Tarihi jadymyz qaita jańǵyryp, urpaq aldyndaǵy boryshymyz oryndalsyn desek, babalar amanatyna qurmetpen qarap, olardy ulyqtaý isinde ózgelerden ozyq bolýymyz kerek. «Syndarly zaman tulǵasy: qazaqtyń Bas sardary Bókenbai batyr Qarabatyrulynyń ómiri men erlik joldary» atty aimaqtyq ǵylymi-teoriialyq konferentsiiaǵa jinalǵan aǵaiynnyń basty muraty osy boldy. Aqtóbe qalasyndaǵy tarihi-tanymdyq shara - rýhani jańǵyrý baǵdarlamasynyń aiasynda uiymdastyryldy.
Aitýly sharaǵa Aqtóbeden bólek elimizdiń Almaty, Astana, Mańǵystaý, Atyraý, Oral, Shymkent, Qaraǵandy jáne Resei astanasy - Máskeý men Orynbor qalalarynan delegattar qatysty. Sharaǵa qatysýshylar sany 500 den asyp jyǵyldy.
Konferentsiiada Qazaqstan men Reseidiń ǵalymdary jáne zertteýshileri bas qosyp, sóz sóiledi. Olardyń qatarynda belgili jazýshy, kinodramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademiiasynyń professory Smaǵul Elýbai, M.Gýbkin atyndaǵy Resei munai jáne gaz memlekettik ýniversitetiniń prorektory Sergei Gorshenin, Qazaq-Amerika ýniversitetiniń professory Samat Óteniiazov, QR Bilim jáne Ǵylym Ministirliginiń Sh.Ýálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiia institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri Nurjan Jetpisbai, «Oral óńiri» gazetiniń meńgerýshisi Nurtas Safiýlin, filologiia ǵylymdarynyń doktory Alpysbai Mýsaev, ólketanýshy, Bókenbai batyrdyń ómiri men erligin zertteýshi Jaqsat Qarlyǵashev, tanymal jazýshy-tarihshy, Qoja Ahmet Iassaýi atyndaǵy qazaq-túrik halyqaralyq ýniversitetiniń professory Irina Erofeeva, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe memlekettik ýniversitetiniń ǵylym jáne innovatsiia jónindegi prorektory Rahim Beknazarov jáne t.b.
Ǵylymi konferentsiiany Aqtóbe oblysy ákiminiń orynbasary Erbol Nurǵaliev alǵy sózimen ashty.
"Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Elimizdiń ótken tarihyna jańasha kózqaraspen qarap, qaita baǵamdaý qajettiligine toqtalǵan edi. Búginde bul baǵdarlama aiasynda qazaq rýhaniiaty men mádenieti odan ári qaryshtap damýyna úles qosatyn tyń jobalar, iri ártúrli sharalar uiymdastyrylyp jatyr. Sondyqtan san ǵasyrly tarihy tamyrymyz miras bolyp kele jatqan bizdiń ulttyq salt-dástúrimiz, ádep-ǵurpymyz keńinen ári qarai zerttele bermek. Búgingi is-shara «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda ótkizilip otyr. Qazaqtyń dańqty batyrlarynyń biri - Bókenbai Qarabatyrulynyń erlik isteri týraly Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmalary arqyly bilýge bolady. Bókenbai batyrdy zerttep júrgen mamandardyń basyn qosa otyryp, tolyqqandy zertteýler osy jiynnan bastaý alady degen úmitimiz bar ekendigin jetkizgimiz keledi", - dedi ol.
Budan soń Qazaqstan Ǵylym akademiiasynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri, qazaq handarynyń ómirbaianyn zertteýshi Irina Erofeeva sahna tórine kóterilip, jańadan jaryq kórgen Bókenbai Qarabatyrulynyń ómiri men erligine arnalǵan «Rytsar - zvaniia chesti» atty kitabynyń tusaýyn kesti. Orys tilinde basylǵan kitap ázirge 500 danamen jaryq kórdi, aldaǵy ýaqytta qazaq jáne aǵylshyn tilderine aýdaryp shyǵarý josparlanǵan.
Tarihshy-ǵalymnyń aitýynsha, batyrdyń ómirbaianyn zertteý barysynda ol biraz qiyndyqqa tap bolǵan. Ertedegi jazbasha málimetter joqtyń qasy. Dese de qolda bar naqty derekterge súiene otyryp, osy kitapty jazyp shyǵarý úshin biraz ter tókken.
"Aty ańyzǵa ainalǵan Ábilqaiyr hannyń senimdi serigi jáne qolbasshysy bolǵan Bókenbai batyrdyń esimi Qazaqstan tarihyna altyn áriptermen jazyldy. Qazaq jerine qanshama qasiret ákelgen, kúlli ultty joia jazdaǵan jońǵar shabýyldarynyń jyldarynda Batyr Bókenbai qazaqty birigýge shaqyrdy jáne onyń bul shaqyrýy kúlli úsh júzdi qamtydy. Osylaisha tarihi sátti oraily paidalanyp, el tynyshtyǵynyń altyn qalqany boldy", - dedi Irina Erofeeva.
Munan soń sahna tórine tanymal jazýshy Smaǵul Elýbai kóterilip, tarihi derekterge ádebi-shyǵarmashylyq turǵysynan sipattama berip, naqty derekter keltirdi. Onyń aitýynsha, tarihta azattyq úshin kúres jolynda janyn qurban etken Bókenbai Qarabatyruly - 1726-1729 jyldardaǵy Bulanty, Bólenti, Ańyraqai, Qalmaqqyrylǵan t.b. soǵystarda jońǵarlarǵa qarsy qol bastaǵan dańqty qolbasshy, tarihi Tulǵa, aibyndy saiasatker retinde halyqtyń esinde máńgi saqtalyp qaldy.
Ásirese, 18-shi ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq halqynyń basyna tóngen qaýipti aitpai ketýge bolmaidy. Erjúrek batyrlar men handar durys sheshim qabyldamaǵan jaǵdaida, halyqtyń joiylyp ketýi bek múmkin edi. 1640 jyly qurylǵan jońǵar handyǵy aldyna shyńǵys imperiiasyn jańǵyrtý týraly ant qabyldanyp, áskeri daiyndyqqa kirisken soń qazaqtyń dushpany birden shabýylǵa kóshedi. Bul rette, 1710 jyly Dúrbin-Oirat tarapynan qater tóngenin baiqaǵan Táýke han Aral teńiziniń soltústiginde ótken Qaraqumda búkil Qazaq Ordasynyń quryltaiyn shaqyrǵany tarihtan belgili. Sol quryltaida qalmaq basqynshylaryna qarsy kúres júrgizý úshin birikken qazaq áskeriniń Bas qolbasshysy bolyp Bókenbai Qarabatyruly sailanady. Qazaq Ordasynyń tarihynda tuńǵysh ret ulys taǵdyry han men sultanǵa emes, qara qylysh batyrǵa senip tapsyrylǵan edi. Sol qandy qyrǵynda Bókenbai bastaǵan qazaq áskeri jeńiske jetedi. Munyń ózi qazaq dalasyndaǵy ashyqtyq, demokratiia úlgisi edi…
"Eń bastysy biz mynany este saqtaýymyz kerek. Ábilqaiyr han qazaq halqynyń joiylyp ketýi múmkin ekendigin sezingen soń, qolynda qarýy bar qudiretti memleketpen dos bolýǵa májbúr boldy. Iaǵni, qazaq jer basyp júrý úshin, reseige qosylýǵa qol qoidy. Bul Ábilqaiyr hannyń tragediiasy edi, amalynyń joqtyǵynan osyndai qadamǵa bardy. Sonyń arqasynda qazaq degen halyq aman qaldy. Árine, Ábilqaiyr hannyń aldynda tańdaý turdy. Ol basqa memleketti ózine aǵa etýi múmkin edi, mysaly Qytai elin. Alaida Ábilqaiyr han bolsa órkeniettiń Eýropada bastalǵanyn kórip turyp, sonda bet burdy, iaǵni bilim, ǵylym, qolynda qarýy bar elmen birge ómir súrý jolyn tańdady. Bul rette Ábilqaiyr han Bókenbai Qarabatyrulyna arqa súiedi jáne ol qatelesken joq, bul týraly zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaevtyń ózi jazyp ketken edi", - dedi óz sózinde jazýshy Smaǵul Elýbai.
Onyń aitýynsha, Aqtaban shubyryndyda qazaq áskeriniń jeńilý sebebiniń biri - otty qarýdyń joqtyǵy boldy. Ekinshi sebebi de joq emes. 1718 jyly Táýke han ómirden ozǵan soń, bir ortalyqqa baǵynatyn memleket álsiredi. Qazaqtyń birligi men tirligi ketti, áskeri álsiredi. Muny estigen bizdiń ata jaýymyz, alty jerden aýyz saldy. Shyǵystan jońǵar qalmaqtary, Soltústik batystan bashqurt áskeri, Volga qalmaqtary jáne Jaiyq kazaktary da shabýyl jasady, osy úsh halyq orystyń qarýymen myqtap qarýlanyp baryp, qazaqty qyrýǵa bel býdy. Buǵan qosa ońtústikte túrkmender jasaǵan shabýyl men hiýa handyǵyn da aitýǵa bolady. Osylaisha birlik joǵalyp, qanshama arysymyzdan aiyryldyq. Sondyqtan da, kez-kelgen jaǵdaida jaýǵa toitarys berý úshin, aldymen birlik qajet. Birlik bar jerde tirlik bar ekenin umytpaýymyz kerek dep sózin qorytyndylady, Smaǵul Elýbai.
Konferentsiiada aqtóbelik sazger Oral Baiseńgir aqyn Jaqsylyq Aijannyń sózine jazylǵan «Ábilqaiyr, Bókenbai» ánin oryndasa, mańǵystaýlyq Jaqsybek Elýbaiuly «Bókenbai batyr» atty tolǵaýyn jyrlady.
Shara aiaqtalǵan soń, jinalǵan qaýym Bókenbai batyr kóshesindegi batyr eskertkishi ornatylatyn jerde saltanatty miting ótkizdi. Aqtóbe oblysy máslihatynyń hatshysy Sániia Qaldyǵulova, jazýshy-dramatýrg Smaǵul Elýbai, Aqtóbe oblysynyń qurmetti azamaty Sapar Saǵyntaev, Batys-Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty Tilekqabyl Imashev, «ALASH PARIZI» qoǵamdyq qorynyń direktory Serik Ábiljanov tilekterin bildirip, konferentsiia delegattary atynan bolashaq urpaqqa eskertkish úndeý-kapsýlasyn saldy.
Osylaisha, qazaq Eli taǵy bir Uly istiń uytqysy bolyp, tarih aldyndaǵy amanatymyzǵa adaldyǵyn bildirdi. Batyr babamyz ańsaǵan birlik-yntymaq missiiasynyń ómirlik mánin osyndai irgeli sharalardan kórýge bolady. Batyr rýhyna taǵzym etip, olardyń Uly isterin sanamyzda jańǵyrtyp, tarihi ainalymǵa engizsek urpaq aldyndaǵy asyl boryshymyz oryndaldy dei berińiz.
Sóz oraiy kelgende aita ketsek, Bókenbai batyrǵa eskertkish ornatý jóninde buǵan deiin de birneshe márte másele kóterilip, tipti ótinish te berilgen bolatyn. Alaida, túrli sebeptermen únemi keiinge shegerilip keldi. Tek, qazirgi oblys basshysy Berdibek Saparbaevtyń tikelei aralasýymen ǵana halyqtyń bul jolǵy ótinishi eskerildi. Osylaisha, eldiń janashyr azamattarynyń arqasynda biiktigi 14 metrden turatyn qazaqtyń dańqty batyrynyń eskertkishi boi kóteretin kún alys emes, eń bastysy, tasy qalandy. Úlken iske uitqy bolǵan Berdibek Máshbekulyna qoldaý kórsetip, azamattyq tanytqany úshin Aqtóbelikterdiń aitar alǵysy sheksiz. El tilegi qabyl bolsyn, Alash jurty!
Daiyndaǵan Nurbol Oqýov
QR Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
