.jpg)
Fotokollaj: Ult.kz
4 sáýirde Qytaidyń Saýda ministrligi AQSh prezidenti Donald Tramptyń Qytai ónimderine salyqty kóterýine jaýap retinde qorǵanys, energetika jáne avtomobil sektorlarynda qoldanylatyn jeti sirekjer elementteri (REE-Rare Earth Elements) men magnitterin eksporttaýǵa shekteý qoidy.
Sirekjer elementteri qorǵanys salasynda airyqsha mańyzdy. Oǵan mysal retinder aitar bolsaq, F-35 joiǵysh ushaqtary, Virdjiniia jáne Kolýmbiia klasyndaǵy sýasty kemeleri, Tomahawk zymyrandary, radar júieleri, Predator ushqyshsyz ushatyn apparattary jáne smart bombalardyń birlesken tikelei shabýyl oq-dárilerin qosa alǵanda qorǵanys tehnologiialarynyń bárine sirekjer elementteri óndiriste qoldanylady.
Sarapshydan:
Foto: Qanat Qaharuly, sarapshy
Sirekjer elementteri degenimiz ne? Nelikten álemdik sirekjer óndirisinde Qytaidyń úlesi kóp?
Álemdik saiasatta «eger munai ‒ ónerkásiptiń qany bolsa, sirekjer ‒ onyń dárýmeni» degen sóz jii aitylady. Sirekjer ‒ eń ozyq ǵylym-tehnikada jáne áskeri salalarda keńinen qoldanylatyn qundy strategiialyq resýrs. Sirekjer （Rare Earth Elements，REE）‒ metaldar tobynyń jalpy ataýy. Olar 18 ǵasyrdyń aiaǵynan bastap ashyla bastady. Barlyǵy 17 element bar, onyń ishinde himiialyq elementterdiń periodtyq júiesinde 15 lantanidti elementti qaimtidy. Qazirgi ýaqytta ol elektronika, munai-himiia, metallýrgiia, sondai-aq elektronikada, mashina jasaýda, jańa energetikada, jeńil ónerkásipte, qorshaǵan ortany qorǵaýda, aýyl sharýashylyǵynda jáne t.b. salalarda keńinen qoldanylady.
Foto: slideshare.net
2024 jylǵy statistika boiynsha, Qytai sirekjer elementteriniń jalpy álemdik óndirisiniń 69 paiyzdan astamyn óndirdi. Ekinshi orynda Amerika Qurama Shtattary boldy, ol jahandyq sirekjer elementteri óndirisiniń 11,6 paiyzyn qurady.
2024 jylǵy álem boiynsha sirekjer óndirisiniń elder boiynsha bólinisi
Derekkóz: statista.com
Sirekjer elementteri geosaiasi qarýǵa ainaldy
Qytai‒AQSh arasyndaǵy saýda qaqtyǵysy keleshekte sirekjer elementteriniń jetkiziliminiń úzilýine alyp kelýi múmkin, bul óz kezeginde óndiristiń keshigýine jáne toqtatylýyna áser etedi. AQSh Geologiialyq qyzmetiniń málimeti boiynsha 2020 jáne 2023 jyldar aralyǵynda bul eldiń óndirsine kerekti sirekjer elementeriniń kem degende 70 paiyzy Qytaidan importtalǵan.
Sońǵy jyldary AQSh sirekjer resýrstaryn ártaraptandyrýǵa mindetteldi, biraq ol áli de negizinen Qytaiǵa súienedi. Álemdik saiasatkerler AQSh-tyń Qytaidy qýyp jetýi úshin áli kóp jol bar ekenin jáne osy kezeńde Qytaimen birge ómir súrýge tyrysýy kerektigin atap kórsetedi.
Amerika Qurama Shtattarynda jalǵyz belsendi sirekjer elementteri óndiris oryny bar ‒ ol Kaliforniiadaǵy Maýntin‒Pass. Biraq ol keibir sirek elementti bóle almaidy. Ony óńdeý úshin Qytaiǵa jóneltýi kerek. AQSh Qorǵanys ministrligi ken orynyna ielik etetin kompaniiaǵa jańa bólý qondyrǵysyn salý úshin qarjy bóldi. Nysannyń qurylysy birneshe aiǵa sozylady, biraq bul da óndiristiń qajetin qanaǵattandyra almaidy. AQSh Qorǵanys ministrligi sirekjer elementterin jetkizýdiń otandyq tizbegin qurýǵa kómektesý úshin 439 million dollar bólýge ýáde berdi, biraq Qytai siiaqty taý-ken jáne óńdeý ónerkásibiniń tolyq tizbegin qurý úshin ondaǵan jyldar qajet bolýy múmkin.
Karnegi qorynyń geosaiasi sarapshysy Milo Makbraidtyń aitýynsha, qazirgi tańda AQSh-tyń mańyzdy paidaly qazbalarǵa nazar aýdarýy keibir shaǵyn taý-ken kompaniialaryna buryn ekonomikalyq turǵydan qundy dep sanalmaǵan naryqtyń keibir bólikterindegi múmkindikterdi kórýge jaǵdai jasady. «Osy shaǵyn taý-ken óndirýshi kompaniialar kazirgi tańda Qytai‒AQSh saýda qaqtyǵystarynda táýekelshil ról atqarýda; Qytaidan tys elderlegi jobalardyń quny arta tústi».
Keleshektegi AQSh‒Qytai saýda qatynastarynda sirekjer elementteri saiasaty nemese diplomatiiasy mańyzdy ról atqarady. Ásirese elektrondy tehnika kúnen kúnge damyǵan saiyn sirekjer elementterine suranys arta túsedi. Kazirgi AQSh pen Qytai saýda qaqtyǵysynda AQSh Qytaidyń keibir taýaryna 30 paiyzdan joǵary, tipti keibir Qytaidan tikelei óndiriletin taýarǵa 80 paiyzǵa deiin salyq salǵanan bilemiz. Osyndai jaǵdaida Qytai sirek topyraq eksport saiasatyna ózgerister engizýi mumkin.
Oqi otyryńyz: Donald Tramp qazaqstandyq importqa 25 paiyzdyq baj salyǵyn engizetinin habarlady
