Elimizde sot qyzmetine serpin beretin jańa Qazaqstan Respýblikasynyń Ákimshilik rásimdik-protsestik kodeksi qabyldandy.
Qazirgi tańda Ákimshilik rásimdik is júrgizý zańnamasyn qalyptastyrý aiasynda kóptegen jumystar atqaryldy.
Qazaqstan Respýblikasynyń Ákimshilik rásimdik-protsestik kodeksi (budan ári - ÁRPK) 2020 jylǵy 29 maýsymda qabyldanyp, 2021 jyly 1 shildede kúshine enedi. Atalǵan zańnamaǵa sáikes sotta qaralatyn ister ákimshilik is dep atalady.
Ákimshilik is talap qoiý negizinde qozǵalady. Talap qoiý sotqa jazbasha nemese elektrondyq tsifrlyq qoltańba arqyly kýálandyrylǵan elektrondyq qujat nysanynda beriledi.
Ákimshilik sotqa kelesi talap qoiýlar berilýi múmkin: daý aitý týraly, májbúrleý týraly, áreket jasaý týraly jáne taný týraly.
Atalǵan talap qoiýlarǵa jeke-jeke toqtalsaq:
1. Daý aitý týraly talap qoiý boiynsha talap qoiýshy óziniń quqyqtary, bostandyqtary men zańdy múddelerin buzatyn, iaǵni aýyrtpalyq túsiretin ákimshilik aktiniń tolyq nemese onyń bir bóliginiń kúshin joiý talabyn qoiýǵa quqyly.
2. Májbúrleý týraly talap qoiý boiynsha talap qoiýshy qabyldanýynan bas tartylǵan ne ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń áreketsizdigi sebebinen qabyldanbaǵan ákimshilik aktiniń qabyldanýyn talap etýi múmkin.
Sonymen qatar, osyndai talap qoiýda talap qoiýshy jaýapkerdiń aýyrtpalyq túsiretin ákimshilik aktini qabyldamaý mindeti týraly talap qoiýy múmkin.
3. Áreket jasaý týraly talap qoiý boiynsha talap qoiýshy belgili bir áreketter jasaýdy nemese ákimshilik aktini qabyldaýǵa baǵyttalmaǵan áreketterdi jasamaýdy talap etýi múmkin.Áreket jasaý týraly talap qoiý boiynsha talap qoiýshy zańda belgilengen merzimde ákimshilik aktiniń qabyldanbaýy saldarynan ákimshilik akt qabyldandy dep tanylǵan jaǵdaida zańda kózdelgen sol nysana boiynsha tiisti qujatty berýdi de talap etýi múmkin.
4. Taný týraly talap qoiý boiynsha talap qoiýshy qandai da bir quqyqtyq qatynastyń bar nemese joq ekenin tanýdy talap etýi múmkin.
Taný týraly talap qoiý boiynsha talap qoiýshy zańdy kúshi joiylǵan, aýyrtpalyq túsiretin ákimshilik aktini zańsyz dep tanýdy talap etýi múmkin.
Talap qoiýshy daýly qatynastardy qysqa merzimderde ornatýǵa jetkilikti dárejede múddeli, iaǵni quqyqtyq, moraldyq nemese materialdyq sipaty bolǵan jaǵdaida taný týraly talap qoiý berýi múmkin.
ÁRPK-tiń 136-babyna sáikes talap qoiý sotqa kelesi merzimde beriledi.
Daý aitý jáne májbúrleý týraly talap qoiýlar sotqa deiingi tártipte shaǵymdy qaraityn joǵary turǵan organnyń shaǵymdy qaraý nátijeleri boiynsha sheshimi tabys etilgen kúnnen bastap bir ai ishinde sotqa beriledi.
Eger zańda sotqa deiingi tártip kózdelmegen nemese shaǵymdy qaraityn joǵary turǵan organ bolmasa, talap qoiý daýlanýǵa jatatyn ákimshilik akt tabys etilgen kúnnen bastap nemese Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen nazaryna jetkizilgen kezden bastap bir ai ishinde beriledi.
Áreket jasaý týraly talap qoiý adamǵa árekettiń jasalǵany týraly málim bolǵan, sondai-aq áreket jasaý úshin Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasynda belgilengen merzim ótken kúnnen bastap bir ai ishinde sotqa beriledi.
Taný týraly talap qoiý sotqa daýly quqyqtyq qatynas týyndaǵan kezden bastap bes jyl ishinde beriledi.
Zańdy kúshi joq, aýyrtpalyq túsiretin ákimshilik aktini zańsyz dep taný týraly talap adamǵa osy akt arqyly onyń quqyqtary, bostandyqtary men zańdy múddeleri buzylǵany týraly málim bolǵan kúnnen bastap úsh ai ishinde berilýi múmkin.
Sot oryndaýshysynyń atqarýshylyq qujattardy oryndaý jónindegi áreketterine (áreketsizdigine) talap qoiý áreket jasalǵan (áreket jasaýdan bas tartylǵan) kúnnen bastap nemese sot oryndaýshysynyń áreket jasaý ýaqyty men orny týraly habarlanbaǵan óndirip alýshyǵa nemese boryshkerge ol týraly belgili bolǵan kúnnen bastap on jumys kúni ishinde sotqa beriledi.
Quqyqtary, bostandyqtary jáne zańdy múddeleri ákimshilik aktide qozǵalatyn, ákimshilik rásimge qatyspaǵan adam ákimshilik aktiniń qabyldanǵany týraly bilgen nemese bilýi tiis bolǵan kúnnen bastap bir ai ishinde, biraq akti qabyldanǵan kúnnen bastap bir jyldan keshiktirmei sotqa talap qoiýdy berýge quqyly.
Shaǵymdy qaraityn joǵary turǵan organǵa shaǵym bergen adam shaǵym boiynsha sheshim tabys etilgen kezden bastap bir ai ishinde nemese shaǵym boiynsha sheshim qabyldanbasa, osy shaǵymdy qaraý merzimi ótken soń, talap qoiýmen sotqa júginýge quqyly.
Talap qoiýdy sotqa berý merzimin ótkizip alý sebepteri men olardyń mánin sot aldyn ala tyńdaýda anyqtaidy.
Talap qoiýdy sotqa berý merzimin dáleldi sebepsiz ótkizip alý, sondai-aq sotqa júginýdiń ótip ketken merzimin qalpyna keltirýden bas tartý talap qoiýdy qaitarý úshin negiz bolady.
Sot talap qoiýdy máni boiynsha qaraý nátijesinde sheshim qabyldaidy.
Sheshim aýyzsha talqylaý aiaqtalǵan kúnnen bastap on jumys kúninen keshiktirilmei daiyndalady. Airyqsha jaǵdailarda ákimshilik istiń kúrdeliligi eskerile otyryp sottyń sheshimi aýyzsha talqylaý aiaqtalǵan kúnnen bastap bir aidan keshiktirilmei daiyndalýy múmkin.
Aýyzsha is júrgizý úshin sheshim jariialanǵan kún, al jazbasha is júrgizý úshin sottyń sheshiminde kórsetilgen kún sheshimdi shyǵarý kúni bolyp tabylady.
Sot sheshimdi qysqasha nysanda shyǵarýy múmkin.
Qysqasha sheshim kirispe, ýájdeý jáne qarar bólikterinen turady.
Qysqasha sheshimniń ýájdeý bóliginde dáleldemeler olardyń mazmuny ashylmai, tek ataýy kórsetilýi múmkin.
Talap qoiýshynyń talap qoiýy negizsiz, al shaǵymdy sotqa deiingi qaraý nátijeleri boiynsha joǵary turǵan organnyń sheshimi negizdi dep tanylǵan jaǵdaida, sot qysqasha sheshimde osy joǵary turǵan organnyń sheshimine silteme jasaýmen shektelýge quqyly.
Sot taraptardyń ótinishhaty boiynsha, biraq sottyń qysqasha sheshimi tabys etilgen kezden bastap on jumys kúninen keshiktirmei tolyq mátini kórsetilgen sheshimdi daiyndaýǵa mindetti. Osyndai sheshim ótinishhat kelip túsken kezden bastap on jumys kúninen keshiktirilmei daiyndalady.
Birinshi satydaǵy sottyń sheshimi, eger dereý oryndalýǵa jiberilmegen bolsa, osy sheshim, eger apelliatsiialyq shaǵym, ótinishhat berilmese, apelliatsiialyq shaǵym jasaýǵa arnalǵan merzim ótken soń zańdy kúshine enedi.
Apelliatsiialyq shaǵym jasaýǵa, ótinishhat keltirýge arnalǵan merzimi ótkizip alynǵan jáne sot merzimdi qalpyna keltirýden bas tartqan jaǵdailarda, sheshim bas tartý týraly uiǵarymǵa shaǵym jasaý merzimi ótken soń zańdy kúshine enedi.
Qyzylorda oblysynyń mamandandyrylǵan
aýdanaralyq ekonomikalyq sotynyń
sýdiasy Medetbek Sarsenov
