Onyń buǵan deiin atqarǵan jumysyna tánti bolýǵa bolady. Renjip, synaimyn deseńiz de sebep tabasyz. Ár iri jarystan soń onyń eńbegin esh etetinder de, óz isiniń naǵyz bilgiri dep tanityndar qatary da arta túsedi. Sebebi, ol elimizde tanymaldylyǵy bokstan kem túspeitin aýyr atletikaǵa jaýapty. Rio alamanynda da onyń qyzmetten ketýin talap etkender az emes. Doping daýyna kináli dep te aiyptaldy. Biraq Braziliia dodasy qarsańyndaǵy qysym Aleksei Nidi qaita jigerlendire túsken syńaily. Qazaqstannyń múmkindigin, sátin salsa, Tokioda kórsetpek.
– Aleksei Gennadevich, Olimpiadaǵa ekinshi qurammen baryp tabysty oraldyńyzdar, ásirese, sizdiń «menen bir altyn men kúmis» dep, sózińizdi oryndaǵanyńyz tań qaldyrmai qoiǵan joq. Sonda Nijattyń altyn alatynyn aldyn ala sezdińiz be?
– Ras, Rahimov mundai salmaqty jattyǵýlarda eshqashan kótergen emes. Basynda bizde Rahimov altyn alady degen senim boldy. Biraq qytailyqtar Nijatty ábden zerttegen. Iaǵni olar Rahimovtyń serpe kóterýde myqty ekenin buǵan deiin bilip alǵan. Sondyqtan máseleni julqa kóterýde sheship tastaýdy kózdedi. Negizi josparlary júzege asty da. Álgi qytailyq 177 kelini eńserip, rekord jańartqanda, birer sátke endi kúmiske ǵana talasa alamyz degen qorqynysh paida boldy. Biraq birden oiymdy jinaqtap, Nijattyń núkteni serpe kóterýde qoiatynyna sendim. Ol da baryn saldy.
Maqsatymyzda bir emes, birneshe altyn bolǵanyn aitqanmyn. Degenmen Jazira kúmispen shektelýdi qup kórdi. Álem chempionatynda Japparqul eki ret kúmis alǵan. Olimpiada da kúmis. Ósý joq degen sóz. Ol Olimpiadada medal alǵan alǵashqy etnikalyq qazaq qyzy shyǵar, degenmen onyń ózin Rioda Olimpiada oiyndarynda jeńimpaz atanǵan tuńǵysh qazaq qyzy retinde tanytýǵa áleýeti jetip turdy. Tek sol múmkindigin paidalanbady.
– Eger Olimpiada aldynda tórt sportshymyz Rioǵa barý múmkindiginen aiyrylymaǵanda, altyn sany áldeqaida kóp bolar edi. Tyiym salynǵan preparattar qoldandy degen sportshylardy jarystan shettetip, tipti, júldelerin tartyp aldy. Al olardy kezinde tekserip, «taza» dep tapqan zerthanalardy nendei jaza kútip tur?
– Suraǵyńyz óte oryndy. Biraq munda biz jaýabyn taba almaityn túitkilder kóp. Ózderińiz bilesizder, árbir olimpiadalyq tsikl aldynda – Beijiń, odan keiingi London alamandarynyń qarsańynda sportshylar túgeldei dopingtik tekseristen ótti.
Ushaqtan túsken boida alynǵan, Olimpiada kezindegi qanshama saraptamalar qorytyndysy boiynsha Ilia Ilin men komandamyzdaǵy eshbir ziltemirshiden tyiym salynǵan preparattar tabylǵan joq. Baqylaý degen sumdyq boldy. Soǵan qaramastan bizdiń sportshylar tap-taza bolǵan. Endi kelip arada 8 ne 4 jyl ótken soń bizdiń komandany doping qoldandy dep aiyptap otyr. Bul preparatty qabyldaý sportshy úshin óz-ózine úkim shyǵarý, bylaisha aitqanda, óz-ózine qol jumsaýmen teń. Ol óte myqty steroid. Sonda ony osy ýaqytqa deiin eshkim qalai anyqtai almaǵan? Endeshe barlyq zerthanalardyń jumysyn joqqa shyǵarý qajet emes pe?! HOK zerthanasy ózge mekemeler taba almaǵandy anyqtap jatyr.
Bizdiń, Germaniianyń Koln qalasyndaǵy, álemniń ózge elderinde zerthanalar da talai ret tekserdi. Aziia oiyndarynda da árbir basqan izimiz nazarda boldy. sondyqtan munyń bári álgi zerthanalardyń zańdylyǵyna kúmán keltiredi. Meniń túsinbeitinim, sóite tura Búkilálemdik antidopingtik agenttik málimetterin rastamaityn, qate dep tanityn zerthanalardy qalaisha akkredittep kelgen?.. Ondaǵylar resmi qujat berýge quqyly. Tiisinshe, eshkim de VADA-ǵa qarsy shyqpaidy. Atalǵan uiym akkredittegen zertahanalar sany álem boiynsha 35. Litsenziiany alý úshin 10 jylǵa jýyq ýaqyt qajet, talaptary óte qatal. Al qandai da bir qatellikke boi aldyrsa, álgi litsenziiamen qosh aitysa berýge bolady. Negizi solai edi. Qazir tek basshylyq aýysty da, qalǵany sol kúii jumystaryn jalǵastyryp jatyr. Suraq óte kóp...
Sondyqtan bizdiń sportshylar stanozolol qoldanǵan joq dep senimmen aita alamyn. Psihotroptyq ne jigerlendiretin dárilerdiń biri dese de sener em. Sebebi, tolyp jatqan BAD-tar men jaqpamailardyń quramynda ondai nárselerdiń bolýy ábden múmkin. Al stanozololdyń kúshtiligi sondai, onyń «izderi» adam boiynda bir jyl boiy saqtalady. Endeshe Maneza, Ilin, Chinshanlo, Podobedovalar osyǵan deiin qalaisha ustalmai júrdi?! Muny orta belden basý dep ataidy. Joldan taidyrǵysy kelgen eken, anabolikter men steroidterdi emes, basqa, adamnyń aqylyna qonymdy kórinetin preparattardy tabýlary kerek edi.
– Sizdiń kókeiińizde biraz oidyń baryn túsinip turmyz. Endeshe bul nege bailanysty?
– Men saiasatker emespin, bapkermin. Bizdiń Londondaǵy eńbegimiz barlyǵy úshin, ásirese, aýyr atletika álemi úshin «shok» bolǵany sózsiz. Tórt altyndy uly deitin bolgarlardyń ózi alǵan emes. Qytailyqtar – bes, biz tórt altyn ielendik. Shyny kerek, men sol kezde-aq, Olimpiada aiaqtalatyn tusta qandai da bir sanktsiialardyń qaýip tóndiretinin sezgem. «Sanktsiia» dep jumsartyp aityp otyrǵan túrim. Londonnan keiin sizge suhbat bergende aitqanym esińizde me? Ilinniń jeńisinen soń keibireýler janyma kelip, «senderdiń bularyńdy álem keshirmeidi» degen. Olimpiadalyq tsikl barysynda da osyny sezinip keldim. Biraq Olimpiadaǵa eki ai qalǵanda bastalǵan «ashyq shabýyl» adamgershilikke jatpaidy. Aiaqtan shalǵysy kelgen eken, bir jyl buryn ne jyl basynda nege kirispedi?! Sonda biz qurama múshelerin almastyryp, olardy daiarlap úlgeretin edik. Eki ai buryn «A» synamasyn alyp, arada 12 kún ótkende Shveitsariiada «V» synamasy ashyldy. Iaǵni ol elge baryp máseleniń anyq-qanyǵyn bilý úshin viza alýyń kerek, ol úderis biraz ýaqyt alady. Al olar bizdiń qatysýymyzsyz, bárin ózderi istep jatyr. Nege? Bul suraq ta jaýapsyz qalady. Soraqysy, olar «B» synamasyn ashqan soń, úsh ai boiy sońǵy sheshimde aitpa júrip aldy. Sportshylardy shettetip tastady, al álgi synamanyń qorytyndysy bizge áli deiin belgisiz. Logikaǵa súiensek, bul ádeii, sportshy da, onyń bapkerleri de kelip úlgermes úshin jasalyp otyrǵan áreket ekenin túsiný qiyn emes. Iaǵni olar synamalardy qaita tekserýdi erterek bastaǵanda, biz, sportshylar men zańgerler, jabylyp júrip ózimizdiń kinásiz ekenimizdi dáleldep úlgeretin edik. Tiisinshe negizgi quramnyń tórt sportshysy da Rioda óner kórsetýge múmkindik alatyn edi...
Halyqaralyq federatsiia synamalardy ádette sportshynyń qatysýymen ashady. Sebebi, «B» synamasy – sportshy úshin úkim. Iaǵni oǵan aldyn ala eskertilip, onyń qatysýy talap etiletin. Al bul jerde bári kerisinshe bolyp tur. Biz sotqa barǵan joqpyz, biraq úkim shyǵyp qoiǵan. Munyń burystyǵyn zańgerler de rastap otyr. Birde-bir ókilimiz, advokatymyz da qatysyp úlgergen joq. Júregińdi tilimdeitin, múlde túsiniksiz ári aýyr jait. Qalai degenmen bul Olimpiada chempiondarynyń taǵdyry.
– Chempiondardy dál osylai aiaqtan shalý qanshalyqty jii taraǵan?
– Bul úrdis tájiribege engizilgeli qashan. Kúres ne boks sekildi jekpe-jek barysynda tóreshilerdiń tikelei «atsalysýynyń» arqasynda emes, aýyr atletikada nátijeń qansha keli kótergenge bailanysty. Iaǵni jarys bastalǵanǵa deiin sheshilýi tiis. Árkim qolynan kelgenin jasap baǵady. Al pomostqa jetý – seniń tabysyńnyń 50 paiyzy. Qalǵan 50 paiyzyna tuǵyrda turyp qol jetkizesiń.
– Sonda siz munyń ar jaǵynda jemqorlyqtyń jatqanyn meńzep tursyz ǵoi...
– Men muny daýystap aita almaimyn...
– Osy kúnge deiin qansha sportshy doping daýyna bailanysty jarystan shettetildi. Biz myna jaqta qyzyl keńirdek bolyp olardy jaqtap-aqtap jatamyz. Al resmi, jaýapty organdardan qorǵaityn bireý bar ma ózi?
– Federatsiia qazir sheteldik tájiribeli zańgerlerdiń kómegine júginýde. Federatsiiadaǵylar qoldarynan kelgenniń bárin jasaidy dep úmittenemin... Olimpiada bitkenimen, naǵyz shaiqas endi bastalady.
Bilýimshe, qyrkúiektegi HOK-tiń tártiptik komitetinde nagradalar boiynsha sheshim qabyldanady, osydan soń sońǵy úkim shyǵarylady.
– Bolyp jatqan keleńsizdikterde sizdiń kináńiz bar dep oilaisyz ba? Qazir ǵalamtorda sizdiń tarapyńyzǵa aityp jatqan syndar az emes...
– Eger ózimdi kináli sezinsem, aryzymdy jazyp jumystan shyǵyp keter em. Olardyń barlyq baqylaýdan ótkendigin bilgendikten de ózimdi kináli sezinbeimin. Ilin 12 jasynan bastap ziltemirdi basynan asyryp keledi. Ol múmkin bolǵan júldeniń bárin ielendi. Eshqashan doping daýyna ilikken emes. Endi kelip onyń qan quramynan stanozolol taýyp otyr. Bul preparatty bizdiń sportshylardan eshkim qoldanǵan joq. Sondyqtan balalardyń da, meniń de kánim joq dep senimmen aita alamyn.
– Bir suhbatyńyzda Tokioǵa Londonda joqqa shyǵarylǵan, Rioda tartyp alýǵa tyrysqan ataqty qaitarý úshin barǵyńyz keletinin aitypsyz.
– Solai aitqanym ras. Biraq ol oryndala ma, ýaqyt kórsetedi. Tokioǵa barǵym kelgeni – halyqaralyq uiymdardyń ári qaraiǵy áreketin kórý. Beijińdi, mine, endi Londondaǵy júldelerdi tartyp almaqshy. Sáti tússe, osylardyń bárin Tokioda qaitarsam degen maqsatym bar. Qazir biz úshin mańyzdysy, tórt ziltemirshimizdi qansha merzimge sporttan shettetkeni. Eger tórt jyl dese, olardyń eshqaisysy litsenziialyq týrnirlerge qatysa almaidy. Sondyqtan shettetilý merzimi az bolady dep úmittenemiz.
– Mundai áreketterden soń jastar ózderi emes, olar úshin sheshetinin kórgen jastarǵa sportty tastap ketpes úshin ne aitar edińiz?
– Ilin – kópshilik úshin áli kúnge deiin pir. Solai bolyp qalǵanyn qalar edim. Ómirde túrli jaittar bolyp jatady. Synaidy, bireýler seni jek kóredi, jolyńdy keskisi keledi. Biraq myqtynyń aty qashan da myqty. Aitalyq, Maikl Djekson kózi tirisinde talai synǵa ushyrady, kúie de az jaǵylǵan joq. Biraq onyń jankúileri, tyńdarmandary sol kezde de bolǵan, áli de bar.
Ilin jeńimpaz atanǵanda elimizde aýyr atletikaǵa baratyndardyń qatar kúrt ósti. Onyń múmkindikterine álem tańǵaldy. Qazirdiń ózinde shetelde Ilianyń jaqtaýshylary az emes. Rioda qanshama sarapshylardan «Ilinsiz aýyr atletikadan ádemilik ketti. Onyń Nýrýddinovpen tartysyn bárimiz kúttik. Al VADA Iliany jarystan shettetip tastady» degen pikirdi san ret estidim.
– Nijattyń altyny qorjynymyzǵa túsken alǵashqy joǵary dárejedegi júlde bolǵanymen, qazaqstandyqtar oǵan sonshalyqty qýana qoimaǵan sekildi. Ózimizdiń sportshylarymyzdyń arasynan legionerlerdiń ornyn basatyn sportshylar bar ma?
– Rioǵa bar rezervtiń ishindegi eń úzdikteri bardy. Eger Rahimov bolmaǵan kúidiń ózinde ieligimizde bir kúmis pen úsh qola medal bolatyn. Tiisinshe Qazaqstan jalpymedaldyq esepte otyzdyqqa da enbes edi. Sondyqtan Nijattyń altyny da óte mańyzdy.
– Sonda siz legionerler tartýǵa áli de qarsy emessiz ǵoi?
– Másele sportshynyń qai deńgeide ekendigi. Eger áý basta onyń áleýeti jeńimpaz atanýǵa jetetinine kóz jetkizsek, onda legionerlerdi shaqyrýǵa bolady. Al tek júldeden dámeli bolsa, úzdik úshtikke enetin sportshylarymyz ózimizde de bar. Chinshanlo, Maneza, Podobedovalar da sondai maqsatta alynǵan. Olar altyn júlde ákelip qana qoimai, «ashanamyzda» básekelestik týdyrady.
Ilin týraly áńgime bólek, ol – týma talant. Mundai sportshylar ǵasyrda bir dúniege keletin shyǵar. Mysaly, biz olimpiadalyq tsiklde ár salmaqta 50 shaqty ziltemirshi irikteimiz. Ýaqyt ótken saiyn olardyń qatary azaiyp, arasynan saýsaqpen sanarlyǵy, naǵyz tartysqa daiyndary ǵana qalady. Al legioner ózge elge ketý sheshimin tańdaý arqyly úlken táýekelge barady. Azamattyǵyn aýystyryp, týǵan elinen, týystarynan jyraq ketý, bapkerlerinen, federatsiiasymen bailanysyn birjola úzý arqyly onyń ózge elde jeńiske degen umtylysy sumdyq bolady. Sebebi, onyń qatelesýge haqy joq.
Jazira Japparqulǵa qytailyqty jeńetinin qulaǵyna ábden quidym. Hiýstonda da solai aitqanmyn. Nátijesinde jattyǵýlardaǵy kórsetkishinen 10 kelige az kóterdi. Óitkeni onyń boiynda senim bolǵan joq. Ol ishtei kúmisti qanaǵat tutty. Endi tuǵyrǵa shyǵyp kórip, jeńistiń dámi ózgeshe bolatynyn sezgennen keiin ǵana «Tokioda jeńiske jetemin» dep otyr. Laiym solai bolsyn. Men de Jaziranyń óz múmkindigin shynymen túsindi dep úmittenemin. Biraq ýaqyt degen zýlai beredi. Adamnyń jospary ózgeredi, qarsylastar ta qarap jatpaidy. Sondyqtan berilgen múmkindikti ýaqtyly paidalanyp úirený qajet. Bizdikilerdiń qolynan da altyn alý kele me dep suraisyzdar. Keledi. Tek bizdiń balalarǵa sondai maqsat kerek.
– Al júldesiz qaitqan Arli Chonteidiń aldyna qandai mindet júktelip edi?
– Biz odan jeńis ne júlde kúttik dep aita almaimyn. Ol úshin Arli qurlyqtyq ne álem birinshilikterinde kózge túsýi kerek edi. Chontei álem chempionatynda altynshy orynnan kóringen. Sondyqtan onyń Olimpiada oiyndarynda juldyzy janyp ketedi deý artyq. Biz bapker retinde shákirtterimizdiń múmkindikterin bilemiz. Bálkim, jankúierler júlde kútken shyǵar. Legioner bolǵan soń onyń júldeger atanýy mindetti dep te oilaǵan bolýy múmkin.
Harki men Goricheva buǵan deiingi jarystarda, daiyndyqtarda júldeniń mańaiynda júrgen. Al Chontei men Harkidi elimizde 56 jáne 62 keli salmaq dárejelerinde sportshy bolmaǵan soń shaqyrttyq. Báseke 69 keliden bastalady. Sondyqtan buǵan deiingi Olimpiadalardyń birde-birine tolyq qurammen barǵan emespiz. Qanshama balalardy tarttyq, biraq nátije kórinbedi. Saraptai kele osy olqylyqtyń ornyn legionerler arqyly toltyrýǵa bel býdyq.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken – Mádina ASYLBEK,
«Sport» gazeti
