ال, بٸزدٸڭ دالامىزدا يتتەن كەيٸن قولعا ٷيرەتٸلگەنٸ - جىلقى. قازاقتىڭ دالاسىندا جوسىپ جٷرگەن جابايى جىلقىنىڭ "كەرقۇلا" جەنە "تارپاڭ" سيياقتى تٷرلەرٸن قولعا ٷيرەتكەن. جىلقىنىڭ ٷي جانۋارى رەتٸندە قولعا ٷيرەتٸلگەنٸنە 5500 جىلدان استى. بريتاندىق عالىمداردىڭ اشقان وسىناۋ جاڭالىعى, وسىدان بٸراز جىل بۇرىن شەتەلدٸڭ كٷللٸ باسىلىمدارىن شارلاپ كەتتٸ. ادامزات تاريحىنداعى سەنساتسييالىق جاڭالىقتى اشقان عالىمدار 1994 جىلدان بەرٸ سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى ٶلكەلەردە ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن. ٶركەنيەت تاريحىندا جىلقىلار العاش رەت قازٸرگٸ ۋكرايناداعى دەرەەۆكا سەلوسى ماڭىندا ب.ز.ب. 3500-4000 جىلدارى قولعا ٷيرەتٸلدٸ دەگەن تۇجىرىم بولعان. الايدا سوڭعى زەرتتەۋلەردٸڭ قورىتىندىسى ٶركەنيەتتٸڭ ازييادان باستالعانىن كٶرسەتۋدە.
«جىلقى عالىمدار ويلاعاننان مىڭ جىل بۇرىن قولعا ٷيرەتٸلگەن» اتتى ماقالا «Horse» اتتى اعىلشىن تٸلدٸ جۋرنالدا جارىق كٶرگەن. ماقالا اۆتورى كيمبەرلەي بروۋن «لوس اندجەلەس تايمس» گازەتٸنە سٸلتەمە جاساي وتىرىپ, جىلقىلار ەۋروپالىقتار ويلاعاننان ەكٸ مىڭ جىل بۇرىن قولعا ٷيرەتٸلگەنٸن حابارلاعان. «جىلقى قولعا ٷيرەتٸلدٸ. بيە بايلاۋ قازاقستاندا باستالعان» اتتى ماقالا «National Geographic News» اتتى عىلىمي باسىلىمدا جارىق كٶردٸ. «قازٸرگٸ كٷنٸ قازاقستان دەپ اتالاتىن دالالىق ٶلكە تۇرعىندارى العاشقى بولىپ جىلقىعا مٸنٸپ, ونىڭ سٷتٸن ٸشكەن. بۇل مەدەنيەت 5500 جىل بۇرىن باستالعان» دەپ حابارلايدى اتالعان باسىلىم. «ولار جىلقىنىڭ ەتٸن جەپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ونىڭ سٷتٸن دە تاعام رەتٸندە پايدالاندى» دەيدٸ اتالعان ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن جەتەكشٸ عالىم, ۇلىبريتانيياداعى ەكسەتەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ الان وۋترام.
قازاق جەرٸن وسىدان 3600-3700 بۇرىن كٸمدەر قونىستاندى دەگەنگە كەلەتٸن بولساق, عالىمدار جىلقى مالىن بوتاي حالقى بٸرٸنشٸ بولىپ قولعا ٷيرەتتٸ دەپ سانايدى. بوتايلىقتار ەسٸلدٸڭ جاعاسىن مەكەندەپ, جىلقىنىڭ ەتٸن جەپ كٷنەلتكەن. عالىمدار جىلقى سٷيەگٸنٸڭ بٸر جەردە شوعىرلانعانىنا قاراپ, بوتايلىقتار جىلقى مالىن بۋدانداستىرۋدى دا مەڭگەردٸ دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. وۋترامنىڭ وسى پٸكٸرٸ 2009 ج. ەرتە كٶكتەمدە “The Science” جۋرنالىندا جارىق كٶردٸ. كەيبٸر جىلقىنىڭ تٸستەرٸ مٷجٸلگەنٸ, وعان سىزات تٷسكەن بايقالعان. وسىعان قاراپ, جىلقىنىڭ مٸنٸسكە پايدالانعانى, اۋىزدىقتالعانى انىقتالدى. سونىمەن قاتار تابىلعان ىدىستاردىڭ تٷبٸنەن جىلقى سٷتٸنٸڭ كەپكەن قالدىقتارىنىڭ ٸزٸ قالعان. «ەگەر بيەنٸ ساۋىپ, سٷتٸن العان بولسا, بۇل جىلقىلار جابايى ەمەس دەگەن سٶز. ياعني قولعا ٷيرەتٸلگەن» دەيدٸ وسىعان وراي نيۋ-يورك قالاسىنداعى حارتۋيك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زەرتتەۋشٸسٸ داۆيد انتوني. «بٸز تاپقان جاڭالىقتان بايىرعى ادامدار بٸز ويلانعاننان دا ٶنەرتاپقىش ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز» دەيدٸ وۋتران. «مەن ٷشٸن جىلقى مالىنىڭ قولعا ٷيرەتٸلۋٸ ادامزات تاريحىنىڭ بٷرشٸك جارعان كەزٸمەن تەڭ. ەسكەندٸر, شىڭعىس حان تەرٸزدٸ شاپقىنشىلاردىڭ بارلىعى دەرلٸك جىلقى مالى بولماسا, تٷك تە ٸستەي الماس ەدٸ» دەيدٸ ارحەولوگتاردىڭ ەندٸ بٸرٸ «لوس اندجەلەس تايمس» گازەتٸنە بەرگەن تٷسٸنٸكتەمەسٸندە. قازاقستاندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن جىلقىنىڭ سٷتٸن قىمىز رەتٸندە پايدالاناتىنى بەلگٸلٸ دەيدٸ شەتەلدٸك عالىمدار. «بۇل جايتتىڭ ٶزٸ قىمىز دايىنداۋ قازاق دالاسىندا سول كەزدەن بەرٸ ٷزٸلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايعاعى» دەيدٸ زەرتتەۋشٸ. ادامداردىڭ جىلقى مالىن قولعا ٷيرەتكەنٸ ەمەس, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ونى كٶلٸك قۇرالى رەتٸندە تۇتىنعانى تاريحي ماڭىزدى. سەبەبٸ ادامدار ٷزەڭگٸ مەن اۋىزدىقتى ويلاپ تاۋىپ, جىلقىنى ەرتتەپ مٸنگەننەن باستاپ, ادامزات تاريحىندا ٷلكەن تٶڭكەرٸس جاسالدى. «مەنٸڭ ويىمشا, جىلقىنىڭ قولعا ٷيرەتٸلۋٸ ادامزات تاريحىنداعى ەڭ شەشۋشٸ وقيعا بولعان, - دەپ كەلتٸرەدٸ ساندرا ولسەننٸڭ سٶزٸن «Los Angeles Times» گازەتٸ. – الەكساندر ماكەدونسكيي, ەدٸل مەن شىڭعىسحاندى قوسا العاندا, بارلىق ۇلى يمپەرييالاردىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلار جىلقىسىز ەشتەڭە ٸستەي الماس ەدٸ».
ٶمٸر شىنىبەكۇلىنىڭ فەيسبۋكتاعى جازباسىنان
