Muqaǵali MAQATAEV - 88.
Qarasazdan túlep ushqan aqiyq aqyn Muqaǵali (Muhammedqali) Maqataevtyń týǵanyna biyl 88 jyl tolady.
Aq jańbyrlar tozdyrǵan taý siiaqty,
Men ólemin ózimniń biigimde,-
dep aqyn Tólegen Aibergenov jyrlaǵandai, zamana kóshi alǵa jyljyǵan saiyn aqyn rýhy asqaqtai túsetini anyq.
Aǵamyzdyń kúndeliginde: «Ei, bezildekter, sender emessińder, maǵan baǵa beretin! Naǵyz baǵalaýshylar áli alda. Jyldar ótedi, jańa urpaqtar keledi, bizdiń árqaisymyzdy óz ornymyzǵa solar qoiady. Ejelden solai bolyp kelgen, solai bolady, bola beredi de. Men HHI-ǵasyr urpaqtarynyń qurdasymyn. Bálkim, odan áridegi urpaqtardyń týysymyn da...»,-dep jazǵan eken. Shynynda da solai boldy.
Búginde synshyl ýaqyt aqynnyń aitqanyn aldymyzǵa dál keltirgendei. Aqynnyń jyrlaryna qumar oqyrmandardyń qatary jyl ótken saiyn artyp keledi. Qarasaz atty qarasha aýylda kindigi kesilip, qazaǵynyń birtýar uly bolǵan, poeziia kóginde jasyndai jarqyldaǵan, ǵasyr aqyny atanǵan Muqaǵali esimi árkimge ystyq, ári zor maqtanysh.
«Baqsy baqsyny, jaqsy jaqsyny kóre almaidy»,-degen támsil bar. Ras-aý! Zamanynda Abai aqynnyń basyna qamshy oinatyp, Aqandy «mataǵandar», Muqaǵali aqyndy da aiamady!
Shyndyǵyn aitý kerek, curqai qoǵamnyń ádiletsiz qylyqtaryna tóze bilgen Muqaǵali aǵamyz kezinde óz baǵasyn ala almady. Aiaǵynan shaldy, talai óleńderi «tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda» ketti. «Ishirtkisin ózderi berip alyp», «Ishkish» degenderde tabylyp jatty. Aqyn ondailarǵa:
-...Sharapta emes
Másele-basqasynda...
(Bolady ǵoi onymen qoshtasýǵa).
...Shydaisyń ba menimen dostasýǵa?
Etigińmen sý keship, tas tasýǵa?
Maihanaǵa sonan soń uryn kelip,
Ishisemiz, aldymen pulyn berip.
Solai, inim!
Ishedi aǵań keide,
Ishpei sóngen ininiń suryn kórip...
Ishirtkisin ózderi berip alyp,
Ishkish dei me, shynymen meni halyq?!
...Ishpe, inim, ishersiń sodan keiin.
Aldymenen aǵańdy kómip alyp...-dep jyrlaǵan aqyn aǵamyz oǵan moiymady, tik júrdi jáne týra sóiledi.
Áiteýir, kiná taýyp bir jerińnen,
Synaýǵa tipten qumar kim kóringen.
Biraq ta,
Bilesiń be, ei, kim kóringen,
Aitsyn dep aqiqatty til berilgen...
«Aqiqat elegi synbaidy»,- deýshi edi.
Mundai keleńsiz qylyqqa «mort synatyn» Muqaǵali joq! Aqiqatty tolǵatyp, jyrǵa qosty. Aqyn turmys taýqymetin tarta júrip, qisynsyz synǵa ushyraǵanda da, «aqynnyń aqyndyǵy - ataqta emes, arda ǵana» degen ustanymda júrdi. Shen-shekpenge, laýazym-ataqqa da qyzyqpai, qarapaiym ómir súrdi.
...Aqynmyn dep qalai men aita alamyn,
Halqymnyń ózi aitqanyn qaitaladym.
Kúpi kigen qazaqtyń qara óleńin,
Shekpen jaýyp, ózine qaitaramyn.
Muqaǵali aǵamyz aqyndyq ónerin eshqashan buldaǵan emes. Shyn daryn ardyń júgin arqalaýdy úlken jaýapkershilik dep biledi. Sóz ustaǵan kieli ónerin halyqqa arnaidy. Syryn aq qaǵazǵa tógedi. Bar ómirin óleńmen órgen aqiyq óz qoǵamynan aqiqattyń aldaspanyn asynǵan Mahambetterdi izdeidi. Poeziiamen er minezdi asqaq rýhty joqtaidy.
Syrym da – osy,
Jyrym da – osy,
Aldyńda.
Baiqashy bir,
Byqsydym ba, jandym ba?
Mahańdar joq,
Mahańdardyń sarqyty –
Muqaǵali Maqataev bar munda!..
Ǵajaiyp aqynnyń árbir óleńi - ómirdiń ózi. Qoǵamdy kóre almaýshylyqpen kúndestikten ada bolýǵa shaqyryp, «Kúndestik qurysyn!» - dep ortaǵa uran tastap, ashyna jyrǵa qosty:
Qandai raqat!
Júreiik, dostar, kúnde óstip.
Renjý degen,
Renjý degen - bilmestik.
Baýyrlarym-aý!
Bárimiz qiyn kún keshtik,
Aramyzǵa bizdiń
Qai jaqtan keldi kúndestik?!.
... Oilańdar, dostar!
Ónerde «jarys» bolmaidy!
Óresi jetpei,
Kúndestik qylǵan ońbaidy.
Óneriń jetip,
Óse almai qalsań, sol qaiǵy...
Kúndes talasqan
Óneriń óner bolmaidy!
Ózegin jaryp shyqqan aqynnyń jyrlary halyq jadynda jattalyp, óshpeitin iz qaldyrdy. Qyn túbinde jatqan asyl kezdik endi shyqqandai.
«Qazaq dalasynyń eń biigi - Narynqol, al Muqaǵali - qazaq poeziiasynyń Hantáńiri», - dep jazýshy Ákim Tarazi aitpaqshy, ǵasyrlardyń syrlasy jazǵan poeziia kúnnen-kúnge túrlenip, Hantáńirindei asqaqtap, eń kóp oqyla beretini anyq.
Asyldy tot baspaidy!
Muqaǵali - máńgilik ǵumyr.
Janyńyz jánatta bolǵai, aqyn aǵa!..
Dáýren ERMEKBAI,
Kegen aýdany,
Tasashy aýyly.
