Bul baǵytta qandai jumystar júrgizilip jatqany týraly «Qazsýshar» RMK Aqmola filialynyń direktory Dáli Ýáli Qaliuly aityp berdi.
- Bizdiń oblys boiynsha sýarmaly jerlerdiń jalpy aýdany 2,8 myń ga quraidy. Biz sýarmaly sýdy «Nura-Esil» arnasynan az ǵana tutynýshylarǵa jetkizemiz, bul – baý-baqsha seriktestikteri jáne «Astana Ormany», «Zelenstroi» AQ, «Nazarbayev Ýniversiteti» siiaqty keibir memlekettik kásiporyndar. Búgingi tańda bizde aldaǵy vegetatsiialyq maýsymda sýarý úshin sý qory jetkilikti. Biz sekýndyna 12 tekshe metrge deiin sý beremiz, negizinen maýsymdyq jáne jazǵy turǵyndarǵa qyzmet etemiz. Maýsym saiyn biz negizinen qyryqqabat, qiiar, qyzanaq jáne t.b. otyrǵyzamyz. Biz mamyr aiynyń alǵashqy kúnderinde bastalatyn aldaǵy maýsymǵa daiynbyz dep aita alamyn, negizgi kelisimsharttar is júzinde jasaldy.
Sondai-aq, biz Zerendi aýdanyndaǵy Podlesnen sý qoimasynan kókónis ósiretin tutynýshylarǵa sý beremiz.
Bizdiń oblysta úsh negizgi sý qoimasy bar – Astana, Sileti jáne Shaǵalaly, olar boiynsha biz Nur-Sultan, Kókshetaý jáne Stepnogorsk qalalary úshin, sondai-aq Shaǵalalydaǵy eki kásiporyn úshin aýyz sý beremiz.
- Jalpy oblysta qys qalai ótti? Sý tasqyny qaýpi bar ma?
- Jalpy qys tynysh ótti, naýryz aiynda boran, jaýyn-shashyn boldy. «Qazgidromet» RMK jáne Esil basseindik inspektsiiasynyń derekteri boiynsha aldaǵy kezeńde erekshe problemalar bolmaýy tiis. Kóp nárse sý tasqynynyń qalai ótetinine bailanysty, al bul óz kezeginde Jerdiń qalai qatqanyna, topyraqtyń sýmen qanshalyqty qanyqqanyna, munyń bári qalai eritinine jáne t.b. bailanysty bolady. Bizdiń barlyq gidrotehnikalyq qurylystarymyz tasqyn sýlardy qabyldaýǵa jáne ótkizýge daiyn. Tasqyn sýlardyń ózen arnalary arqyly tynysh ótýi mańyzdy. Biraq, sońǵy jyldary jergilikti atqarýshy organdar ózen arnalaryn, sonyń ishinde Tselinograd jáne Arshaly aýdandarynda tazartý jumystarymen asa ainalysa qoimaidy. Bul is-sharalarǵa biýdjetten qarajat bólinýine de bailanysty shyǵar. Sondyqtan keide ózenderde keptelister paida bolady, óitkeni bul jerde arnalar tazartylmaǵan. Keibir jerlerde kópirler ózen arnalarynyń ótkizý qabiletin eskerýsiz salynǵan, iaǵni kópir qurylysy kezinde onyń buzylmaýy mańyzdy.
Bul rette Nur-Sultan qalasy boiynsha mundai problemalar joq, sońǵy 3-4 jyl ishinde Esil ózeniniń arnasy tazalandy, onyń ishinde Tselinograd aýdanynyń aýmaǵyna deiin, ainalma joldyń artynda, sondai-aq Talapker aýylynyń aýdanynda jaǵalaýdy nyǵaitý jumystary júrgizildi. Sondyqtan sý tasqyny tynysh ótedi dep úmittenemiz.
Biz gidrotehnikalyq qurylystarymyz arqyly sýdy saqtai almaitynymyzdy atap ótkim keledi. Mysaly, Astana sý qoimasynyń syiymdylyǵy 410 mln tekshe metr, biz elordany sýmen qamtamasyz etý úshin osy kólemdi jinaýymyz kerek. Eger sý osy kólemnen joǵary bolsa biz inspektsiiamen kelisip, tiisti organdarǵa (qala, aýdan ákimdikteri, TJ) bir kún buryn habarlaǵannan keiin ony aǵyzýdy júrgizemiz. Osy arada jergilikti atqarýshy organdardyń keibir jaýapty tulǵalary biz sýdy ne úshin aǵyzyp jatqanymyzdy túsinbei jatady. Biz sý qoimasynyń tolý deńgeiinen asyp ketýine jol bere almaimyz ǵoi.
Sondai-aq, bul týraly aitqym keledi. Tasqyn kezeńiniń shyńy kezinde negizinen Esil ózeniniń jaiylmalarynda ornalasqan Jibek Joly, Volgodonovka, 42 razezd eldi mekenderiniń turǵyn úi qurylystaryna sý aǵyzylady. Iaǵni, ózen boiymen sý 42-shi saiahattan ótip bara jatqanda, tarylǵan jerler bar jáne ózenniń túbi kóterilip, sýdy ustap turatyn taýlar men kópirler bar. Sondyqtan ony tazartý qajet. Arshaly aýdany Jibek Joly aýylynyń mańynda ózen arnasy joq, ol tolyp ketken, ótkel bar, nátijesinde sońǵy 5-6 jylda sol jerdegi sý bógelip, kei kezde jaqyn mańdaǵy úilerdi sý basady. Biz, árine, óz tarapymyzdan inspektsiiamen kelisim boiynsha artyq sýdy ózen arnalaryna aǵyzyp, óz quzyretimizdiń sheńberinde jaǵdaidy jaqsartý úshin barlyq qajetti sharalardy qabyldaityn bolamyz. Biraq bul máselelerdi sheshý úshin arnany tazartý boiynsha is-sharalar kesheni, sondai-aq turǵyn úi qurylystaryn Esil ózeniniń jaiylmasynan kóshirýdi uiymdastyrý qajet.
Sondai-aq, mysaly, Shaǵalaly sý qoimasynan tómen tikelei ózen jaiylmasynda jáne sý arnasynda «Jeleznodorojnik» saiajai alaby ornalasqan, bul sý tasqyny kezinde osy ǵimarattardy sý basýǵa sebep bolady. Jáne Krasnyi Iar eldi mekeniniń aýdanynda, Kókshetaý-Krasnyi Iar avtomagistraliniń astynda Shaǵalaly ózeniniń sý aǵysy bar. Kóktemgi sý tasqyny kezeńinde ol ózen arnasynyń tolyq ótkizý qabiletin qamtamasyz ete almaidy, bul osy jerlerde sý keptelisin týdyrady. Sol sebepti osy aýdandarda qosymsha nóser shyǵarý qurylysyn qarastyrý qajet dep sanaimyz.
Biz jaǵdaidy baqylap otyramyz, oblys boiynsha «Qazgidromet» RMK boljamdaryn alamyz, bizde osy kóktemge arnalǵan sý qoimalarynyń jumys kestesi bekitilgen, jaǵdai ózgergen jaǵdaida olardy qaita qaraityn bolamyz.
- Aqmola oblysy boiynsha aldaǵy vegetatsiialyq maýsymǵa jalpy qandai boljam bar?
- Ótken jyldardaǵydai, bizde biyl da sýarmaly sý berý tapshylyǵy kútilmeidi. Nura ózeninen sý alamyz, arna arqyly qyzmet etemiz. Sý jetkilikti, al ótkizý qabileti ony únemi jetkizýge múmkindik beredi.
Sondai-aq, Jibek Joly aýylynyń mańynda Esil ózeni boiynda jergilikti atqarýshy organdar topyraq qorshaýyn salǵanyn atap ótkim keledi, sondyqtan sý kez kelgen jaǵdaida bizdiń qorǵanys bógetimizge jetip, Esil ózeniniń arnasyna jiberiletin bolady.
Nura ózeninde bizde tranzitpen ótetin Preobrajenskii ótkeli bar, onyń ótkizý qabileti joǵary.
Sonymen qatar, bizde «Alva» jasyl alaqaby bar, onda bizdiń saǵalyq sýarý júiesindegi sý qurylǵylary ornalasqan jáne onda shamamen 230 mln tekshe metr sý jinai alamyz, sý odan keiin Nura ózenine jiberiledi. Bul ózende kóptegen taiaz jerler, girýs, taýlar bar, iaǵni onyń ótkizý qabileti búginde óte tómen. Bizdiń filial Aqmola oblysy ákimdigi men Esil basseindik inspektsiiasyna kóptegen ótinishter jiberse de oǵan qaramastan, 2015 jyldan bastap jaǵdai nasharlai bastady. Jergilikti aýyl ákimderinde arnany qalypty jaǵdaida ustaý úshin jetkilikti qarajat joq. Nátijesinde Qarajar aýylynyń turǵyn úi sektorlaryn sý basý qaýpi týyndaidy, onyń shetki kósheleri Sarqyrama ózeniniń jaiylmasynda jáne «Alva» júiesiniń sýarý chekterinde ornalasqan.
Nura ózeni arnasynyń ótkizý qabiletiniń tómen bolýyna bailanysty Nura ózen júiesiniń sý toraptarynda tirekter jasalady. Sý deńgeiiniń kóterilýiniń negizgi sebebi – Aǵanas aýyly aýdanynda, Taitóbe aýylynan tómen ornalasqan demalys aimaǵy aýdanynda zańsyz salynǵan qubyrly ótkelder, sondai-aq Orazaq jáne Sabyndy aýyldary aýdanynda ózen arnasynyń sýlanýy. Nátijesinde bul jerlerde kóktemgi sý tasqyny kezeńinde sý keptelisi paida bolady, nátijesinde tasqyn sýlar Qarajar aýylynyń sý basý qaýpin týdyryp, Sarqyrama ózenine tikelei túsedi.
Buryn «Alva» jasyl alqabynyń aýmaǵynda qandai da bir ǵimarattar, qurylystar salý kózdelmegen. Onda bilik salyndy, biraq ony úlken sý aǵynynda jýýǵa bolady. Osyǵan bailanysty Nura ózenin tazartý jáne ótkizý qabiletin arttyrý máselesin sheshý úshin aýdandyq jáne oblystyq ákimdikterdiń kómegi qajet.
Mysaly, eger sýdy Qaraǵandy oblysynan aǵyzatyn bolsa, onda ol bizdiń Preobrajenskii torabynan ótedi, al odan ári keptelister paida bolady, jáne mundai jaǵdaida artyq sýdy «Alva» jasyl alqabyn paidalaný qaǵidalaryna sáikes, biz dalamen Ilinka jaǵyna aǵyzatyn bolamyz. Onda bizde 33 shaǵyn gidrotehnikalyq qurylym bar. Olardyń kómegimen biz osy massivti toltyrý úshin sý berýdi retteimiz. Jergilikti atqarýshy organdardyń keibir tulǵalary bul qurylystar Ilinka aýylyn tasqyn sýdan qorǵaý úshin qyzmet etedi dep sanaidy, biraq is júzinde olai emes. «Alva» júiesiniń basty maqsaty - shekteýli alańdardy toltyrý. Bul týraly taǵy da eske salǵym keledi.
- Ótken maýsymmen salystyrǵanda basqa problemalar nemese ózgerister bar ma?
- Joǵaryda aitqanymdai, bizdiń basty problemamyz – ózen arnalarynyń daiyn emestigi, olardyń ótkizý qabiletiniń tómendigi. Mysaly, ózen jaǵasyndaǵy Jibek Joly aýylynda negizgi arnaǵa óte jaqyn jaǵalaýda turǵyzylǵan qurylystar bar, bul olarǵa qaýip tóndiredi.
Bizdiń barlyq shaǵyn jáne úlken gidrotehnikalyq qurylystarymyz tasqyn sýlardy qabyldaýǵa jáne ótkizýge jáne aldaǵy vegetatsiialyq maýsymǵa daiyn ekenin taǵy da aitqym keledi.
