Uly aqyn Abaidyń mereitoiynda onyń baǵa jetpes týyndylarynyń dúnie júziniń ádebi murasyna qalai qosylǵany, shyǵarmalarynyń qandai deńgeide aýdarylǵany jóninde de oi tolǵaitynymyz belgili, - deidi Majarstandaǵy Seged ýniversiteti Altaistika kafedrasynyń qazaq tili men ádebieti oqytýshysy, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Raýshangúl Muqysheva.
Ǵalymnyń pikirinshe, Abai shyǵarmashylyǵynyń tek qazaq emes, álem ádebietiniń rýhani igiligine ainalǵany shyndyq. Ádebi bailanystardyń damýyn kórkem aýdarma, ádebietterdiń bir-birine ózara yqpaldastyǵy men áseri, ádebi zertteý jáne syn turǵysynan qarastyrý ‒ álemdik ádebiettaný ǵylymynda ornyqqan zertteý tásili. Osynyń ishinde Abai murasynyń majar tiline aýdarylýy da sonyń bir jarqyn kórinisi, - dep jazady QazAqparat.
Alǵash ret 1956 jyly Abaidyń «Sabyrsyz, arsyz erinshek» óleńi Dórd Radonyń aýdarmasynda majar tilinde (»Rút hencegő») Álem ádebieti antologiiasynyń IV tomynda jariialandy.
1969 jyly majar tilinde jariialanǵan «Qazaq ádebietinen úzindiler» jinaǵynda qazaq aýyz ádebietiniń týyndylarynan keiin Abai Qunanbaiulynyń óleńderinen aýdarmalar berilgen. Aqynnyń «Jaz» óleńi ─ Imre Trencheni Valdapfeldiń aýdarmasynda, «Jumbaq», «Kúlembaiǵa», «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek», «Men jazbaimyn óleńdi ermek úshin», «Qalyń elim, qazaǵym, qairan jurtym» óleńderi Dórd Radonyń aýdarmasynda berilgen. Sondai-aq Abaidyń jeti aforizmi majar tiline aýdarylǵan.
Orys tili arqyly aýdarylǵanyna qaramastan, bul aýdarmalardyń kópshiligi sátti shyqqan. Máselen, «Qalyń elim, qazaǵym qairan jurtym» óleńindegi oi da, obraz da shamaly aýytqýlarǵa qaramastan majar tilinde naqty, barynsha dál tárjimalanǵan. «Qartaidyq qaiǵy oiladyq, uiqy sergek» óleńin de utymdy aýdarmalarǵa jatqyzýǵa bolady. Osy óleńdegi: «Aqyldy qara qyldy qyryqqa bólmek, Ár nársege ózindei baǵa bermek»,- degen qos tarmaqtaǵy turaqty tirkestiń (qara qyldy qyryqqa bólý) maǵynasyn da, sol kúiinde aýdarǵan: «A bölcsek mindennek melyet fürkészik, A hajszálát is negyvened részéig …»
Qazaq eli táýelsizdik alyp, qazaq ádebieti álem tilderine aýdaryla bastaǵanda Abai shyǵarmalary qazaq tilinen tikelei majar tiline aýdaryldy. Alǵash ret qazaq tilinen majar tiline aýdarylǵan qazaq aqyndarynyń óleńder jinaǵy «Dala uldary» ataýymen jaryq kórdi. Aýdarmalardyń avtory ‒ Laiosh Kórmendi. Bul jinaqqa Abaidyń «ϴleń ─ sózdiń patshasy, sóz sarasy» (alǵashqy 3 shýmaǵy), «Senbe jurtqa tursa da qansha maqtap», «Ǵylym tappai maqtanba!» atty 3 óleńi endi. Qysqa bolsa da, bul óleńderdi dáldigi, yrǵaq-býyn sáikestigi jaǵynan sátti shyqqan aýdarma deýge bolady. Sebebi bul óleńderdi aýdarýǵa túrkitanýshy Ishtvan Mandoki Qońyr, Iojef Torma sekildi qazaq tilin joǵary deńgeide meńgergen ǵalymdar kómektesken. Bul jinaqta Mahambet ϴtemisuly, Ǵali Ormanuly, Juban Moldaǵaliuly, Syrbai Máýlenov, Oljas Súleimenov jáne taǵy basqa aqyndardyń óleńderi de bar.
«Sonymen birge, qazaq tilinen aýdarma sabaqtarynda stýdentterimmen birge Abaidyń qara sózderinen azdap aýdaryp, oqyp júrmiz. Biraz óleńin de majarshalaýǵa talpynys jasadyq. Alaida Abai shyǵarmalaryn basqa tilge sapaly aýdarý úshin sol eldiń kásibi aýdarmashylaryn, aqyn-jazýshylaryn tartý kerek, biraq bul másele qarajatsyz sheshilmeidi.
Degenmen Abaidyń ádebi murasy majar oqyrmandaryna az da bolsa tanys. Majar ádebiettanýshylary onyń tereń oily, kórkem poeziiasyn álemniń ataqty aqyndarynyń shyǵarmalarymen qatar qoiǵan. Majar tilindegi «Álem ádebieti antologiiasynda» Abai esimi álem tanyǵan Bairon, Shiller, Pýshkin sekildi aqyndarmen iyqtasyp tur. Majar ǵalymdary onyń qazaq ádebietindegi ornyn týra tanyp, jazba ádebiettiń negizin qalaýshy retinde qabyldap, qazaq ádebietiniń iri tulǵalaryn Abaidyń ainalasynda zertteidi.
Aýdarmalardyń deni keńes dáýirinde jasalsa da, Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń majarlar qazaq ádebietin, Abai shyǵarmalaryn zertteýge umtylyp, qazir de zor qyzyǵýshylyq tanytýda. Býdapesht qalasynda Abaiǵa eskertkish ornatylyp, mádeni is-sharalardyń uiymdastyrylýyn majarlardyń Abaiǵa, qazaq ultyna degen zor qurmeti dep bilý kerek. Majarstandaǵy Seged ýniversitetiniń Altaistika kafedrasynda Qazaqstan elshiliginiń qoldaýymen eki ret Abai oqýlary ótkizildi. Aqynnyń shyǵarmashylyǵy majar tiline áli de kóp aýdarylyp, ádebi zertteýlerdiń negizi bolary kúmánsiz. Aqynnyń ózi: «Bireýden bireý alyp, elge tarar. Bir kisi emes jazǵanym jalpaq jurt qoi», - dese, onyń rýhani murasy tek qazaq emes, jalpaq jahanǵa tarady»,- deidi Raýshangúl Muqysheva.
