Qazaqtyń keń-baitaq dalasynyń qai óńirine de kie qonǵan, qut daryǵan. Áitkenmen, Túrkistandy tutas túrki jurty atamekenimiz dep, Uly dala, Qazaq handyǵynyń tarihi ordasy bolǵan dep tanidy. Elbasynyń osy ólkeni «Qazaqstannyń rýhani ortalyǵy – Túrkistan» dep ataýynda airyqsha mán bar. Munda qazaq halqynyń keleshegine qatysty talai taǵdyrly tarihi sheshimder qabyldanǵany belgili.
Elbasy táýelsizdik jyldary Túrkistan qalasynyń, ondaǵy eńbeksúigish halyqtyń erteńine qajetti birneshe iri jobalardyń iske asýyna bastamashy boldy. «Túrkistan ejelden kele jatqan biriktirýshi fýnktsiiasynan jańylǵan emes jáne túrki tildes elderdi biriktirýshi tirek bolyp tabylady» dep Elbasymyz erekshe ekpin bergen qalamyzdyń táýelsizdik jyldarynda ajary ashylyp, áleýeti edáýir arta tústi.
Sońǵy jyldary kórsetilgen áleýmettik qoldaýlar arqasynda munda kóptegen mektepter men balabaqshalar, meditsinalyq nysandar salynyp, paidalanýǵa berildi. Bizdiń qala halqy Prezidenttiń «100 mektep, 100 aýrýhana», «Balapan», «Turǵyn úi qurylysy», «Mádeni mura», «Qoljetimdi baspana», «Jumyspen qamtý», «Biznestiń jol kartasy–2020», «Rýhani jańǵyrý», «Óńirlerdi damytý» ispettes memlekettik baǵdarlamalarynyń igiligin molynan kórip keledi. Osylaisha Túrkistan Elbasynyń qamqorlyǵy, oblys basshylyǵy qoldaýynyń arqasynda óndirisi órkendep, turmysy ońalǵan ólkege ainaldy.
Osyndai eleýli jumystardyń ishinde elimizdiń rýhani ortalyǵyna ainalǵan Túrkistan qalasy turǵyndarynyń ómir súrý sapasy jyl saiyn aitarlyqtai jaqsaryp keledi dep tolyq senimmen aita alamyn.
Sonymen birge, ótken 2017 jyly Túrkistannyń túrki áleminiń mádeni astanasy mártebesine ie bolǵany qalamyzdyń odan ári túlei túsýine jol ashty. Olai deitin sebebim, respýblika jáne oblys deńgeiinde Túrkistandy kórkeitýge erekshe qoldaý kórsetildi.
Osy mártebeli jyldyń qurmetine orai ótken jyldyń sońynda «Túrki baǵy» alleiasy el igiligine berilse, biyl baýyrlas halyqtardyń yntymaǵy men birligin tý etken bul alleiada mazmundy monýmenttiń boi kótergenin aita ketýimiz qajet.
Sonymen birge, «Rámizder alańy» da qala turǵyndarynyń saialy ári maǵynaly demalys ornyna ainaldy. Árbir azamattyń boiyna rýhani jiger beretin alańda biiktigi 62,5 metrdi quraityn Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik Týy ornatylyp, Eltańba men Ánuran mátini jazylǵan. Ulttyq qundylyqtardy dáripteitin beineler men ataly sózder jazylǵan «Rámizder alleiasy» qalanyń rýhani kelbeti retinde boi túzedi.
Biyl óńir halqynyń qýanyshyn eselei túsken tabysty da erekshe tarihi jyl boldy. Elbasymyzdyń pármenimen qasietti Túrkistan qalasyna oblys ortalyǵy mártebesi buiyryp, Túrkistandy túletýge degen yqylas pen niet eselene tústi, búkil álemniń nazaryn aýdarǵan Túrkistanda Elbasynyń uly armany bolǵan jańa bastamalaryna úlken betburys jasaldy.
Túrkistan oblysynyń ortalyǵy Túrkistan qalasy bolyp jariialanǵan kúnnen bastap shaharymyzǵa degen kózqaras erekshe. Sonyń bastysy, Memleket basshysynyń osy aimaqty damytýǵa bailanysty jaýapty tulǵalardy qabyldaýy Túrkistanǵa degen shynaiy qoldaý desek, Elbasynyń biylǵy Túrkiia tórindegi saparynda Túrkistan oblysynyń máselesin nazardan tys qaldyrmaýy bizdiń jarqyn bolashaǵymyzdyń aiǵaǵy. Jáne de túrki juraǵatynyń tamyryna nár berip, túrki álemi moiyndaǵan qara shańyraǵyna ainaldyrý jolyndaǵy túrkilerdiń uly armanyn iske asyrýǵa degen naqty árekettiń kórinisi der edim.
Elbasynyń taiaýdaǵy «Uly dalanyń jeti qyry» atty týyndysynda Túrkistandy túletýge tikelei toqtalýyn bailamdy isterdiń taǵy bir bastaýy desek bolady.
Al, mártebesi men mereii artqan Túrkistandy kóriktendirý men abattandyrýǵa sońǵy 5-6 aidyń ishinde kóp kúsh jumsaldy, ilkimdi isterdiń kópshiligi ákimdik bastamasymen júzege asyryldy.
Búginde qaladaǵy «Otyrar» shaǵynaýdanynda qurylys jumystary qyzǵan. Osydan eki jyl buryn 4 gektarǵa 10 úi turǵyzýdan bastalǵan shaǵynaýdannyń qurylysy biyl taǵy da 10 gektarǵa ulǵaidy. Taiaýda qurylysy bastalǵan 26 úidi keler jyly naýryz aiynda el igiligine berý josparlanyp otyr. Atalǵan turǵyn úilerdiń aýlaishilik infraqurylym, abattandyrylý jumystary da qolǵa alynǵan. Turǵyndardyń mektep, balabaqsha máselelerin sheshý úshin 900 oryndy mektep qurylysy boi kóterse, 200 oryndy balabaqsha memlekettik-jekeshelik áriptestik boiynsha salynyp, jýyrda paidalanýǵa berildi. Sondai-aq, Turǵyn úi ipotekasynyń qoljetimdiligin arttyratyn jańa aýqymdaǵy «7-20-25» baǵdarlamasy aiasynda da turǵyn úiler salý qolǵa alynýda.
Al, aldaǵy jyly atalǵan shaǵynaýdannyń kólemin taǵy da 42 kópqabatty turǵyn úimen ulǵaitý kózdelýde. Iaǵni turǵyn úi kezeginde turǵan 8 myńnan astam turǵynnyń muqtajdyǵyn jedeldetip sheshý múmkindigi túbegeili qolǵa alynýda.
Sońǵy ýaqytta qalamyzǵa kelýshi qonaqtar men saiahatshylardyń qatary da kún sanap artyp otyr. Sondyqtan da syrttan kelgen qonaqtar men jergilikti halyqtyń demalýyna yńǵaily saialy baqtar men alleialardyń qataryn kóbeitý, qalany kóriktendirý jumystary kezek kúttirmeitini sózsiz. Máselen, «Túrki baǵy» men «Rámizder alańy» áýelgi keipinen erekshe ózgerip, jańasha reń alsa, qalanyń Kentaý baǵyty kire berisindegi 14 gektar jerge ornalasqan «Parasat» saiabaǵy abattanyp, zamanaýi demalys keshenine ainaldy. Bul saiabaq oblys kóleminde arhitektýralyq qurylysy jaǵynan aldyńǵy qatarly demalys oryndarynyń biri desem artyq aitqandyq emes. Sebebi, mundaǵy sońǵy úlgide ornatylǵan jaryq baǵanalary men arkalar, sýburqaqtar men trenajer, tennis, fýtbol, basketbol alańshalary, velojoldar jáne kontsert alańy demalýshylarǵa qolaily jaǵdai týǵyzady dep aita alamyn. Eń bastysy, saiabaqty sýlandyrý júiesi tolyǵymen avtomattandyrylǵan.
Sonymen qatar, «Jeńis» saiabaǵyna 162 288,26 myń teńge bólinip, qaita kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Aldaǵy ýaqytta saiabaqtaǵy attraktsiondardyń qataryn qalany biikten tamashalaýǵa bolatyn ainalmaly dóńgelek (koleso obozreniia) attraktsionmen tolyqtyrýdy josparlap otyrmyz.
Aǵymdaǵy jyly kólik qozǵalysy kúrdeli dep sanalatyn O.Jarylqapov, S.Erýbaev kósheleri men Táýke han dańǵylynyń jáne Qyzylorda tas joly men Tóle bi kóshesiniń boiyndaǵy irrigatsiialyq aryqshalar men jaryqtandyrý júiesine kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Jalpy alǵanda, sońǵy jarty jylda qala ishindegi 20-ǵa jýyq kósheniń boiyna aiaqjoldar salynyp, jaryq shamdar qoiylyp, abattandyryldy.
Qaladaǵy shaǵynaýdan turǵyndary úshin 16 kópqabatty turǵyn úidiń aýlasyna balalar alańshalary, demalys shatyrlary, fýtbol alańdary, aýla trenajerlary men vorkaýttar ornalastyryldy.
Jalpy, qala turǵyndary men qonaqtaryna jailylyq syilaý úshin barlyq baǵyttaǵy abattandyrý men kóriktendirý jumystary úzdiksiz júrgizilip keledi. Máselen, qalany jappai jasyl aimaqqa ainaldyryp, kógaldandyrý maqsatynda kire beris qaqpadan bastap, basty dańǵyldyń ón boiy men qalanyń turǵyndar demalatyn, jaiaý júretin aimaqtarynyń barlyǵyna 100 myńnan astam túp aǵash otyrǵyzylyp, olardy sýlandyrý, kógertý maqsatynda 50 metr tereńdikte arnaiy qudyqtar qazylýda. Osylaisha qalanyń barlyq aýmaǵynda 40-qa jýyq qudyq qazylyp, sýlandyrý júiesin tamshylatyp sýarý tásilimen jáne avtomattandyrylǵan júiege qosý boiynsha jumystar atqarylýda.
«Tsifrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aiasynda qaladaǵy Gaýhar ana, Sh.Niiazov, Myńbasy, Sairam jáne Handáýlet, Jambyl kóshelerine ornalastyrylǵan 130-ǵa jýyq kún sáýlesinen qýat alatyn kóshe shamdary búginde qorshaǵan ortaǵa ziiansyz dep tanylyp, ekonomikalyq jaǵynan da tiimdiligin kórsetti. Osy atalǵan baǵdarlama aiasynda atqarylǵan jumystardyń qatarynda «Otyrar» shaǵynaýdanyndaǵy kópqabatty turǵyn úilerdiń aýyzsý, elektr qýaty jáne jylý júielerine avtomattandyrylǵan esepteý qurylǵylaryn ornatý jumystaryn da atap ótýdi jón sanaimyn.
Túrkistandaǵy avtokólik joldary men ishki kóshelerdi jóndeý jumystary nazardan tys qalǵan emes, onyń ústine sońǵy ýaqytta kólik qozǵalysy da eselene tústi. Qala ishinde 875 kóshe, 764 shaqyrym jol bar bolsa, 2018 jyly jol salasyn damytý jáne qala kóshelerine kúrdeli jáne ortasha jóndeý jumystaryn júrgizý úshin biýdjetten 1 172,4 mln. teńge bólingen. Osy qarjyǵa 22 kóshege ortasha, 21 kóshege aǵymdaǵy jóndeý jáne 39 kóshege tas tóseý jumystary josparlanyp, olar óz kezegimen iske asyrylýda. Alaida, kólik qozǵalysynyń jiileýi, avtokólikterdiń ýaqyt ótken saiyn kóbeiýi bul josparlarymyzdy aldaǵy jyldary birneshe esege arttyratyny sózsiz. Osy oraida keler jyldary qalanyń birqatar ishki kóshelerinde qurylys jumystaryn júrgizý (90 shaqyrym quraityn 55 kósheni) jáne 23 shaqyrymdy quraityn basty kóshelerin keńeitý, Túrkistan qalasyna Otyrar aýdany, Kentaý qalasy, Baltakól, Qarnaq aýyldarynan kiretin respýblikalyq jáne oblystyq mańyzy bar joldardy tolyqtai kúrdeli jóndeýden ótkizý josparlanýda.
Sondai-aq, jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda jaiaý júrginshiler ótkelin jaryqtandyrý, jol belgileri men kóshe qiylystaryna arka ornatý úshin jáne kóshe ataýy siltemeleri men jol belgilerin ornatý jumystaryna jergilikti biýdjet esebinen 92 737 myń teńge qaralyp, josparlanǵan jumystar mejelengen merzimde aiaqtaldy. Al, buǵan qosa qaladaǵy kólik qozǵalysyn retteý men júieleýde qoǵamdyq kólikterdiń kópshiligine (21 qoǵamdyq kólikke) GPS qurylǵysy qoiylyp, qozǵalysty arnaiy qurylǵylar arqyly bir júiemen baqylaý júzege asyrylýda.
Túrkistan qalasynyń bas jospary bekitilgen soń qurylys jumystarynyń qarqyn alatyndyǵy aqiqat. Dál qazirgi ýaqytta jergilikti ákimdik tarapynan keleshekte túsetin qurylys nysandaryna jer daiyndaý maqsatynda baǵalaý jáne sáýlettik josparlaý jumystary qyzý ári qarqyndy júrýde. Tarihi shahardy Elbasynyń tapsyrmasyna sáikes Qazaqstannyń rýhani ortalyǵy baǵytynda jandandyrý kózdelip otyr. «Munda boi kóteretin ǵimarattardyń barlyǵy ortaaziialyq stilde, iaǵni kóne dáýirdegi sáýletpen salynýy tiis. Sonda elimizdegi, kem degende, bir qala osyndai eski kelbetpen boi kóteretin bolsa, ol Túrkistan bolmaq» dep Elbasymyzdyń ózi naqtylaǵan bolatyn. Jalpy Túrkistan qalasynyń keleshektegi Bas josparyn jasaýda qala qurylysy men sáýleti úsh baǵytta júrgiziledi dep jobalap otyrmyz. Birinshisi – «Tarihi aimaq» baǵyty. Ol boiynsha Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi ornalasqan tarihi aimaqtaǵy 88,7 gektar jerge ornalasqan 18 nysan restavratsiialanbaq. Ekinshi baǵyt – «rýhani-mádeni ortalyq» aimaǵy. Bul jobany 98 gektar jerde júzege asyrý josparlanyp otyr. Qazirgi tańda bul jerlerge túsetin 12 qurylys nysanynyń orny anyqtaldy. Ol aimaqta «Qazaqstan-Nazarbaev» jáne «Túrki álemi» ortalyǵy, «Qazaqstan handary men bileriniń ortalyǵy», Qoja Ahmet Iasaýi mýzeii, amfiteatr, Shyǵys bazary, Shyǵys monshasy sekildi qurylystar túsedi dep josparlanýda. Al, úshinshisi – ákimshilik-iskerlik ortalyǵynyń aimaǵy. Onyń aýmaǵy 700 gektardy qurasa, búginde onyń 270 gektaryna túsetin qurylys nysandary belgilendi. Onda oblystyq ákimdik ǵimaratynan bólek, basqarmalar men departamentter ǵimaraty, Astana alańy, Kongress Holl, Media ortalyq, saýda ortalyqtary men turǵyn úi keshenderi, jastar men oqýshylar sarailary, sport, mádeni keshenderdiń qurylysy syndy basty-basty 18 nysan men turǵyn úilerdiń qurylysy túsedi dep kútilýde. Osy atalǵan josparlarǵa sáikes qazan-qarasha ailarynda halyqaralyq arhitektorlar konkýrsy jariialanǵan bolatyn. Oǵan 32 elden 353 usynys túsip, onyń 245-i qabyldansa, odan 42 kontseptsiia irikteldi. Árine, bul atalǵan josparlar bolashaq Túrkistandy rýhani-mádeni turǵydan jáne oblys ortalyǵy retinde damytý úshin jasalyp jatqan dúnieler. Aldaǵy ýaqytta bas jospar túbegeili bekitilgen soń jumystar kezeń-kezeńimen júrgiziledi.
Mine, osyndai asqaq armandardyń aqiqatqa ainalýy jolynda oblys basshysy bastap, isker azamattar qostap, óte aýqymdy jumystar atqarylýda. Qalanyń keleshek kelbetin aiqyndaityn bas josparymyz túbegeili bekitilgen soń atqarylar sharýalar legi budan da eselenetini sózsiz. Sonyń ishinde Túrkistan qalasynyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiyn arttyrý basty másele deitin bolsaq, týrizm salasyn jetildirý, óndiristi órkendetip, shaǵyn jáne orta biznesti odan ári damytý sharalary kún tártibinde tur.
Tipti, birqatar elimizge tanymal isker azamattar Túrkistannyń bolashaǵyna arnaǵan alpaýyt qurylys nysandarynyń jobasyn daiyndap («Rixos Hadisha Turkistan» kesheni men ákimshilik iskerlik ortalyǵy), búginde qurylysyn bastap ta ketti. Osy baǵytta sheteldik investorlardyń da Túrkistanda jumys isteýge niettileriniń qatary kún sanap artyp otyrǵany taǵy bar.
Jalpy alǵanda, Memleket basshysynyń naqty tapsyrmalaryna sáikes Túrkistannyń qai salada bolmasyn áleýetin arttyrýǵa airyqsha mán beriledi. Osy rette Elbasy júktegen mindetterdi oryndaýda árbir jaýapty tulǵa uly maqsattardy júzege asyrýda aianbai eńbek etip keledi. Sebebi, osynaý uly murat jolyndaǵy táýelsiz Qazaqstannyń rýhani ortalyǵy – Túrkistannyń kemeldenýi aldymen osy atalǵan mindetterdiń oryndalýyna bailanysty. Jańa ǵasyr bizdiń iyǵymyzǵa rýhani jaýapkershilik artqan eken, endeshe, abyroi biiginen kóriný qasietti boryshymyz bolmaq.
Álipbek ÓSERBAEV, Túrkistan qalasynyń ákimi
