٷرمٸز.
شىندىقتىڭ اتى شىندىق, اقيقاتتىڭ اتى اقيقات, ودان ەشكٸم ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايدى. مىنا كٶرشٸ ورىستاردىڭ بٸزٸڭ الىپ بيٸمٸزدٸ ازبۋكا (سٶز تٷبٸرٸ از جەنە ۇق), ياعني قاز بۇقا دەپ تۇپ-تۋرا ٶز اتىمەن دەلدەپ تۇرىپ اتايدى. بۇقانىڭ سٶز تٷبٸرٸ ۇق (ٷك), بۇل نۇق پايعامباردىڭ «ازان شاقىرىلىپ» قويىلعان ەسٸمٸ. ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە بۇقا مەن ٶگٸزدٸڭ سينونيم جەنە بۇقانىڭ بٸرٸنشٸ بۋىنىنىڭ بۋ (سۋ) ەكەنٸن قوسىڭىز. اقيقاتتان قاشىپ قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى, انادان جاڭا تۋعان, نەمەسە سوعان جاقىن كەزٸڭدەگٸدەي مەڭگٸ باقي «سەبي» كٷيٸڭدە قالۋ.
قازاق – الشىن (كٸشٸ جۇز, بەكارىس) – 12 اتا بايۇلى – اداي - توبىش – ورازدىڭ ۇرپاعى الىپ ەر توبىش (پارسى جازبا دەرەكتەرٸندە افراسيياب, «اۆەستالىق» ەسٸمٸ «فرانگراسيان», كەيبٸر دەرەكتەردە الىپ ەر توبا, الىپ ەر تونا, الىپ ەر توڭا, الىپ ەر تونعا, الىپ ەر تۇنعا) جايلى ماحمۋد قاشقاري دەرەكتٸ بٸرنەشە تاريحي نوۆەللالاردان تۇراتىن «تٷركٸ ٷستەۋلەرٸنٸڭ سٶزدٸگٸ» دەگەن بەلگٸلٸ ەڭبەگٸندە تٶمەندەگٸدەي دەرەك بەرەدٸ. «قازويىننىڭ تٶڭٸرەگٸندە افراسييابتىڭ قىزى قاز فارانقىز اڭ اۋلاعان قۇم بەكٸنٸس بار. افراسيياب مارى قالاسىن تۇرعىزعان. قازٸرگٸ جارىكەنت قالاسىنىڭ تٷبٸندە ديزراين نەمەسە مىس قامالىنىڭ قالدىقتارى ساقتالعان. م. قاشقاريدٸڭ ايتۋىنشا قاز فارانقىزدىڭ جۇبايى سيياۋىش وسىندا ٶلتٸرٸلگەن». (قازاقستان تاريحى 1 توم. 65 بەت). Cوناۋ ەۋروپا جەرٸندەگٸ الپٸ (الىپ) تاۋى وسىندا اتى اتالعان الىپ اتامىزدىڭ اتى. جارىكەنت – جارىلاردىڭ قالاسى. جارى رۋى قاز ادايدىڭ كەنجە نەمەرەسٸ مۇڭالدان تارايدى. توپونوميكالىق ايعاقتاماسى قازٸرگٸ اقتٶبە وبلىسى ايماعىنداعى مۇڭالجارى (ورىسشا مۋگادجار دەلٸنٸپ جٷر) تاۋى. بۇل ەلەم بيلەۋشٸسٸ شىڭعىس قاعان شىققان رۋدىڭ اتى.
ال «بي» دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسىنا كەلسەك, قازاقتا «جٷزدەن جٷيرٸك, مىڭنان تۇلپار» دەگەندەي كٶپ ٸشٸنەن نەلەر دارىندى, ايتقىش, سۇڭعىلا ەڭگٸمەشٸلەر, اقىندار, ەنشٸ-كٷيشٸلەر, شەشەندەر شىققان. ونداي ٶنەرلٸ ادامدار بٸلگەندەرٸن ەل ٸشٸنە جارييا ەتٸپ, زەردەسٸنە ۇيالاتقان. بٷكٸل قازاق بالاسى تٷيٸنٸ تابىلعان بٸر اۋىز سٶزگە توقتاعان.
شەشەندەر سٶزٸ, بيلەر پٸكٸرٸ ايتىلعان جەرٸندە تەز جاتتالىپ, ٷلگٸ-ٶنەگە كٷيٸندە حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعان. جالپى تٸلٸمٸزدە بي, شەشەن سٶزدەرٸ ەلدەقاشان بٸرٸگٸپ, بٸرتۇتاس ۇعىم بەرٸپ, كٸرٸگٸپ كەتكەن. الايدا, بي بولۋ ٷشٸن بٸر عانا سٶز شەبەرلٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ بولىپ شىقپايدى. بي بولۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ەلدٸڭ تاريحىن, سالت-دەستٷرٸن, ەدەت-عۇرپىن, دٸلٸ مەن دٸنٸن, ەل باسىنان بۇرىن-سوڭدى بولىپ ٶتكەن وقيعالاردى, تاريحتا بولعان, ٶتكەن قايراتكەرلەردٸ (ارتىنا ٶشپەيتٸن ٸس پەن ٸز قالدىرىپ, ۇرپاققا ٷلگٸ بولعان پايعامبارلار مەن ەۋليەلەردٸ, دانالار مەن دانىشپانداردى, حاندار مەن قاعانداردى, ٶزدەرٸنەن بۇرىن ٶتكەن بيلەر مەن شەشەندەردٸ), تٸپتٸ بەرٸ-بەرٸن, ياعني جاقسىسىن دا, جاعىمسىزىن دا بٸلٸپ, تانىپ, جٷيەلەپ وتىرۋى بٸردەن-بٸر قاجەتتٸلٸك بولعان.
تاريح تاعلىمى: اتالارىمىز ەكٸ سٶيلەمەگەن. ماقال: «ەردٸڭ ەكٸ سٶيلەگەنٸ ٶلگەنٸ». باتىس پەن ورىس مەدەنيەتٸن باسشىلىققا العان قازٸرگٸ ورىس تٸلدٸ قازاق بۇل قاعيدانى مويىندامايدى. ولار ٷنەمٸ ەكٸ سٶيلەۋدٸ ەدەتكە اينالدىرعاندىقتان, ولاردىڭ سٶزٸنە قازٸر ەشكٸم سەنبەيدٸ. قازٸرگٸ ورىس تٸلدٸ بيلٸكتٸڭ, ابىرويدان جۇرداي بولىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ باستى سەبەبٸ وسى.
حالىقتىڭ دٷنيەگە كەلٸپ, تٸلٸ شىققاننان بەرٸ قاراي جاساپ, جادىندا ساقتالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلاسىپ, ساقتالىپ كەلە جاتقان تەلەگەي-تەڭٸز ەدەبي, رۋحاني مۇراسى ٶز ساباقتاستىعىن ٷزبەي بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتتٸ. اتام زاماننان بەرٸ, ياعني اتالارىمىزدىڭ تٸلٸ شىققاننان بەرٸ وسى كەرٸ قاس بيدٸڭ (كاسپيي) جاعاسىنداعى كەرٸ مانقىستاۋدى مەكەندەپ وتىرعان قازاق ەلٸنەن نەلەر ايتقىش, تاپقىر, كٶرٸپكەل, سۋىرىپ سالما بٸلگٸشتەر شىققان. ولاردىڭ ەر وي-تۇجىرىمدارىنىڭ ٶن بويىندا قازاق ەلٸنٸڭ شىنايى تاريحى: ولاردىڭ ەرلٸگٸ مەن ەڭبەگٸ, اقىلى مەن ارمانى, تۇرمىسى مەن سالتى, دەستٷرٸ مەن عۇرپى, دٸلٸ مەن دٸنٸ بەينەلٸ كٶرٸنٸس بەرەدٸ. ولاردىڭ قاتارىنا: جەلماياسىمەن جەرۇيىق ٸزدەپ, جەر شارىن جەتٸ اينالعان ماڭعىستاۋلىق اسان بي, قاس بي, ۋاقاس بي, «تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى مايقى بي» دەلٸنەتٸن ماننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى مايقى بي مەن كەلەشەكتٸ بولجاعان, كٶرٸپكەل ەۋليە مٶڭكە بيلەر (مولاسى ماڭعىستاۋدىڭ قىرىندا), اياز بي (ارتىنا «اياز بي ەلٸڭدٸ بٸل, قۇمىرسقا جولىڭدى بٸل» دەگەن ۇلاعاتتى سٶز قالدىرعان), ەدٸگە بي, ساققۇلاق بي, تٶلە, قاز داۋىستى قازىبەك, ەيتەكە, سىرىم, ەجٸباي, سەيٸت, بالا بي, ەرمەمبەت, يسا, مەتجان, الشىن ت.ب. بيلەردٸ ايتۋعا بولادى. اتام قازاقتىڭ «بي بول, بي بولماساڭ, بي تٷسەتٸن ٷي بول» دەگەن باتاسى, «توقسان اۋىز سٶزدٸڭ, توبىقتاي تٷيٸنٸ» بولماق.
قازٸرگٸ بٸزدٸڭ ەلٸپپەنٸ ارابقا تەلٸپ جٷرگەنٸمٸز, بي بولماق تٷگٸلٸ, بي تٷسەتٸن ٷي دە بولا الماي جٷرگەنٸمٸزدٸ كٶرسەتەدٸ.
بي سٶزٸنەن تٶمەندەگٸدەي ماعىنالارى بار سٶزدەر جاسالعان: بي, بيلٸك, بيلٸك ايتۋ (تٶرەلٸك ايتۋ), بيلەۋشٸ (لاۋازىم, بيلٸك يەسٸ), بي-بولىس, بي بيلەۋ (ادام كٶڭٸل-كٷيٸنٸڭ شارىقتاۋ شىڭى), بيبٸ (ايشا بيبٸ), بيكە, بيكەش, بيداي (استىق بٸتكەننٸڭ تٶرەسٸ, نانناڭ اتاسى), بيٸك, بيٸكتەۋ, بيٸكتەتۋ, بيە (قۇلىندى بيە), بيدا (تٸزگٸن), بيپاز, بيپىل (بي بٸلٸمٸ), بيىل, بييازى, بييالاي ت.ت. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, بي دەگەن سٶز تٷبٸرٸنەن جاسالعان سٶزدەر تەك قانا «ەڭ جوعارعى» دەگەن ۇعىم بەرەدٸ.
«بۇل كٷندەگٸ ادايدىڭ
قونىسى ەدٸ يەلەنگەن
ماڭعىستاۋ, جاڭعاق, الاقىر
جوعارى مەنەن تٶمەننەن
سارىارقا سالا ٶزەننەن
تەڭٸردٸڭ بەرگەن حالقى ەدٸك
كەرەگٸن تاۋىپ كەنەلگەن.
بايقاساق, نەلەر شىققان جوق
قالىڭ اداي كٶلەمنەن?
شەجٸرە-شەشەن بي شىقتى
كەڭەس ايتقان تەرەڭنەن» (سەتتٸعۇل جانعابىلۇلى «امانات» الماتى. 1996. 157 بەت).
«ەلەۋمەتتەر, قۇلاق سال,
مىنا بٸر شولاق, دٷننەدە –
«بي ٶلمەيدٸ» دەر ەدٸم;
جۇرتتى اۋزىنا قاراتقان,
الدىنان توپتى تاراتقان;
اداسقان بولسا, جٶندەگەن,
تٶرەسٸن بۇرا بەرمەگەن,
ادامدى الا كٶرمەگەن;
ارۋاعىڭا بولايىن,
قاز داۋىستى قازىبەك,
تٶلە بي مەن ەيتەكە –
سولاردان دا - ٶتكەن بۇل دٷنيە... (قاشاعان «بەس عاسىر جىرلايدى» الماتى-1989. 121 بەت).
قازاق حالقىنىڭ دانا بيلەرٸ تۋرالى بالقى بازار جىراۋ بىلايشا تولعاعان:
تەڭٸرٸسٸ ارتىق جاراتقان,
اۋزىنا حالقىن قاراتقان.
قارا قىلدى قاق جارعان,
الدىنان توپتى تاراتقان.
بالاسىن جاقىن كٶرمەگەن,
تٶرەسٸن بۇرا بەرمەگەن.
ولاردىڭ ايتقان سٶزٸنە,
تۇلا بويىڭ شىمىرلاپ.
ساي-سٷيەگٸڭ تەبٸرەنگەن.
كٶكٸرەگٸندە بٸلٸمنٸڭ
كٶزٸ قايناپ بۇلاقتاي,
قاناعا سىيماي كەرنەگەن.
ەرۋاعىڭا بولايىن,
ەرتەڭگٸ اتقان ورىستىڭ,
زەڭبٸرەگٸندەي ەڭٸرەگەن.
مٶڭكە, تٶلە, قازىبەك,
ەيتەكە, الشىن, بي كەبەك,
ٶتەتٸلەۋ, سارىتاي,
تامپىش مۇرات, كەتەباي.
بٸر پەندەگە تۇرارلىق,
ولارعا بەرگەن ابىروي.
ٶلشەۋلٸ دەمٸ بٸتكەن كٷن,
سولاردان دا ٶتكەن سۇم زامان» (ح.مادانوۆ «كٸشٸ جٷزدٸڭ شەجٸرەسٸ» الماتى, 1994. 128 بەت).
سٶز قادٸرٸن اسا جوعارى باعالاپ, بٸر اۋىز سٶزگە توقتاعان مەرت حالىق ۇلان-عايىر اتا قونىستارىنىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان تەڭٸزدٸ قاس بي (قاز بي), تاسقا سالعان تاڭباسىن تٸل, بيلەر سٶزٸنٸڭ قاعازعا تٷسكەن تاڭباسىن الىپ بي دەپ اتاماي باسقاشا اتاۋى مٷمكٸن دە ەمەس قوي!
الاشتىڭ ارىسى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ٶزٸ قۇراستىرعان وقۋلىعىن ەلٸپپە, ياعني الىپ بي دەپ اتاعان سەبەبٸ وسى بولاتىن.
بۇل اتاۋدا "اۆتورلىق قۇقىق" تولىق ساقتالعان. ال, مىنا ورىس تٸلدٸ مينيسترلٸك ۇسىنعان "ساۋات اشۋ" دەگەن اتاۋ قازاقتى ٶز تاريحىنان اجىراتىپ, اۆتورلىق قۇقىعىنان ايىرىپ تۇر.
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
