Al, bizdiń dalamyzda itten keiin qolǵa úiretilgeni - jylqy. Qazaqtyń dalasynda josyp júrgen jabaiy jylqynyń "Kerqula" jáne "Tarpań" siiaqty túrlerin qolǵa úiretken. Jylqynyń úi janýary retinde qolǵa úiretilgenine 5500 jyldan asty. Britandyq ǵalymdardyń ashqan osynaý jańalyǵy, osydan biraz jyl buryn sheteldiń kúlli basylymdaryn sharlap ketti. Adamzat tarihyndaǵy sensatsiialyq jańalyqty ashqan ǵalymdar 1994 jyldan beri Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy ólkelerde arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizgen. Órkeniet tarihynda jylqylar alǵash ret qazirgi Ýkrainadaǵy Dereevka selosy mańynda b.z.b. 3500-4000 jyldary qolǵa úiretildi degen tujyrym bolǵan. Alaida sońǵy zertteýlerdiń qorytyndysy órkeniettiń Aziiadan bastalǵanyn kórsetýde.
«Jylqy ǵalymdar oilaǵannan myń jyl buryn qolǵa úiretilgen» atty maqala «Horse» atty aǵylshyn tildi jýrnalda jaryq kórgen. Maqala avtory Kimberlei Broýn «Los Andjeles Taims» gazetine silteme jasai otyryp, jylqylar eýropalyqtar oilaǵannan eki myń jyl buryn qolǵa úiretilgenin habarlaǵan. «Jylqy qolǵa úiretildi. Bie bailaý Qazaqstanda bastalǵan» atty maqala «National Geographic News» atty ǵylymi basylymda jaryq kórdi. «Qazirgi kúni Qazaqstan dep atalatyn dalalyq ólke turǵyndary alǵashqy bolyp jylqyǵa minip, onyń sútin ishken. Bul mádeniet 5500 jyl buryn bastalǵan» dep habarlaidy atalǵan basylym. «Olar jylqynyń etin jep qana qoimai, sonymen qatar onyń sútin de taǵam retinde paidalandy» deidi atalǵan arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizgen jetekshi ǵalym, Ulybritaniiadaǵy Ekseter Ýniversitetiniń qyzmetkeri Alan Oýtram.
Qazaq jerin osydan 3600-3700 buryn kimder qonystandy degenge keletin bolsaq, ǵalymdar jylqy malyn Botai halqy birinshi bolyp qolǵa úiretti dep sanaidy. Botailyqtar Esildiń jaǵasyn mekendep, jylqynyń etin jep kúneltken. Ǵalymdar jylqy súieginiń bir jerde shoǵyrlanǵanyna qarap, botailyqtar jylqy malyn býdandastyrýdy da meńgerdi degen tujyrym jasaidy. Oýtramnyń osy pikiri 2009 j. erte kóktemde “The Science” jýrnalynda jaryq kórdi. Keibir jylqynyń tisteri mújilgeni, oǵan syzat túsken baiqalǵan. Osyǵan qarap, jylqynyń miniske paidalanǵany, aýyzdyqtalǵany anyqtaldy. Sonymen qatar tabylǵan ydystardyń túbinen jylqy sútiniń kepken qaldyqtarynyń izi qalǵan. «Eger bieni saýyp, sútin alǵan bolsa, bul jylqylar jabaiy emes degen sóz. Iaǵni qolǵa úiretilgen» deidi osyǵan orai Niý-Iork qalasyndaǵy Hartýik ýniversitetiniń zertteýshisi David Antoni. «Biz tapqan jańalyqtan baiyrǵy adamdar biz oilanǵannan da ónertapqysh ekenin kórip otyrmyz» deidi Oýtran. «Men úshin jylqy malynyń qolǵa úiretilýi adamzat tarihynyń búrshik jarǵan kezimen teń. Eskendir, Shyńǵys han tárizdi shapqynshylardyń barlyǵy derlik jylqy maly bolmasa, túk te istei almas edi» deidi arheologtardyń endi biri «Los Andjeles Taims» gazetine bergen túsiniktemesinde. Qazaqstanda áli kúnge deiin jylqynyń sútin qymyz retinde paidalanatyny belgili deidi sheteldik ǵalymdar. «Bul jaittyń ózi qymyz daiyndaý qazaq dalasynda sol kezden beri úzilmei jalǵasyp kele jatqanynyń aiǵaǵy» deidi zertteýshi. Adamdardyń jylqy malyn qolǵa úiretkeni emes, birinshi kezekte ony kólik quraly retinde tutynǵany tarihi mańyzdy. Sebebi adamdar úzeńgi men aýyzdyqty oilap taýyp, jylqyny erttep mingennen bastap, adamzat tarihynda úlken tóńkeris jasaldy. «Meniń oiymsha, jylqynyń qolǵa úiretilýi adamzat tarihyndaǵy eń sheshýshi oqiǵa bolǵan, - dep keltiredi Sandra Olsenniń sózin «Los Angeles Times» gazeti. – Aleksandr Makedonskii, Edil men Shyńǵyshandy qosa alǵanda, barlyq uly imperiialardyń negizin qalaýshylar jylqysyz eshteńe istei almas edi».
Ómir Shynybekulynyń feisbýktaǵy jazbasynan
