ەلٸمٸزدە سوت قىزمەتٸنە سەرپٸن بەرەتٸن جاڭا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكسٸ قابىلداندى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك ٸس جٷرگٸزۋ زاڭناماسىن قالىپتاستىرۋ اياسىندا كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكسٸ (بۇدان ەرٸ - ەرپك) 2020 جىلعى 29 ماۋسىمدا قابىلدانىپ, 2021 جىلى 1 شٸلدەدە كٷشٸنە ەنەدٸ. اتالعان زاڭناماعا سەيكەس سوتتا قارالاتىن ٸستەر ەكٸمشٸلٸك ٸس دەپ اتالادى.
ەكٸمشٸلٸك ٸس تالاپ قويۋ نەگٸزٸندە قوزعالادى. تالاپ قويۋ سوتقا جازباشا نەمەسە ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبا ارقىلى كۋەلاندىرىلعان ەلەكتروندىق قۇجات نىسانىندا بەرٸلەدٸ.
ەكٸمشٸلٸك سوتقا كەلەسٸ تالاپ قويۋلار بەرٸلۋٸ مٷمكٸن: داۋ ايتۋ تۋرالى, مەجبٷرلەۋ تۋرالى, ەرەكەت جاساۋ تۋرالى جەنە تانۋ تۋرالى.
اتالعان تالاپ قويۋلارعا جەكە-جەكە توقتالساق:
1. داۋ ايتۋ تۋرالى تالاپ قويۋ بويىنشا تالاپ قويۋشى ٶزٸنٸڭ قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸن بۇزاتىن, ياعني اۋىرتپالىق تٷسٸرەتٸن ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸڭ تولىق نەمەسە ونىڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ كٷشٸن جويۋ تالابىن قويۋعا قۇقىلى.
2. مەجبٷرلەۋ تۋرالى تالاپ قويۋ بويىنشا تالاپ قويۋشى قابىلدانۋىنان باس تارتىلعان نە ەكٸمشٸلٸك ورگاننىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ ەرەكەتسٸزدٸگٸ سەبەبٸنەن قابىلدانباعان ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸڭ قابىلدانۋىن تالاپ ەتۋٸ مٷمكٸن.
سونىمەن قاتار, وسىنداي تالاپ قويۋدا تالاپ قويۋشى جاۋاپكەردٸڭ اۋىرتپالىق تٷسٸرەتٸن ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸ قابىلداماۋ مٸندەتٸ تۋرالى تالاپ قويۋى مٷمكٸن.
3. ەرەكەت جاساۋ تۋرالى تالاپ قويۋ بويىنشا تالاپ قويۋشى بەلگٸلٸ بٸر ەرەكەتتەر جاساۋدى نەمەسە ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸ قابىلداۋعا باعىتتالماعان ەرەكەتتەردٸ جاساماۋدى تالاپ ەتۋٸ مٷمكٸن.ەرەكەت جاساۋ تۋرالى تالاپ قويۋ بويىنشا تالاپ قويۋشى زاڭدا بەلگٸلەنگەن مەرزٸمدە ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸڭ قابىلدانباۋى سالدارىنان ەكٸمشٸلٸك اكت قابىلداندى دەپ تانىلعان جاعدايدا زاڭدا كٶزدەلگەن سول نىسانا بويىنشا تيٸستٸ قۇجاتتى بەرۋدٸ دە تالاپ ەتۋٸ مٷمكٸن.
4. تانۋ تۋرالى تالاپ قويۋ بويىنشا تالاپ قويۋشى قانداي دا بٸر قۇقىقتىق قاتىناستىڭ بار نەمەسە جوق ەكەنٸن تانۋدى تالاپ ەتۋٸ مٷمكٸن.
تانۋ تۋرالى تالاپ قويۋ بويىنشا تالاپ قويۋشى زاڭدى كٷشٸ جويىلعان, اۋىرتپالىق تٷسٸرەتٸن ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸ زاڭسىز دەپ تانۋدى تالاپ ەتۋٸ مٷمكٸن.
تالاپ قويۋشى داۋلى قاتىناستاردى قىسقا مەرزٸمدەردە ورناتۋعا جەتكٸلٸكتٸ دەرەجەدە مٷددەلٸ, ياعني قۇقىقتىق, مورالدىق نەمەسە ماتەريالدىق سيپاتى بولعان جاعدايدا تانۋ تۋرالى تالاپ قويۋ بەرۋٸ مٷمكٸن.
ەرپك-تٸڭ 136-بابىنا سەيكەس تالاپ قويۋ سوتقا كەلەسٸ مەرزٸمدە بەرٸلەدٸ.
داۋ ايتۋ جەنە مەجبٷرلەۋ تۋرالى تالاپ قويۋلار سوتقا دەيٸنگٸ تەرتٸپتە شاعىمدى قارايتىن جوعارى تۇرعان ورگاننىڭ شاعىمدى قاراۋ نەتيجەلەرٸ بويىنشا شەشٸمٸ تابىس ەتٸلگەن كٷننەن باستاپ بٸر اي ٸشٸندە سوتقا بەرٸلەدٸ.
ەگەر زاڭدا سوتقا دەيٸنگٸ تەرتٸپ كٶزدەلمەگەن نەمەسە شاعىمدى قارايتىن جوعارى تۇرعان ورگان بولماسا, تالاپ قويۋ داۋلانۋعا جاتاتىن ەكٸمشٸلٸك اكت تابىس ەتٸلگەن كٷننەن باستاپ نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگٸلەنگەن تەرتٸپپەن نازارىنا جەتكٸزٸلگەن كەزدەن باستاپ بٸر اي ٸشٸندە بەرٸلەدٸ.
ەرەكەت جاساۋ تۋرالى تالاپ قويۋ ادامعا ەرەكەتتٸڭ جاسالعانى تۋرالى مەلٸم بولعان, سونداي-اق ەرەكەت جاساۋ ٷشٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگٸلەنگەن مەرزٸم ٶتكەن كٷننەن باستاپ بٸر اي ٸشٸندە سوتقا بەرٸلەدٸ.
تانۋ تۋرالى تالاپ قويۋ سوتقا داۋلى قۇقىقتىق قاتىناس تۋىنداعان كەزدەن باستاپ بەس جىل ٸشٸندە بەرٸلەدٸ.
زاڭدى كٷشٸ جوق, اۋىرتپالىق تٷسٸرەتٸن ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸ زاڭسىز دەپ تانۋ تۋرالى تالاپ ادامعا وسى اكت ارقىلى ونىڭ قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸ بۇزىلعانى تۋرالى مەلٸم بولعان كٷننەن باستاپ ٷش اي ٸشٸندە بەرٸلۋٸ مٷمكٸن.
سوت ورىنداۋشىسىنىڭ اتقارۋشىلىق قۇجاتتاردى ورىنداۋ جٶنٸندەگٸ ەرەكەتتەرٸنە (ەرەكەتسٸزدٸگٸنە) تالاپ قويۋ ەرەكەت جاسالعان (ەرەكەت جاساۋدان باس تارتىلعان) كٷننەن باستاپ نەمەسە سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ەرەكەت جاساۋ ۋاقىتى مەن ورنى تۋرالى حابارلانباعان ٶندٸرٸپ الۋشىعا نەمەسە بورىشكەرگە ول تۋرالى بەلگٸلٸ بولعان كٷننەن باستاپ ون جۇمىس كٷنٸ ٸشٸندە سوتقا بەرٸلەدٸ.
قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى جەنە زاڭدى مٷددەلەرٸ ەكٸمشٸلٸك اكتٸدە قوزعالاتىن, ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسپاعان ادام ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸڭ قابىلدانعانى تۋرالى بٸلگەن نەمەسە بٸلۋٸ تيٸس بولعان كٷننەن باستاپ بٸر اي ٸشٸندە, بٸراق اكتٸ قابىلدانعان كٷننەن باستاپ بٸر جىلدان كەشٸكتٸرمەي سوتقا تالاپ قويۋدى بەرۋگە قۇقىلى.
شاعىمدى قارايتىن جوعارى تۇرعان ورگانعا شاعىم بەرگەن ادام شاعىم بويىنشا شەشٸم تابىس ەتٸلگەن كەزدەن باستاپ بٸر اي ٸشٸندە نەمەسە شاعىم بويىنشا شەشٸم قابىلدانباسا, وسى شاعىمدى قاراۋ مەرزٸمٸ ٶتكەن سوڭ, تالاپ قويۋمەن سوتقا جٷگٸنۋگە قۇقىلى.
تالاپ قويۋدى سوتقا بەرۋ مەرزٸمٸن ٶتكٸزٸپ الۋ سەبەپتەرٸ مەن ولاردىڭ مەنٸن سوت الدىن الا تىڭداۋدا انىقتايدى.
تالاپ قويۋدى سوتقا بەرۋ مەرزٸمٸن دەلەلدٸ سەبەپسٸز ٶتكٸزٸپ الۋ, سونداي-اق سوتقا جٷگٸنۋدٸڭ ٶتٸپ كەتكەن مەرزٸمٸن قالپىنا كەلتٸرۋدەن باس تارتۋ تالاپ قويۋدى قايتارۋ ٷشٸن نەگٸز بولادى.
سوت تالاپ قويۋدى مەنٸ بويىنشا قاراۋ نەتيجەسٸندە شەشٸم قابىلدايدى.
شەشٸم اۋىزشا تالقىلاۋ اياقتالعان كٷننەن باستاپ ون جۇمىس كٷنٸنەن كەشٸكتٸرٸلمەي دايىندالادى. ايرىقشا جاعدايلاردا ەكٸمشٸلٸك ٸستٸڭ كٷردەلٸلٸگٸ ەسكەرٸلە وتىرىپ سوتتىڭ شەشٸمٸ اۋىزشا تالقىلاۋ اياقتالعان كٷننەن باستاپ بٸر ايدان كەشٸكتٸرٸلمەي دايىندالۋى مٷمكٸن.
اۋىزشا ٸس جٷرگٸزۋ ٷشٸن شەشٸم جارييالانعان كٷن, ال جازباشا ٸس جٷرگٸزۋ ٷشٸن سوتتىڭ شەشٸمٸندە كٶرسەتٸلگەن كٷن شەشٸمدٸ شىعارۋ كٷنٸ بولىپ تابىلادى.
سوت شەشٸمدٸ قىسقاشا نىساندا شىعارۋى مٷمكٸن.
قىسقاشا شەشٸم كٸرٸسپە, ۋەجدەۋ جەنە قارار بٶلٸكتەرٸنەن تۇرادى.
قىسقاشا شەشٸمنٸڭ ۋەجدەۋ بٶلٸگٸندە دەلەلدەمەلەر ولاردىڭ مازمۇنى اشىلماي, تەك اتاۋى كٶرسەتٸلۋٸ مٷمكٸن.
تالاپ قويۋشىنىڭ تالاپ قويۋى نەگٸزسٸز, ال شاعىمدى سوتقا دەيٸنگٸ قاراۋ نەتيجەلەرٸ بويىنشا جوعارى تۇرعان ورگاننىڭ شەشٸمٸ نەگٸزدٸ دەپ تانىلعان جاعدايدا, سوت قىسقاشا شەشٸمدە وسى جوعارى تۇرعان ورگاننىڭ شەشٸمٸنە سٸلتەمە جاساۋمەن شەكتەلۋگە قۇقىلى.
سوت تاراپتاردىڭ ٶتٸنٸشحاتى بويىنشا, بٸراق سوتتىڭ قىسقاشا شەشٸمٸ تابىس ەتٸلگەن كەزدەن باستاپ ون جۇمىس كٷنٸنەن كەشٸكتٸرمەي تولىق مەتٸنٸ كٶرسەتٸلگەن شەشٸمدٸ دايىنداۋعا مٸندەتتٸ. وسىنداي شەشٸم ٶتٸنٸشحات كەلٸپ تٷسكەن كەزدەن باستاپ ون جۇمىس كٷنٸنەن كەشٸكتٸرٸلمەي دايىندالادى.
بٸرٸنشٸ ساتىداعى سوتتىڭ شەشٸمٸ, ەگەر دەرەۋ ورىندالۋعا جٸبەرٸلمەگەن بولسا, وسى شەشٸم, ەگەر اپەللياتسييالىق شاعىم, ٶتٸنٸشحات بەرٸلمەسە, اپەللياتسييالىق شاعىم جاساۋعا ارنالعان مەرزٸم ٶتكەن سوڭ زاڭدى كٷشٸنە ەنەدٸ.
اپەللياتسييالىق شاعىم جاساۋعا, ٶتٸنٸشحات كەلتٸرۋگە ارنالعان مەرزٸمٸ ٶتكٸزٸپ الىنعان جەنە سوت مەرزٸمدٸ قالپىنا كەلتٸرۋدەن باس تارتقان جاعدايلاردا, شەشٸم باس تارتۋ تۋرالى ۇيعارىمعا شاعىم جاساۋ مەرزٸمٸ ٶتكەن سوڭ زاڭدى كٷشٸنە ەنەدٸ.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان
اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ
سۋدياسى مەدەتبەك سارسەنوۆ
