تاريحي جادىمىز قايتا جاڭعىرىپ, ۇرپاق الدىنداعى بورىشىمىز ورىندالسىن دەسەك, بابالار اماناتىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ولاردى ۇلىقتاۋ ٸسٸندە ٶزگەلەردەن وزىق بولۋىمىز كەرەك. «سىندارلى زامان تۇلعاسى: قازاقتىڭ باس ساردارى بٶكەنباي باتىر قاراباتىرۇلىنىڭ ٶمٸرٸ مەن ەرلٸك جولدارى» اتتى ايماقتىق عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسيياعا جينالعان اعايىننىڭ باستى مۇراتى وسى بولدى. اقتٶبە قالاسىنداعى تاريحي-تانىمدىق شارا - رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ۇيىمداستىرىلدى.
ايتۋلى شاراعا اقتٶبەدەن بٶلەك ەلٸمٸزدٸڭ الماتى, استانا, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, ورال, شىمكەنت, قاراعاندى جەنە رەسەي استاناسى - مەسكەۋ مەن ورىنبور قالالارىنان دەلەگاتتار قاتىستى. شاراعا قاتىسۋشىلار سانى 500 دەن اسىپ جىعىلدى.
كونفەرەنتسييادا قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ عالىمدارى جەنە زەرتتەۋشٸلەرٸ باس قوسىپ, سٶز سٶيلەدٸ. ولاردىڭ قاتارىندا بەلگٸلٸ جازۋشى, كينودراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىنىڭ پروفەسسورى سماعۇل ەلۋباي, م.گۋبكين اتىنداعى رەسەي مۇناي جەنە گاز مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پرورەكتورى سەرگەي گورشەنين, قازاق-امەريكا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى سامات ٶتەنييازوۆ, قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيستٸرلٸگٸنٸڭ ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ نۇرجان جەتپٸسباي, «ورال ٶڭٸرٸ» گازەتٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ نۇرتاس سافيۋلين, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الپىسباي مۋساەۆ, ٶلكەتانۋشى, بٶكەنباي باتىردىڭ ٶمٸرٸ مەن ەرلٸگٸن زەرتتەۋشٸ جاقسات قارلىعاشەۆ, تانىمال جازۋشى-تاريحشى, قوجا احمەت ياسساۋي اتىنداعى قازاق-تٷرٸك حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى يرينا ەروفەەۆا, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتٶبە مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عىلىم جەنە يننوۆاتسييا جٶنٸندەگٸ پرورەكتورى راحيم بەكنازاروۆ جەنە ت.ب.
عىلىمي كونفەرەنتسييانى اقتٶبە وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ەربول نۇرعاليەۆ العى سٶزٸمەن اشتى.
"ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «ەلٸمٸزدٸڭ ٶتكەن تاريحىنا جاڭاشا كٶزقاراسپەن قاراپ, قايتا باعامداۋ قاجەتتٸلٸگٸنە توقتالعان ەدٸ. بٷگٸندە بۇل باعدارلاما اياسىندا قازاق رۋحانيياتى مەن مەدەنيەتٸ ودان ەرٸ قارىشتاپ دامۋىنا ٷلەس قوساتىن تىڭ جوبالار, ٸرٸ ەرتٷرلٸ شارالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. سوندىقتان سان عاسىرلى تاريحى تامىرىمىز ميراس بولىپ كەلە جاتقان بٸزدٸڭ ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸمٸز, ەدەپ-عۇرپىمىز كەڭٸنەن ەرٸ قاراي زەرتتەلە بەرمەك. بٷگٸنگٸ ٸس-شارا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ٶتكٸزٸلٸپ وتىر. قازاقتىڭ داڭقتى باتىرلارىنىڭ بٸرٸ - بٶكەنباي قاراباتىرۇلىنىڭ ەرلٸك ٸستەرٸ تۋرالى ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ شىعارمالارى ارقىلى بٸلۋگە بولادى. بٶكەنباي باتىردى زەرتتەپ جٷرگەن مامانداردىڭ باسىن قوسا وتىرىپ, تولىققاندى زەرتتەۋلەر وسى جيىننان باستاۋ الادى دەگەن ٷمٸتٸمٸز بار ەكەندٸگٸن جەتكٸزگٸمٸز كەلەدٸ", - دەدٸ ول.
بۇدان سوڭ قازاقستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ, قازاق حاندارىنىڭ ٶمٸربايانىن زەرتتەۋشٸ يرينا ەروفەەۆا ساحنا تٶرٸنە كٶتەرٸلٸپ, جاڭادان جارىق كٶرگەن بٶكەنباي قاراباتىرۇلىنىڭ ٶمٸرٸ مەن ەرلٸگٸنە ارنالعان «رىتسار - زۆانييا چەستي» اتتى كٸتابىنىڭ تۇساۋىن كەستٸ. ورىس تٸلٸندە باسىلعان كٸتاپ ەزٸرگە 500 دانامەن جارىق كٶردٸ, الداعى ۋاقىتتا قازاق جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸنە اۋدارىپ شىعارۋ جوسپارلانعان.
تاريحشى-عالىمنىڭ ايتۋىنشا, باتىردىڭ ٶمٸربايانىن زەرتتەۋ بارىسىندا ول بٸراز قيىندىققا تاپ بولعان. ەرتەدەگٸ جازباشا مەلٸمەتتەر جوقتىڭ قاسى. دەسە دە قولدا بار ناقتى دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, وسى كٸتاپتى جازىپ شىعارۋ ٷشٸن بٸراز تەر تٶككەن.
"اتى اڭىزعا اينالعان ەبٸلقايىر حاننىڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸ جەنە قولباسشىسى بولعان بٶكەنباي باتىردىڭ ەسٸمٸ قازاقستان تاريحىنا التىن ەرٸپتەرمەن جازىلدى. قازاق جەرٸنە قانشاما قاسٸرەت ەكەلگەن, كٷللٸ ۇلتتى جويا جازداعان جوڭعار شابۋىلدارىنىڭ جىلدارىندا باتىر بٶكەنباي قازاقتى بٸرٸگۋگە شاقىردى جەنە ونىڭ بۇل شاقىرۋى كٷللٸ ٷش جٷزدٸ قامتىدى. وسىلايشا تاريحي سەتتٸ ورايلى پايدالانىپ, ەل تىنىشتىعىنىڭ التىن قالقانى بولدى", - دەدٸ يرينا ەروفەەۆا.
مۇنان سوڭ ساحنا تٶرٸنە تانىمال جازۋشى سماعۇل ەلۋباي كٶتەرٸلٸپ, تاريحي دەرەكتەرگە ەدەبي-شىعارماشىلىق تۇرعىسىنان سيپاتتاما بەرٸپ, ناقتى دەرەكتەر كەلتٸردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, تاريحتا ازاتتىق ٷشٸن كٷرەس جولىندا جانىن قۇربان ەتكەن بٶكەنباي قاراباتىرۇلى - 1726-1729 جىلدارداعى بۇلانتى, بٶلەنتٸ, اڭىراقاي, قالماققىرىلعان ت.ب. سوعىستاردا جوڭعارلارعا قارسى قول باستاعان داڭقتى قولباسشى, تاريحي تۇلعا, ايبىندى ساياساتكەر رەتٸندە حالىقتىڭ ەسٸندە مەڭگٸ ساقتالىپ قالدى.
ەسٸرەسە, 18-شٸ عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنا تٶنگەن قاۋٸپتٸ ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ەرجٷرەك باتىرلار مەن حاندار دۇرىس شەشٸم قابىلداماعان جاعدايدا, حالىقتىڭ جويىلىپ كەتۋٸ بەك مٷمكٸن ەدٸ. 1640 جىلى قۇرىلعان جوڭعار حاندىعى الدىنا شىڭعىس يمپەريياسىن جاڭعىرتۋ تۋرالى انت قابىلدانىپ, ەسكەري دايىندىققا كٸرٸسكەن سوڭ قازاقتىڭ دۇشپانى بٸردەن شابۋىلعا كٶشەدٸ. بۇل رەتتە, 1710 جىلى دٷربٸن-ويرات تاراپىنان قاتەر تٶنگەنٸن بايقاعان تەۋكە حان ارال تەڭٸزٸنٸڭ سولتٷستٸگٸندە ٶتكەن قاراقۇمدا بٷكٸل قازاق ورداسىنىڭ قۇرىلتايىن شاقىرعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. سول قۇرىلتايدا قالماق باسقىنشىلارىنا قارسى كٷرەس جٷرگٸزۋ ٷشٸن بٸرٸككەن قازاق ەسكەرٸنٸڭ باس قولباسشىسى بولىپ بٶكەنباي قاراباتىرۇلى سايلانادى. قازاق ورداسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ۇلىس تاعدىرى حان مەن سۇلتانعا ەمەس, قارا قىلىش باتىرعا سەنٸپ تاپسىرىلعان ەدٸ. سول قاندى قىرعىندا بٶكەنباي باستاعان قازاق ەسكەرٸ جەڭٸسكە جەتەدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ قازاق دالاسىنداعى اشىقتىق, دەموكراتييا ٷلگٸسٸ ەدٸ…
"ەڭ باستىسى بٸز مىنانى ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك. ەبٸلقايىر حان قازاق حالقىنىڭ جويىلىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەندٸگٸن سەزٸنگەن سوڭ, قولىندا قارۋى بار قۇدٸرەتتٸ مەملەكەتپەن دوس بولۋعا مەجبٷر بولدى. ياعني, قازاق جەر باسىپ جٷرۋ ٷشٸن, رەسەيگە قوسىلۋعا قول قويدى. بۇل ەبٸلقايىر حاننىڭ تراگەديياسى ەدٸ, امالىنىڭ جوقتىعىنان وسىنداي قادامعا باردى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق دەگەن حالىق امان قالدى. ەرينە, ەبٸلقايىر حاننىڭ الدىندا تاڭداۋ تۇردى. ول باسقا مەملەكەتتٸ ٶزٸنە اعا ەتۋٸ مٷمكٸن ەدٸ, مىسالى قىتاي ەلٸن. الايدا ەبٸلقايىر حان بولسا ٶركەنيەتتٸڭ ەۋروپادا باستالعانىن كٶرٸپ تۇرىپ, سوندا بەت بۇردى, ياعني بٸلٸم, عىلىم, قولىندا قارۋى بار ەلمەن بٸرگە ٶمٸر سٷرۋ جولىن تاڭدادى. بۇل رەتتە ەبٸلقايىر حان بٶكەنباي قاراباتىرۇلىنا ارقا سٷيەدٸ جەنە ول قاتەلەسكەن جوق, بۇل تۋرالى زاڭعار جازۋشى ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ ٶزٸ جازىپ كەتكەن ەدٸ", - دەدٸ ٶز سٶزٸندە جازۋشى سماعۇل ەلۋباي.
ونىڭ ايتۋىنشا, اقتابان شۇبىرىندىدا قازاق ەسكەرٸنٸڭ جەڭٸلۋ سەبەبٸنٸڭ بٸرٸ - وتتى قارۋدىڭ جوقتىعى بولدى. ەكٸنشٸ سەبەبٸ دە جوق ەمەس. 1718 جىلى تەۋكە حان ٶمٸردەن وزعان سوڭ, بٸر ورتالىققا باعىناتىن مەملەكەت ەلسٸرەدٸ. قازاقتىڭ بٸرلٸگٸ مەن تٸرلٸگٸ كەتتٸ, ەسكەرٸ ەلسٸرەدٸ. مۇنى ەستٸگەن بٸزدٸڭ اتا جاۋىمىز, التى جەردەن اۋىز سالدى. شىعىستان جوڭعار قالماقتارى, سولتٷستٸك باتىستان باشقۇرت ەسكەرٸ, ۆولگا قالماقتارى جەنە جايىق كازاكتارى دا شابۋىل جاسادى, وسى ٷش حالىق ورىستىڭ قارۋىمەن مىقتاپ قارۋلانىپ بارىپ, قازاقتى قىرۋعا بەل بۋدى. بۇعان قوسا وڭتٷستٸكتە تٷركمەندەر جاساعان شابۋىل مەن حيۋا حاندىعىن دا ايتۋعا بولادى. وسىلايشا بٸرلٸك جوعالىپ, قانشاما ارىسىمىزدان ايىرىلدىق. سوندىقتان دا, كەز-كەلگەن جاعدايدا جاۋعا تويتارىس بەرۋ ٷشٸن, الدىمەن بٸرلٸك قاجەت. بٸرلٸك بار جەردە تٸرلٸك بار ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك دەپ سٶزٸن قورىتىندىلادى, سماعۇل ەلۋباي.
كونفەرەنتسييادا اقتٶبەلٸك سازگەر ورال بايسەڭگٸر اقىن جاقسىلىق ايجاننىڭ سٶزٸنە جازىلعان «ەبٸلقايىر, بٶكەنباي» ەنٸن ورىنداسا, ماڭعىستاۋلىق جاقسىبەك ەلۋبايۇلى «بٶكەنباي باتىر» اتتى تولعاۋىن جىرلادى.
شارا اياقتالعان سوڭ, جينالعان قاۋىم بٶكەنباي باتىر كٶشەسٸندەگٸ باتىر ەسكەرتكٸشٸ ورناتىلاتىن جەردە سالتاناتتى ميتينگ ٶتكٸزدٸ. اقتٶبە وبلىسى مەسليحاتىنىڭ حاتشىسى سەنييا قالدىعۇلوۆا, جازۋشى-دراماتۋرگ سماعۇل ەلۋباي, اقتٶبە وبلىسىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى ساپار ساعىنتاەۆ, باتىس-قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى تٸلەكقابىل يماشەۆ, «ALASH PARIZI» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى سەرٸك ەبٸلجانوۆ تٸلەكتەرٸن بٸلدٸرٸپ, كونفەرەنتسييا دەلەگاتتارى اتىنان بولاشاق ۇرپاققا ەسكەرتكٸش ٷندەۋ-كاپسۋلاسىن سالدى.
وسىلايشا, قازاق ەلٸ تاعى بٸر ۇلى ٸستٸڭ ۇىتقىسى بولىپ, تاريح الدىنداعى اماناتىمىزعا ادالدىعىن بٸلدٸردٸ. باتىر بابامىز اڭساعان بٸرلٸك-ىنتىماق ميسسيياسىنىڭ ٶمٸرلٸك مەنٸن وسىنداي ٸرگەلٸ شارالاردان كٶرۋگە بولادى. باتىر رۋحىنا تاعزىم ەتٸپ, ولاردىڭ ۇلى ٸستەرٸن سانامىزدا جاڭعىرتىپ, تاريحي اينالىمعا ەنگٸزسەك ۇرپاق الدىنداعى اسىل بورىشىمىز ورىندالدى دەي بەرٸڭٸز.
سٶز ورايى كەلگەندە ايتا كەتسەك, بٶكەنباي باتىرعا ەسكەرتكٸش ورناتۋ جٶنٸندە بۇعان دەيٸن دە بٸرنەشە مەرتە مەسەلە كٶتەرٸلٸپ, تٸپتٸ ٶتٸنٸش تە بەرٸلگەن بولاتىن. الايدا, تٷرلٸ سەبەپتەرمەن ٷنەمٸ كەيٸنگە شەگەرٸلٸپ كەلدٸ. تەك, قازٸرگٸ وبلىس باسشىسى بەردٸبەك ساپارباەۆتىڭ تٸكەلەي ارالاسۋىمەن عانا حالىقتىڭ بۇل جولعى ٶتٸنٸشٸ ەسكەرٸلدٸ. وسىلايشا, ەلدٸڭ جاناشىر ازاماتتارىنىڭ ارقاسىندا بيٸكتٸگٸ 14 مەتردەن تۇراتىن قازاقتىڭ داڭقتى باتىرىنىڭ ەسكەرتكٸشٸ بوي كٶتەرەتٸن كٷن الىس ەمەس, ەڭ باستىسى, تاسى قالاندى. ٷلكەن ٸسكە ۇيتقى بولعان بەردٸبەك مەشبەكۇلىنا قولداۋ كٶرسەتٸپ, ازاماتتىق تانىتقانى ٷشٸن اقتٶبەلٸكتەردٸڭ ايتار العىسى شەكسٸز. ەل تٸلەگٸ قابىل بولسىن, الاش جۇرتى!
دايىنداعان نۇربول وقۋوۆ
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
