10 tamyzda ultymyzdyń uly aqyny, oishyl tulǵasy Abai Qunanbaiulynyń týǵanyna 175 jyl toldy. Budan shirek ǵasyr ýaqyt buryn Tuńǵysh Prezidentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Abaidyń 150 jyldyǵy IýNESKO deńgeiinde ótkizilgen edi. Bul torqaly toi – sol tamasha dástúrdiń jalǵasy.
Biylǵy mereitoiǵa orai birqatar is-shara josparlanǵan bolatyn. Biraq álemdi jailaǵan indetke bailanysty sonyń kópshiligin onlain formatqa aýystyryldy.
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev: «Meniń tapsyrmam boiynsha Úkimet onynshy tamyzdy «Abai kúni» dep belgilep, merekeler tizbesine engizdi. Uly aqynnyń murasyn ulyqtaýǵa arnalǵan is-sharalar jyl saiyn ótkizilip turatyn bolady. Másele mereitoida emes – tuǵyrly tulǵanyń týyndylarynan tereń tálim alýda. Abaidyń rýhyna taǵzym etý – onyń qaǵidatyn ustaný, amanatyna adal bolý. Sonda ǵana jas urpaqtyń sanasyna qasterli qundylyqtardy sińiremiz.
Biz uly oishyldyń ónegeli ómiri men taǵylymy týraly aitýdan jalyqpaimyz. Ásirese qazirgi Qazaqstan qoǵamyn Abaidyń rýhani ustanymyna sai damytý asa mańyzdy. Men bul jóninde «Abai jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalamda keńinen aittym», - dedi.
Abaidyń qara óleń bolyp órilgen jáne qara sóz bolyp tógilgen oralymdy oilary áli kúnge deiin ómirlik baǵdar bolyp keledi. Sonymen birge onyń ánderi men kúileri de qalyń qazaqtyń súiip tyńdaityn ǵumyrlyq týyndylary.
Osy oraida QR Ulttyq mýzeiiniń «Halyq qazynasy» ǴZI aǵa ǵylymi qyzmetkeri, kúishi-zertteýshi, ónertaný PhD doktory Ardabi Máýletulymen suhbattasqan edik.
Qazaq mýzykasyn zerttegen ǵalymdardyń zerttep-zerdeleýinde uly Abaidyń osy ýaqytqa deiin 4 kúii jetken. Ol kúilerdiń aldy 1965 jylǵy Qurmanǵazy atyndaǵy konservatoriiasynyń folklorlyq zerthanasynyń qyzmetkerleri tarapynan jasalǵan ekspeditsiia kezinde jazylyp alynsa, keiingi tabylǵan bir-eki kúii 80-jyldardyń basynda kúishi-zertteýshi Ýáli Bekenovtiń notaǵa túsirýinde bizge jetti. Al endi «Egemen Qazaqstan» gazetinde jazǵan maqalama arqaý bolǵan Abaidyń «Aqtolqyn» atty kúii Ileniń arǵy jaq betindegi qazaqtar arasynda burynnan tartylyp kele jatqan kóne kúi. Iaǵni Abaidyń bul kúii manaǵy aitqan Ileniń arǵy jaǵyndaǵy klassik kúishiler Qońqai Shoqyraquly, Áshim Dúńshiuly siiaqty kúishiler arqyly jetip otyr. Al bul kúishilerdiń esimi qazaqtyń kúitaný ǵylymy men oryndaýshylyq baǵytta keńinen tanys tarihi tulǵalar. Ýáli Bekenov pen Aqseleý Seidimbek jáne basqa da óner zertteýshileri bul kúishiler týraly keńinen qalam terbegenin aita ketkim keledi. Biz osy kúishilerdiń kózin kórip qolynan kúi úirengen shákirtterinen bul kúi týraly málimetti jáne 1980 jyly shertip qaldyrǵan úntaspasyn osydan 10 neshe jyl burynǵy zertteýlerimizde taýyp aýdio-video taspaǵa jazyp, odan beri qosymsha zertteýler júrgizip endi ǵana óner zertteýshi ǵalymdarymyzdyń, kúishilerdiń talqysyna tastap otyrmyz. Qalai degenmende bul qazaqtyń rýhani murasyna qosylǵan úlken bailyq jáne hakim Abaidyń mýzykalyq murasyn bolashaq urpaqtyń júieli izdep-zertteýine zor kómegin tigizedi dep bilemiz.
- Ardabi osy aitqandaryńyzdy naqtylai tússeńiz. Bul - oqyrmandarymyzǵa da qyzǵylyqty dep oilaimyn. Zertteý zerdeleýden ótip, myzǵymas derekterimen qundy degen. Ózińiz kúishisiz ári kúishi-zertteýshisiz. Uly babamyzdyń kúileri jóninde biletinińizdi bólise otyryńyz.
- Uly Abaidyń osy ýaqytqa deiin bizge jetken «Mai túni», «Maida qońyr», «Tory jorǵa», «Abaidyń jeldirmesi» qatarly tórt kúii bar.
«Mai túni», «Tory jorǵa» kúilerin jazýshy, jýrnalist shyǵysqazaqstandyq Ǵaisa Sarmýrzinniń (1904-1987) oryndaýynda, kúishi-zertteýshi, ǵalym Ýáli Bekenov 1983 jyly jazyp alyp, notaǵa túsirgen. Al Abaidyń «Maida qońyr» kúii Shyǵys Qazaqstannyń Shubartaý óńirinen shyqqan ataqty kúishi Júnisbai Stambaevtyń oryndaýynda 1965 jyly jazylyp alynyp bizge jetti. Biz de bala kúnimizden el arasyndaǵy kúishilerden Abaidyń atymen atalatyn kúilerdi estip óstik.
P.I. Chaikovskii atyndaǵy Almaty mýzykalyq kolledjinde 3-kýrsta oqyp júrgenimde, ustazymyz kúishi-zertteýshi M. Ábýǵazymen birlesip «Áshim jáne Ile aimaǵynyń kúileri» atty Ile boiyndaǵy kúishilerdiń kúilerin negiz etken bir kitap qurastyrdyq. Osy kitapqa qatysty materialdar jinaý maqsatynda 2008 jyldyń jaz kezinde QHR-dyń Ile Qazaq avtonomiialy oblysyna kúi jinaý jumystarymen bardym. Ileniń Kúnes aýdany Zekti qalashyǵynda turatyn Imash Asqarbekuly (ol kezde 88 jasta edi) jáne Kamal Maqaiulymen bolǵan bir suhbatta Ile boiyndaǵy ertedegi kúishilerdiń oryndaýynda «Abylai hannyń sybyzǵysy», «Abaidyń aqtolqyny», «Qyzylmoiyn Qýandyqtyń kúii», «Qarait batyrdyń kúii» siiaqty eski kúilerdiń sońǵy kezderde umyt bola bastaǵanyn ókinishpen aitty. Áshimniń «Aq erke» degen kúiin «Abaidyń aqtolqyny» dep jańsaq aityp otyr ma degen oimen, áńgimege aralasyp anyqtap suraǵanymda, Imash aqsaqal maǵan «Aq erke» kúiiniń basqa kúi ekenin, al «Abaidyń aqtolqyny» atty kúidiń burynnan beri tartylyp kele jatqan kóne kúi ekenin aitty. Sondai-aq Imash Asqarbekuly 1950 jyldardyń shamasynda Qazaqstannan kelgen zertteýshilerdiń osy «Abaidyń aqtolqyny» atty kúiin estip, bir joǵymyz tabyldy dep qatty qýanyp, jazyp alǵandaryn da osy áńgimesinde aityp edi. Imash Asqarbekuly men Kamal Maqaiuly ataqty Áshim kúishige shákirt bolyp, qolynan kúi úirengen kónekóz kisiler bolǵandyqtan, bul kisiler aitqan osy málimet, uly Abaidyń kúileri týraly endigi jerde izdenýimizge úlken úmit ushqynyn oiatqandai boldy.
2010 jyly jaz aiynda QHR-daǵy qandastarda saqtalǵan mýzykalyq muralardy jinaý ekspeditsiiasy kezinde, Ile qazaq avtonomiialy oblysy Qorǵas aýdany Sarybulaq aýylynyń Shybaraǵash degen jerde turatyn 73 jasqa kelgen Málik Áliaqynuly esimdi kúishi aqsaqaldy júzdestirdik. Ol kisiniń oryndaýynda eski halyq kúii «Kenesary-Naýryzbai», «Jalǵyz qýrai surteke», Áset aqyn Naimanbaiulynyń «Án kúii» jáne «Kertolǵaý» atty eki kúiin, Tergeýsizden beri jalǵasyp kele jatqan Qyzylmoiyn Qýandyqtyń kúii dep tartylatyn eki kúimen qosa Tergeýsizdiń «Muń-zar», «Núsipaqynǵa arnaý», «Keńes» jáne óziniń «Ana», «Jubai» t.b. on neshe kúi jazyp aldyq. Málik aqsaqalmen áńgimelese kele, Sarybulaq óńirinde Tergeýsiz Bálekeiuly degen el basqarǵan aqalaqshy (mansap aty), kúishi bolǵanyn, ol kisiden qalǵan kúilerdiń Málik kúishige Tergeýsizdiń bel balalary Ybyrai, Dáýit arqyly jetkenin bildik. Málik aqsaqaldyń aitýy boiynsha Tergeýsizdiń Qýanyshbai degen kenje balasy da ǵalamat kúishi bolypty. Áshim kúishi Ile oblysynyń ortalyǵy Qulja qalasynda «Qazaq-qyrǵyz mádeni uiymynda» óner kórsetip júrgen kezinde, Qýanyshbai Áshimmen rýhani qarym-qatynasta bolǵany aitylady. Qýanyshbai Tergeýsizuly 1980 jyly magnitofonnyń kassetasyna óz qolymen shertip jazdyrǵan kúileri Tergeýsizdiń nemeresi Satybaldy Ybyraiulynyń qolynda saqtalǵan eken. Bul úntaspany kóshirip aldym. Barlyq kúilerdi atyn atap shertipti. Jazylǵan eski kúilerdiń arasynda «Abaidyń aqtolqyny» degen kúi de shertilipti. Odan basqa «Kenesary-Naýryzbai» atty eski halyq kúii, áigili aqyn Áset Naimanbaiulynyń «Án kúii», «Kertolǵaý» kúileri jáne Qyzylmoiyn Qýandyqtyń kúii dep tartylatyn eki kúi, Tergeýsizdiń «Núsipaqynǵa arnaý», «Keńes» qatarly jiyny 8 kúi jazylypty. Bul fonojazba kóshirmesi meniń jeke arhivimde saqtaýly tur.
- Ardabi, áńgime basynda «Abaidyń aqtolqyny» kúiiniń bolǵany týraly derekti jetkizgen kúishiler Ileniń shyǵysy Kúnes aýdanynda ómir súrgen Áshim kúishiniń shákirtteri ekenin aittyńyz. Al kúidiń ózin shertip, úntaspasyn qaldyrǵan Ileniń batysy Qorǵas aýdanynda ómir súrgen Qýanyshbaidyń ózi de, ákesi Tergeýsiz kúishi de zamanynda áigili Áshim kúishilermen tyǵyz rýhani qarym-qatynasta bolǵany týraly biraz derekterde aitylady. Abaidyń osy ýaqytqa deiin bizge jetken «Mai túni», «Maida qońyr», «Tory jorǵa», «Abaidyń jeldirmesi» qatarly tórt kúii bar. Bilgimiz kelgeni «Abaidyń aqtolqyny» osy kúilermen uqsastyǵy, avtorlyq stili qandai?
- Endi osy «Abaidyń aqtolqyny» degen kúimen, osyǵan deiin tabylǵan Abaidyń basqa kúilerinde áýendik nemese qurylymdyq jaqtan qandai da bir uqsastyq, jaqyndyq bar ma degen oimen aqynnyń kúilerin bir-birlep tyńdap shyǵyp, salystyrǵan pikirimizdi oqyrmandaryńyzǵa aityp óteiin.
Abaidyń «Mai túni» kúiin tyńdap otyrǵanda, orta býynda astyńǵy ishekte «e-re», ústińgi ishekte «V-si bemol» dybystarynan ándete bastalatyn áýen, birden kishi saǵadaǵy «a1-lia+g1-sol» dybystaryna kóterilip qaitadan orta býynǵa jáne bas býynǵa baryp shalqyp qaityp otyrady. Bundai qońyrlatyp bastap, birden joǵary dybysqa áýendik sekirýler jasaý kóbinese ánge tán, Abai ánderine tán erekshelik. Kúide áýen bir qalypty júrip kele jatyp, arasynda yrǵaqtyq ózgeris jasap, kidirip sekirtpe yrǵyqqa aýysyp, qaitadan bastapqy júrisine keledi jáne kúi aiaqtalar kezdegi qaiyrma býyndarda qaitadan sekirtpe yrǵaqtar arqyly, ústińgi ishekte «g-sol» dybysynan «fis-fadiez» dybysyna jarty tondyq liga arqyly aýytqý jasap, qulaqqa beine bir akkordyq dybys qataryn elestetedi. Mundai tásil kóbinese ánniń bastalýy nemese aiaqtalýy kezinde qoldanylady. Sondyqtan uly Abaidyń ánshilik álemindegi keń tynysty, náziktikke toly intonatsiialyq erekshelikteri osy kúilerinde anyq kórinip tur. Bizdiń qolymyzǵa túsken «Abaidyń aqtolqyny» atty kúide, orta býyn «d/g – re-sol» dybysynan salmaqty, oily bastalady. Jalpy bul kúide oishyldyń basqa kúilerine qaraǵanda mazmunyndaǵy zar men muńnyń, ókinishtiń beinelenýi dybystyq jáne oń qoldaǵy salmaqtap shertiletin qaǵys ereksheliginen baiqalady. Yrǵaqtyq jáne dybystyq jaǵynan «Abaidyń aqtolqyny» kúii «Maida qońyr» kúiine jaqyndyǵy bar. Mysaly, «Abaidyń aqtolqyny» atty kúide negizgi bastapqy áýen orta býynda astyńǵy ishek «e-mi» dybysynan bastalyp «d-s-h – re-do-si» dybys qatarymen ústińgi ishektegi «a-g – lia-sol» dybystarynyń qabysýymen oryndalatyn sóilem, «Maida qońyr» kúiinde de kezdesedi. Eki kúidegi sóilemniń áýendik, dybystyq jaqyndyǵyn notalyq tańbalanýynan baiqaýǵa bolady.
- «Abaidyń aqtolqyny» atty kúidiń, óz zamanynda el bilei júrip sońyna osyndai mol mura qaldyrǵan kúishi Tergeýsiz Bálekeiuly arqyly balasy Qýanyshbaiǵa kóship, odan bizge jetkendigin áńgimemiz barysynda aittyq. Endi osy Tergeýsiz Bálekeiuly jaiynda qysqasha toqtala ketseńiz.
- Tergeýsiz Bálekeiuly 1886 jyly QHR Shyńjań uiǵyr avtonomiialyq aýdany Ile Qazaq avtonomiialy oblysy Tekes aýdanynyń Qaraǵanty degen jerinde dúniege kelgen. Tergeýsiz dúniege kelgennen keiin kóp uzamai rýly el, Ór Tekesten Qorǵastyń Sarybulaq aýylyna qonys tebedi. Ákesi Bálekei azdap dombyrashy, ári órimshi kisi bolǵan. Tergeýsiz qyzai ishinde Meńis – Tileýberdi – Janǵabyl – Torǵai – Kórpesh rýynan taraǵan. Tergeýsiz dombyrany alǵash 7 jasynda naǵashysy dombyrashy ári aqyn Nurybekten úirenedi. 13 jasqa kelgende halyq kúileriniń basyn qairyp tartqan. Aqylyna talanty sai Tergeýsizdi, eldiń igi-jaqsylary jastaiynan el basqarý isine baýlidy. Ol 1928 jyldan 1933 jylǵa deiin záńgi (mansap aty: júz tútindi basqarady ), 1933 jyldan 1947 jylǵa deiin aqalaqshy (mansap aty: myń tútindi basqarady) bolyp halyqtyń saiasi ómirine belsene aralasady. Ózi basqarǵan Bessarbulaq, Aqsý, Besaǵash, Noǵaity, Oimanbulaq qatarly jerlerdegi halyq arasyndaǵy qaishylyqtarǵa ádil tórelik etip otyrǵan.
Tergeýsiz 1947 jyldyń aiaǵynda óz aýyly Sarybulaqta baqilyq bolǵan. Tergeýsizdiń artynda «Núsipaqynǵa arnaý», «Óreli ker», «Erýlik keńes», «Keńes», «Býrylshanyń kúii», «Teris qaqpai I, II», «Arnaý», «Ór Tekes», «Arman-ai», «Kókqamyr», «Jyljyp ótken dúnie», «Qos tóbe» qatarly artynda 20-dan astam kúi qaldy. Tergeýsizdiń kúileri jaiynda budan buryn Shalqar ulttyq radiosynan, belgili kúishi, radio-jýrnalist Sársenǵali Júzbaidyń «Kúi shashý» baǵdarlamasy arqyly qazaq elindegi óner súier, kúi súier aǵaiynǵa nasihatyn jasaǵan bolatynbyz.
- Abaidyń kúileri shekaranyń arǵy jaǵyndaǵy elge qalai barýy múmkin degen suraqqa da birneshe ret zertteý júrgizip barǵan soń, oiǵa túigenderińmen, estip-kórgenderiń boiynsha teoriialyq jaýap tapqan bolarsyń?
- HIH ǵasyr men HIH ǵasyrdyń bas kezinde Shyńjań qazaqtarynyń bilimi men aǵartý isi, óneri men áleýmettik-saiasi jaqtarynda qyzmet etken qairatkerlerdiń barlyǵy derlik qazaq dalasyndaǵy ult ziialylarymen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵany barshańyzǵa málim. Mysaly, sonaý 1920 jyldary Ahmet Baitursynuly, Mirjaqyp Dýlatov jáne Raiymjan Marsekovtardyń Tarbaǵataidyń Baqty shekarasynan ótip, Jaiyrdaǵy elge barýy, sondai-aq Ileniń arǵy jaq boiynda týyp ósken áigili aqyn, kompozitor Tańjaryq Joldyuly da HH ǵasyrdyń basynda Jetisý jerinde bolyp, qazaq dalasyndaǵy ulttyq ideiamen sýsyndap eline qaityp barǵan soń, ondaǵy qazaq rýhaniiatyna ólsheýsiz eńbek etýi, qazaq án óneriniń klassigi Áset Naimanbaiulynyń arǵy bettegi (Shyńjań jerindegi) qazaqtyń arasyna baryp, qazaq dalasyndaǵy án-kúi óneriniń ol jaqqa keńinen nasihattalýyna úlken jol ashýy jáne Áset aqynnyń osy «Abaidyń aqtolqyny» atty kúidi jetkizgen Qýanyshbaidyń ákesi Tergeýsiz kúishimen, Meshpet aqynmen Ileniń boiynda igi isterdiń basynda dámdes-tuzdas bolýy qatarly mádeni-rýhani sabaqtastyqtyń bolǵany tarihi derekterde bar. Abai murasynyń Shyńjań jerindegi aǵaiynǵa taralýyna sebep bolǵan shyǵar dep topshylaityn qundy málimetterdiń biri, jastaiynan Abai men ákesi Shákárimnen tálim-tárbie alǵan Qunanbai urpaqtarynyń ishinen Ziiat Shákárimulynyń qýǵyn-súrgin jyldary, iaǵni 1931-1935 jyldar aralyǵynda Shyńjańdaǵy qazaqtar arasyna baryp mádeni, oqý-aǵartý isimen shuǵyldanyp, ol jaqtaǵy qazaq jastaryn ǵylym men bilimge úndeý maqsatyna «Shal men balanyń aitysy» jáne «Qaragóz», «Shuǵa», «Qalqaman men Mamyr», «Jalbyr» t.b. pesalardy sahnaǵa shyǵaryp, Abai men Shákárim shyǵarmalaryn halyq arasyna keńinen nasihattaýy týraly derek. Mine, osyndai tarihi-rýhani tutastyqty negiz etken ult ziialylarynyń jankeshti óneriniń arqasynda Abai muralary eki jaqtaǵy qazaqqa keńinen taralǵan bolýy múmkin degen oi týady.
- Uly oishyl, danyshpan Abaidyń mýzykalyq murasy týraly qazaqtyń mýzykataný ǵylymynyń negizin salǵan akademik Ahmet Jubanovtan bastap, B.G. Erzakovich, A.V. Zataevich t.b. ónertanýshy ǵalymdardyń asa qundy ǵylymi pikirlerin bilemiz. Abaidyń shyǵarǵan áýenderiniń erekshe rýh pen jiger beretindigi týraly erterekte, Sovet Odaǵy tusynda shetelge shyqqan belgili azamattardyń aitqany bar. Sheteldikter Gimnderińiz qandai degende Abaidyń ánin shyrqaitynbyz. Olar úlken yqylaspen tyńdap, qol soǵyp - álemdik deńgeidegi klassikalyq dúnie deitin degendi talai estidik.
- Qazaq mýzykasyn shynaiy janashyrlyqpen zerttegen B.G. Erzakovichtiń ózi Abaidyń án-kúi murasyn tolyǵyraq jinap, zertteý úshin áli de ekspeditsiialar uiymdastyrý kerektigin basa aitqan. Buǵan deiin jaryq kórgen Abaidyń kúilerin jetkizgen kúishilerdiń aýyl arasynda, bir-eki áýenniń basyn qosyp kúi tarttyq dep júrgen jai adamdar emes ekeni anyq. Mysaly, Abaidyń «Maida qońyr» kúiin jetkizgen Júnisbai Stambaev sonaý Han Abylai zamanyndaǵy Baijigit muralaryn derlik bizge jetkizgen Talasbek Ásemqulov siiaqty dáýlesker kúishiniń júregine kúi darytqan, M. Maǵaýin t.b. óner zertteýshilerimiz ben tarihshylarymyzdyń nazaryna ilikken zańǵar kúishi bolǵandyǵyn barsha jurt biledi. Sol siiaqty joǵaryda aitqanymdai Abaidyń «Mai túni», «Tory jorǵa» kúilerin Ǵ. Sarmýrzinniń oryndaýynda jazyp alyp, zerttep-zerdelep jetkizgen Ý. Bekenov te qazaqtyń kúi ónerine bir kisidei tórelik aitqan kúishi-zertteýshi ekeni bárimizge aian. Bul kúiler de sol arnaiy el ishinen izdeý-jinaý jumystary kezinde tabylǵan oljalar. Abaidyń zamanynda úsh ishekti dombyra ustaǵany týraly aqynnyń kózin kórgen kónekózderdiń tálimin alǵan shejire aqsaqal Shákir Ábenovtyń de aitqan derekteri bar ekeni barshaǵa belgili. Al Qýanyshbai Tergeýsizuly arqyly bizdiń qolymyzǵa túsken «Abaidyń aqtolqyny» degen atpen jetken bul kúidi myń oilanyp, san tolǵana otyryp, zerdesi biik óner zertteýshilerimen qazaq rýhaniiatynyń janashyrlarynyń nazaryna ilinip, óz baǵasyn alsa eken, múmkin bolashaq jastardyń Abai kúilerin tiianaqty den qoia zertteýine osy dúnielerdiń az da bolsa septigi tier degen úmitpen usynyp otyrmyz. Kúlli adamzat bas igen uly aqynnyń ushan-teńiz rýhani álemi, qazaqtai halqy barda áli jalǵasty zerttele beretini sózsiz.
- Ardabi sen táýelsizdikten keiin elge oralyp, bilim alyp, óz salasy boiynsha jumys jasap júrgen talantty jastardyń birisiń. Ony óner men rýhaniiatta atqaryp júrgen qyzmetterińnen kórip otyramyz. Jalpy ózińniń týǵan jeriń, ósken ortań týraly aita otyrsań? Qazaqstanǵa qai jyly keldiń?
- Men 1984 jyly QHR-dyń Shyńjań ólkesi Ile Qazaq avtonomiialy oblysynyń Qorǵas aýdany Muqyr aýylynda dúniege kelippin. Men taza qazaqy ortada óstim. Aýylymyzda qazaqtan basqa ult kórmeitinsiń, tek qazaq qana bolatyn. Men ósken aýyl malsharýashylyǵyn negiz etken, egin salý degendi múldem bilmeitin. Qazir aitsam Ardabi HIH ǵasyrda ómir súrgen ba? deýińiz múmkin, bala kúnimizden naǵyz kóshpendi turmysty kórip óstik qoi shirkin. Qys-qystaý, jaz jailaýda saharanyń kóshpendi ómiri qainap jatýshy edi. Bizdiń otyrǵan jerimiz negizinen Ile dariiasyna jaqyn, qamysty, qoǵaly mal qystatýǵa qolaily boldy. Kóktem shyǵysymen elmen birge bizdiń úide jailaýǵa kóshetin. Kóshkende qazirgindei mashinamen emes, baiyrǵy kóshpendi salttyń jurnaǵymen ógiz-atpen, túiemen kóshetin. Ol kóshtiń sán-saltanaty bólek edi ǵoi. Áli esimde nebir jorǵa-júirik at, qyran búrkit, qarshyǵa, qumai tazylar bizdiń kóshtiń kórki bolatyn. Men sondai ortada bala jasymnan tai-taiynshaǵa minip, júk artqan ógiz, atty jetektep asý bermes asqar taýlarmen boi talastyra kóshtiń ortasynda júretinmin. Atty kisi azer júretin nebir qulasyn qiia joldarda júretinbiz, taý jolynda júk artqan talai kólik (at, ógiz) qulap sai tabanyna túskenshe júk bir jaqta, ózderi bir jaqta shashlyp qalǵanyn kózimmen kórdim ǵoi. Sonda, sheshelerimiz ne degen myqty edi deimin, bir ne eki qonyp ázer baratyn qiyn taý jolynda, attyń ústinde aldy-arttaryna bala mingestirip, kólik jetektep, bir qyńq etip qoimaidy ǵoi jaryqtyqtar. Baiaǵy qazaqtyń batyr qyzdary qaidan shyqqan, osyndai kieli ortada attyń jaly, túieniń qomynda tárbielenip ósken ǵoi, Men muny nege aityp otyrmyn, qazaqtyń saharadaǵy kósh mádenieti shyntýaitynda tunyp turǵan ǵylym ǵoi. Otyrǵan jurttan bastap, kóshtiń basy-qasynda atqarylatyn yrym-jyrymǵa deiin báride ǵajaiyp dúnieler. Men keide oilaimyn, qazaqtyń etnografiiasyn zerttep júrgen jastar sol elge arnaiy baryp, jurnaǵy bolsa da qalǵan, qazaqtyń naǵyz kóshpendi mádenietin kózben kórip izdense, óte bir nátijeli ǵylym jaratar ma dep. Meniń osy kóshpendi turmystyń naǵyz ortasynda óskendigimnen bolar, azdy-kópti ónerdi túsinip, qazaqy oilaýymnyń qalyptasýy osy qasietterden dep oilaimyn. Osy 2000 jyldardyń basyna deiin bizdiń úidiń bosaǵasynan eki-úshten búrkit, júirik tazylar úzilmei keldi (Ol týraly eski estelik fotolarda bar). Bizdiń áýlette qusbegilik ónermen qosa kúishilik óner arǵy atalarymyzdan jalǵasypty. Uly ákemiz Iaqup el kóleminde aitýly kúishi, qanjyǵasy keppegen ańshy, búrkitshi bolypty. Ol týraly, elde atamyzdy kóre qalǵan kónekóz qariialar maiyn tamyzyp qazirge deiin aityp otyrady. Al ákeme atamyzdyń qusbegili de, dombyrashylyǵy da qondy. Biraq atamyz aitqan eken, dombyrashylyq óner úshinshi nemese besinshi ne bolmasa jetinshi urpaqqa shynaiy daridy dep. Ákem men qolyma dombyra ustap kúi tartqan soń ózi azdap tartatyn kúilerin qoiyp ketti. Sonda keide suraimyn ǵoi, Siz bir-eki jaqsy kúiler tartýshy edińiz ǵoi, sońǵy kezde nege tartpaityn boldyńyz degenimde, jańaǵy atamyz aitqan sózdi aityp, sen atańa úshinshi urpaqsyń saǵan dombyra qondy, men endi tartpasamda bolady dep otyrady. Anam Raihan Ázizqyzy qolónerge óte sheber boldy. Qazaqtyń aqqalpaǵyn qozy júninen basyp, jasaityn aýyldaǵy birden-bir áiel meniń sheshem bolatyn, esiktiń aldyna órnek quryp alyp atqa jabatyn atkejim toqityn, shi toqityn óte ismer boldy.
Aýylymyzda Toibazardyń Átáni, Esirkesin degen kúishiler boldy. Dombyrany ǵalamat tartatyn. Men bastaýysh 4 synyp oqyp júrgen kezimnen bastap osy kúishilerdiń ónerine qanyq boldym. Sol óńirdiń kúilerimen qosa Táttimbet, Súgirlerdiń kúilerin tartqanda sai súiegińdi syrqyratatyn edi jaryqtyqtar. Keiin bastaýyshtyń 5 synybynan bastap dombyra úirený úshin, óz aýylymnan kórshi aýylǵa oqýymdy aýystyryp, Shyńjań jerine tanymal kompzitor Málik Shipanulynyń balasy Asqar Málikulynan alǵashqy dombyra sabaǵyn aldym. Odan keiin sol elge tanymal kúishi Uran Aqataiuly men áigili Áshim kúishiniń tól shákirti Kamal Maqaiulyna shákirt bolyp kúishilikti ájeptáýir meńgerdim. Osyndai qazaqy orta men óner ieleri meniń ónerge kelýime úlken áser etti dep oilaimyn.
- Senimen bir ýaqytta Qazaqstanǵa kelgen aǵaiyn, ásirese endigi atajurtqa oralatyn jastar jaǵy bile júrsin. Ózińniń osy táýelsiz elde bilim alyp, shetten kelgen aǵaiyndardyń ishinde tuńǵysh ret ónertaný salasyndaǵy ǵylym doktory dárejesine jetkeniń jaily ashyp aita ketseń? Sen atajurtqa oralmai áli de sol shet elde júrseń múmkin saǵan osy baqyt buiyrmas pa edi?
- Shyny kerek, eń áýeli Alla, odan soń osy qasterli táýelsizdiktiń arqasynda elge oraldyq qoi. Óz basym jas jasap, jasamys tartyp otyrmasamda osy táýelsizdiktiń qasietin qatty baǵalaimyn jáne mańaiymdaǵy elge kelgen zamandastaryma ylǵi dárptep kelem. 2004 jyly elge kelgen soń, 2005 jyly P.I.Chaikovskii atyndaǵy Almaty mýzykalyq kolledijine oqýǵa túsip, ary qarai ýniversitet, magistratýra, doktorantýrany arasyn úzbei 13 jyl oqyp bilim alyp, 2018 jyldyń aiaǵy ǵylym doktory ataǵyna qol jetkizdim. Arǵy bettegi qazaqtar arasynda ónertaný salasynda doktorlyq nemese kandidattyq ǵylymi dáreje qorǵaǵan adam maǵan deiin bolmapty. Sondai-aq Shyńjań qazaqtarynyń kúi óneri týraly da budan buryn kandidattyq ne doktorlyq jumystar jazylmapty. Alla qoldap, táýelsiz elde alǵan bilimniń arqasynda osy eki jaqsylyq ta maǵan buiyrdy. Týǵan jerimdegi qazaqtyń kúi ónerin shamam kelgenshe jinap elge ákelsem, saida sany qumda izi joq bolyp qurymai turǵanda ónerdiń úlken oshaǵy qazaq eliniń rýhani qoryna qossam eken degen bala kúnimnen bergi armanym oryndaldy. Allaǵa táýbe deimin. Qazaqtyń kúi tarihynda buryn sońdy bolmaǵan eńbek «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúii» antologiiasyn qurastyrýshylardyń jumys tobynda bolyp, ónerge janashyr aǵalarymyzdyń arqasynda Shyńjań jerine arnaiy ekspeditsiia jasap, buryn bizge beimálim bolyp kelgen 100 tarta tarihi kúilerdiń sol antologiiaǵa enýine tikelei jumys istedim. Bulda men úshin úlken baqyt, manaǵy armanymnyń oryndalǵan bir sáti desem bolady. Mine osy azdy-kópti jasalǵan eńbektiń bári qazaqtyń baǵyna bergen táýelsizdiktiń arqasy ǵoi. Salt bas, sabaý qamshy kelip edik atajurtqa, búgin mine bilim aldyq, óz aldymyzǵa shańyraq kóterip táýelsiz eldiń urpaqtaryn tárbielep jatyrmyz. Budan artyq qandai baqyt kerek aityńyzshy. Qudai qazaqty osy baqytynan aiyrmasyn. Elge oralǵan aǵaiynnyń qai-qaisysy da táýelsizdiktiń qadirin bilip, eldigimizge qyzmet etedi dep senem.
- Shettegi aǵaiyndarda saqtalǵan ulttyq rýhani muralardyń elge ákelýine jas bolsań da biraz eńbek ettiń. Sondai-aq, ol dúnielerdiń ǵylymǵa ainalyp altyn qorda saqalýyna, jas urpaqtyń enshisine qalýyna jumystar jasap kelesiń. Osy jumystardy atqarý barysynda osy bizdiń rýhaniiatqa janashyr, kómegin bergen aǵalarymyz boldy ǵoi? Sol týraly aita ketseń?
- Meniń óner jolymda kezdesken jaqsy adamdar kóp boldy. Ustazdarym bolsyn, azdy-kópti atqaryp jatqan jumystarymdy baǵalap qoldaý kórsetkender bolsyn báride qoldap keledi. Ustaz aǵalarym qazaqtyń dáýleskeri kúishileri Talasbek Ásemqulov, Janǵali Júzbaev, Murat Ábýǵazy t.b. aǵa-apalarymyzdyń kórsetken qamqorlyǵy zor boldy. Sondai-aq, ýniversitet qabyrǵasynda jumys jasap júrgende belgili ǵalym, kúishi-zertteýshi, marhum Bazaraly Múptekeev aǵamyzben de dámdes-tuzdas bolyp, ǵylymi jumystar jaǵynan kóptegen bilim aldym. Dalalyq ekspeditsiia jumystarynda ol kisiniń tájiribesi mol edi, sol jaǵynan da kóp nárse úiretti jaryqtyq. Sonymen birge Memleket jáne qoǵam qairatkeri, el aǵasy Myrzatai Joldasbekov aǵamyzdyń da sharapatyn kóp kórdim. Ásirese el arasyndaǵy rýhani muralardy jinaý boiynsha kóp qoldaý kórsetti. Mahat Aǵa Ózińiz bilesiz, men 2013-2015 jyldar aralyǵynda Sizdiń qaramaǵyńyzda Qazaq radiosynda redaktor-júrgizýshi bolyp jumys istep júrgenimde, Myrzatai aǵamyz Sizge arnaiy habarlasyp usynysyn aityp, «Ult murasy» degen baǵdarlama júrgizýime tikelei yqpal etti ǵoi. Onymen qosa Myrzatai aǵamyz, sol kezde korporatsiianyń tóraiymy N.J. Muhamedjanovaǵa qolymnan jetektep aparyp, eki márte qytaidaǵy qazaqtarǵa ekspeditsiia jasaýyma jol ashyp bergenin Siz jaqsy bilesiz. Sol Myrzatai aǵamyzdyń arqasynda qytaidaǵy qazaqtarda saqtalǵan kóptegen rýhani dúneielerdi elge ákeldik qoi. Sol dúnielerdiń ishinen qanshama kúidi qazaq radiosynyń efirinen baǵdarlamalar arqyly halyqqa usyndyq. Sizde óz tarapyńyzdan árdaiym qoldap otyrdyńyz. Mine Myrzatai aǵamyz maǵan ǵana emes, qazaqtyń ónerine osylai qamqorlyq kórsetkenin Sizde jaqsy bilesiz. Sondai-aq, alashtyń arqaly aqyny N. Aituly, B. Áshimbekuly t.b. ónerimdi baǵalap únemi qoldaý kórsetip júretin asyl aǵalaryma da zor alǵysymdy aitamyn.
- Qazirgi naqty jumys ornyń jáne ondaǵy osy rýhani salaǵa qandai qyzmet jasap jatyrsyń? Aldaǵy shyǵarmashylyq, izdenis josparlaryń qalai?
- 2016 jyldan bastap QR Ulttyq mýzeiiniń «Halyq qazynasy» ǴZI-ynda qyzmet atqaryp kelemin. Bul institýtqa kelgeli de óz salam boiynsha jaqsy nátijeli jumystar istep kelemin. Jyl saiyn institýttyń jáne Ulttyq mýzei basshylarynyń tikelei qoldaýymen Qazaqstannyń oblystaryna arnaiy mýzykalyq-etnografiialyq ekspeditsiialarǵa shyǵyp rýhani muranyń ár túriniń qazirgi kózi tiri ustanýshylarynyń qolynan qyrýar dúnieler jazyp alýdamyz. Bul dúnieler keleshek urpaqqa, bizdiń babalarymyz osyndai dúnieler qaldyrǵan bolatyn dep uialmai kórsete alatyn qundy muralar bolmaq. Qazirgi tańda elimizdiń ár dalasynda óz betimen rýhani murany saqtaýshy ónerpazdardy tek jazyp, hattap qana saqtap qalamyz. Sondyqtan bolashaqta da osy jumystardy barynsha atqara berýimiz kerek dep oilaimyn. Dál qazirgi ýaqytta alys-jaqyn sheteldegi qandastarymyzdyń da jai-kúii, olardaǵy saqtalǵan ulttyq qundylyqtardyń jaǵdaiy tym kúńgirt ekenin jaqsy bilesiz. Aldaǵy ýaqytta osy máseleni minitrlik tipti úkimettik deńgeide erekshe nazarǵa almasaq, shettegi aǵaiyndarda saqtalǵan qyrýar qundylyqtarymyzdan aiyrylýmyz ábden múmkin. Bolashaqta shamam kelse osy jumystarǵa da atsalyssam deimin.
- Tabysty bol, Ardabi baýyrym.
