10 تامىزدا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اقىنى, ويشىل تۇلعاسى اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولدى. بۇدان شيرەك عاسىر ۋاقىت بۇرىن تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ابايدىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو دەڭگەيٸندە ٶتكٸزٸلگەن ەدٸ. بۇل تورقالى توي – سول تاماشا دەستٷردٸڭ جالعاسى.
بيىلعى مەرەيتويعا وراي بٸرقاتار ٸس-شارا جوسپارلانعان بولاتىن. بٸراق ەلەمدٸ جايلاعان ٸندەتكە بايلانىستى سونىڭ كٶپشٸلٸگٸن ونلاين فورماتقا اۋىستىرىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ: «مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا ٷكٸمەت ونىنشى تامىزدى «اباي كٷنٸ» دەپ بەلگٸلەپ, مەرەكەلەر تٸزبەسٸنە ەنگٸزدٸ. ۇلى اقىننىڭ مۇراسىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان ٸس-شارالار جىل سايىن ٶتكٸزٸلٸپ تۇراتىن بولادى. مەسەلە مەرەيتويدا ەمەس – تۇعىرلى تۇلعانىڭ تۋىندىلارىنان تەرەڭ تەلٸم الۋدا. ابايدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – ونىڭ قاعيداتىن ۇستانۋ, اماناتىنا ادال بولۋ. سوندا عانا جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قاستەرلٸ قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرەمٸز.
بٸز ۇلى ويشىلدىڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸ مەن تاعىلىمى تۋرالى ايتۋدان جالىقپايمىز. ەسٸرەسە قازٸرگٸ قازاقستان قوعامىن ابايدىڭ رۋحاني ۇستانىمىنا ساي دامىتۋ اسا ماڭىزدى. مەن بۇل جٶنٸندە «اباي جەنە ححٸ عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالامدا كەڭٸنەن ايتتىم», - دەدٸ.
ابايدىڭ قارا ٶلەڭ بولىپ ٶرٸلگەن جەنە قارا سٶز بولىپ تٶگٸلگەن ورالىمدى ويلارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶمٸرلٸك باعدار بولىپ كەلەدٸ. سونىمەن بٸرگە ونىڭ ەندەرٸ مەن كٷيلەرٸ دە قالىڭ قازاقتىڭ سٷيٸپ تىڭدايتىن عۇمىرلىق تۋىندىلارى.
وسى ورايدا قر ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ «حالىق قازىناسى» عزي اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ, كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ, ٶنەرتانۋ PhD دوكتورى اردابي مەۋلەتۇلىمەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
قازاق مۋزىكاسىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ زەرتتەپ-زەردەلەۋٸندە ۇلى ابايدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸن 4 كٷيٸ جەتكەن. ول كٷيلەردٸڭ الدى 1965 جىلعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريياسىنىڭ فولكلورلىق زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ تاراپىنان جاسالعان ەكسپەديتسييا كەزٸندە جازىلىپ الىنسا, كەيٸنگٸ تابىلعان بٸر-ەكٸ كٷيٸ 80-جىلداردىڭ باسىندا كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ ۋەلي بەكەنوۆتٸڭ نوتاعا تٷسٸرۋٸندە بٸزگە جەتتٸ. ال ەندٸ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جازعان ماقالاما ارقاۋ بولعان ابايدىڭ «اقتولقىن» اتتى كٷيٸ ٸلەنٸڭ ارعى جاق بەتٸندەگٸ قازاقتار اراسىندا بۇرىننان تارتىلىپ كەلە جاتقان كٶنە كٷي. ياعني ابايدىڭ بۇل كٷيٸ ماناعى ايتقان ٸلەنٸڭ ارعى جاعىنداعى كلاسسيك كٷيشٸلەر قوڭقاي شوقىراقۇلى, ەشٸم دٷڭشٸۇلى سيياقتى كٷيشٸلەر ارقىلى جەتٸپ وتىر. ال بۇل كٷيشٸلەردٸڭ ەسٸمٸ قازاقتىڭ كٷيتانۋ عىلىمى مەن ورىنداۋشىلىق باعىتتا كەڭٸنەن تانىس تاريحي تۇلعالار. ۋەلي بەكەنوۆ پەن اقسەلەۋ سەيدٸمبەك جەنە باسقا دا ٶنەر زەرتتەۋشٸلەرٸ بۇل كٷيشٸلەر تۋرالى كەڭٸنەن قالام تەربەگەنٸن ايتا كەتكٸم كەلەدٸ. بٸز وسى كٷيشٸلەردٸڭ كٶزٸن كٶرٸپ قولىنان كٷي ٷيرەنگەن شەكٸرتتەرٸنەن بۇل كٷي تۋرالى مەلٸمەتتٸ جەنە 1980 جىلى شەرتٸپ قالدىرعان ٷنتاسپاسىن وسىدان 10 نەشە جىل بۇرىنعى زەرتتەۋلەرٸمٸزدە تاۋىپ اۋديو-ۆيدەو تاسپاعا جازىپ, ودان بەرٸ قوسىمشا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ ەندٸ عانا ٶنەر زەرتتەۋشٸ عالىمدارىمىزدىڭ, كٷيشٸلەردٸڭ تالقىسىنا تاستاپ وتىرمىز. قالاي دەگەنمەندە بۇل قازاقتىڭ رۋحاني مۇراسىنا قوسىلعان ٷلكەن بايلىق جەنە حاكٸم ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن بولاشاق ۇرپاقتىڭ جٷيەلٸ ٸزدەپ-زەرتتەۋٸنە زور كٶمەگٸن تيگٸزەدٸ دەپ بٸلەمٸز.
- اردابي وسى ايتقاندارىڭىزدى ناقتىلاي تٷسسەڭٸز. بۇل - وقىرماندارىمىزعا دا قىزعىلىقتى دەپ ويلايمىن. زەرتتەۋ زەردەلەۋدەن ٶتٸپ, مىزعىماس دەرەكتەرٸمەن قۇندى دەگەن. ٶزٸڭٸز كٷيشٸسٸز ەرٸ كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸسٸز. ۇلى بابامىزدىڭ كٷيلەرٸ جٶنٸندە بٸلەتٸنٸڭٸزدٸ بٶلٸسە وتىرىڭىز.
- ۇلى ابايدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸزگە جەتكەن «ماي تٷنٸ», «مايدا قوڭىر», «تورى جورعا», «ابايدىڭ جەلدٸرمەسٸ» قاتارلى تٶرت كٷيٸ بار.
«ماي تٷنٸ», «تورى جورعا» كٷيلەرٸن جازۋشى, جۋرناليست شىعىسقازاقستاندىق عايسا سارمۋرزيننٸڭ (1904-1987) ورىنداۋىندا, كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ, عالىم ۋەلي بەكەنوۆ 1983 جىلى جازىپ الىپ, نوتاعا تٷسٸرگەن. ال ابايدىڭ «مايدا قوڭىر» كٷيٸ شىعىس قازاقستاننىڭ شۇبارتاۋ ٶڭٸرٸنەن شىققان اتاقتى كٷيشٸ جٷنٸسباي ستامباەۆتىڭ ورىنداۋىندا 1965 جىلى جازىلىپ الىنىپ بٸزگە جەتتٸ. بٸز دە بالا كٷنٸمٸزدەن ەل اراسىنداعى كٷيشٸلەردەن ابايدىڭ اتىمەن اتالاتىن كٷيلەردٸ ەستٸپ ٶستٸك.
پ.ي. چايكوۆسكيي اتىنداعى الماتى مۋزىكالىق كوللەدجٸندە 3-كۋرستا وقىپ جٷرگەنٸمدە, ۇستازىمىز كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ م. ەبۋعازىمەن بٸرلەسٸپ «ەشٸم جەنە ٸلە ايماعىنىڭ كٷيلەرٸ» اتتى ٸلە بويىنداعى كٷيشٸلەردٸڭ كٷيلەرٸن نەگٸز ەتكەن بٸر كٸتاپ قۇراستىردىق. وسى كٸتاپقا قاتىستى ماتەريالدار جيناۋ ماقساتىندا 2008 جىلدىڭ جاز كەزٸندە قحر-دىڭ ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسىنا كٷي جيناۋ جۇمىستارىمەن باردىم. ٸلەنٸڭ كٷنەس اۋدانى زەكتٸ قالاشىعىندا تۇراتىن يماش اسقاربەكۇلى (ول كەزدە 88 جاستا ەدٸ) جەنە كامال ماقايۇلىمەن بولعان بٸر سۇحباتتا ٸلە بويىنداعى ەرتەدەگٸ كٷيشٸلەردٸڭ ورىنداۋىندا «ابىلاي حاننىڭ سىبىزعىسى», «ابايدىڭ اقتولقىنى», «قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كٷيٸ», «قارايت باتىردىڭ كٷيٸ» سيياقتى ەسكٸ كٷيلەردٸڭ سوڭعى كەزدەردە ۇمىت بولا باستاعانىن ٶكٸنٸشپەن ايتتى. ەشٸمنٸڭ «اق ەركە» دەگەن كٷيٸن «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەپ جاڭساق ايتىپ وتىر ما دەگەن ويمەن, ەڭگٸمەگە ارالاسىپ انىقتاپ سۇراعانىمدا, يماش اقساقال ماعان «اق ەركە» كٷيٸنٸڭ باسقا كٷي ەكەنٸن, ال «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كٷيدٸڭ بۇرىننان بەرٸ تارتىلىپ كەلە جاتقان كٶنە كٷي ەكەنٸن ايتتى. سونداي-اق يماش اسقاربەكۇلى 1950 جىلداردىڭ شاماسىندا قازاقستاننان كەلگەن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ وسى «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كٷيٸن ەستٸپ, بٸر جوعىمىز تابىلدى دەپ قاتتى قۋانىپ, جازىپ العاندارىن دا وسى ەڭگٸمەسٸندە ايتىپ ەدٸ. يماش اسقاربەكۇلى مەن كامال ماقايۇلى اتاقتى ەشٸم كٷيشٸگە شەكٸرت بولىپ, قولىنان كٷي ٷيرەنگەن كٶنەكٶز كٸسٸلەر بولعاندىقتان, بۇل كٸسٸلەر ايتقان وسى مەلٸمەت, ۇلى ابايدىڭ كٷيلەرٸ تۋرالى ەندٸگٸ جەردە ٸزدەنۋٸمٸزگە ٷلكەن ٷمٸت ۇشقىنىن وياتقانداي بولدى.
2010 جىلى جاز ايىندا قحر-داعى قانداستاردا ساقتالعان مۋزىكالىق مۇرالاردى جيناۋ ەكسپەديتسيياسى كەزٸندە, ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسى قورعاس اۋدانى سارىبۇلاق اۋىلىنىڭ شىباراعاش دەگەن جەردە تۇراتىن 73 جاسقا كەلگەن مەلٸك ەلياقىنۇلى ەسٸمدٸ كٷيشٸ اقساقالدى جٷزدەستٸردٸك. ول كٸسٸنٸڭ ورىنداۋىندا ەسكٸ حالىق كٷيٸ «كەنەسارى-ناۋرىزباي», «جالعىز قۋراي سۇرتەكە», ەسەت اقىن نايمانبايۇلىنىڭ «ەن كٷيٸ» جەنە «كەرتولعاۋ» اتتى ەكٸ كٷيٸن, تەرگەۋسٸزدەن بەرٸ جالعاسىپ كەلە جاتقان قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كٷيٸ دەپ تارتىلاتىن ەكٸ كٷيمەن قوسا تەرگەۋسٸزدٸڭ «مۇڭ-زار», «نٷسٸپاقىنعا ارناۋ», «كەڭەس» جەنە ٶزٸنٸڭ «انا», «جۇباي» ت.ب. ون نەشە كٷي جازىپ الدىق. مەلٸك اقساقالمەن ەڭگٸمەلەسە كەلە, سارىبۇلاق ٶڭٸرٸندە تەرگەۋسٸز بەلەكەيۇلى دەگەن ەل باسقارعان اقالاقشى (مانساپ اتى), كٷيشٸ بولعانىن, ول كٸسٸدەن قالعان كٷيلەردٸڭ مەلٸك كٷيشٸگە تەرگەۋسٸزدٸڭ بەل بالالارى ىبىراي, دەۋٸت ارقىلى جەتكەنٸن بٸلدٸك. مەلٸك اقساقالدىڭ ايتۋى بويىنشا تەرگەۋسٸزدٸڭ قۋانىشباي دەگەن كەنجە بالاسى دا عالامات كٷيشٸ بولىپتى. ەشٸم كٷيشٸ ٸلە وبلىسىنىڭ ورتالىعى قۇلجا قالاسىندا «قازاق-قىرعىز مەدەني ۇيىمىندا» ٶنەر كٶرسەتٸپ جٷرگەن كەزٸندە, قۋانىشباي ەشٸممەن رۋحاني قارىم-قاتىناستا بولعانى ايتىلادى. قۋانىشباي تەرگەۋسٸزۇلى 1980 جىلى ماگنيتوفوننىڭ كاسسەتاسىنا ٶز قولىمەن شەرتٸپ جازدىرعان كٷيلەرٸ تەرگەۋسٸزدٸڭ نەمەرەسٸ ساتىبالدى ىبىرايۇلىنىڭ قولىندا ساقتالعان ەكەن. بۇل ٷنتاسپانى كٶشٸرٸپ الدىم. بارلىق كٷيلەردٸ اتىن اتاپ شەرتٸپتٸ. جازىلعان ەسكٸ كٷيلەردٸڭ اراسىندا «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەگەن كٷي دە شەرتٸلٸپتٸ. ودان باسقا «كەنەسارى-ناۋرىزباي» اتتى ەسكٸ حالىق كٷيٸ, ەيگٸلٸ اقىن ەسەت نايمانبايۇلىنىڭ «ەن كٷيٸ», «كەرتولعاۋ» كٷيلەرٸ جەنە قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كٷيٸ دەپ تارتىلاتىن ەكٸ كٷي, تەرگەۋسٸزدٸڭ «نٷسٸپاقىنعا ارناۋ», «كەڭەس» قاتارلى جيىنى 8 كٷي جازىلىپتى. بۇل فونوجازبا كٶشٸرمەسٸ مەنٸڭ جەكە ارحيۆٸمدە ساقتاۋلى تۇر.
- اردابي, ەڭگٸمە باسىندا «ابايدىڭ اقتولقىنى» كٷيٸنٸڭ بولعانى تۋرالى دەرەكتٸ جەتكٸزگەن كٷيشٸلەر ٸلەنٸڭ شىعىسى كٷنەس اۋدانىندا ٶمٸر سٷرگەن ەشٸم كٷيشٸنٸڭ شەكٸرتتەرٸ ەكەنٸن ايتتىڭىز. ال كٷيدٸڭ ٶزٸن شەرتٸپ, ٷنتاسپاسىن قالدىرعان ٸلەنٸڭ باتىسى قورعاس اۋدانىندا ٶمٸر سٷرگەن قۋانىشبايدىڭ ٶزٸ دە, ەكەسٸ تەرگەۋسٸز كٷيشٸ دە زامانىندا ەيگٸلٸ ەشٸم كٷيشٸلەرمەن تىعىز رۋحاني قارىم-قاتىناستا بولعانى تۋرالى بٸراز دەرەكتەردە ايتىلادى. ابايدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸزگە جەتكەن «ماي تٷنٸ», «مايدا قوڭىر», «تورى جورعا», «ابايدىڭ جەلدٸرمەسٸ» قاتارلى تٶرت كٷيٸ بار. بٸلگٸمٸز كەلگەنٸ «ابايدىڭ اقتولقىنى» وسى كٷيلەرمەن ۇقساستىعى, اۆتورلىق ستيلٸ قانداي?
- ەندٸ وسى «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەگەن كٷيمەن, وسىعان دەيٸن تابىلعان ابايدىڭ باسقا كٷيلەرٸندە ەۋەندٸك نەمەسە قۇرىلىمدىق جاقتان قانداي دا بٸر ۇقساستىق, جاقىندىق بار ما دەگەن ويمەن اقىننىڭ كٷيلەرٸن بٸر-بٸرلەپ تىڭداپ شىعىپ, سالىستىرعان پٸكٸرٸمٸزدٸ وقىرماندارىڭىزعا ايتىپ ٶتەيٸن.
ابايدىڭ «ماي تٷنٸ» كٷيٸن تىڭداپ وتىرعاندا, ورتا بۋىندا استىڭعى ٸشەكتە «e-رە», ٷستٸڭگٸ ٸشەكتە «ۆ-سي بەمول» دىبىستارىنان ەندەتە باستالاتىن ەۋەن, بٸردەن كٸشٸ ساعاداعى «a1-ليا+g1-سول» دىبىستارىنا كٶتەرٸلٸپ قايتادان ورتا بۋىنعا جەنە باس بۋىنعا بارىپ شالقىپ قايتىپ وتىرادى. بۇنداي قوڭىرلاتىپ باستاپ, بٸردەن جوعارى دىبىسقا ەۋەندٸك سەكٸرۋلەر جاساۋ كٶبٸنەسە ەنگە تەن, اباي ەندەرٸنە تەن ەرەكشەلٸك. كٷيدە ەۋەن بٸر قالىپتى جٷرٸپ كەلە جاتىپ, اراسىندا ىرعاقتىق ٶزگەرٸس جاساپ, كٸدٸرٸپ سەكٸرتپە ىرعىققا اۋىسىپ, قايتادان باستاپقى جٷرٸسٸنە كەلەدٸ جەنە كٷي اياقتالار كەزدەگٸ قايىرما بۋىنداردا قايتادان سەكٸرتپە ىرعاقتار ارقىلى, ٷستٸڭگٸ ٸشەكتە «g-سول» دىبىسىنان «fis-فاديەز» دىبىسىنا جارتى توندىق ليگا ارقىلى اۋىتقۋ جاساپ, قۇلاققا بەينە بٸر اككوردىق دىبىس قاتارىن ەلەستەتەدٸ. مۇنداي تەسٸل كٶبٸنەسە ەننٸڭ باستالۋى نەمەسە اياقتالۋى كەزٸندە قولدانىلادى. سوندىقتان ۇلى ابايدىڭ ەنشٸلٸك ەلەمٸندەگٸ كەڭ تىنىستى, نەزٸكتٸككە تولى ينتوناتسييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ وسى كٷيلەرٸندە انىق كٶرٸنٸپ تۇر. بٸزدٸڭ قولىمىزعا تٷسكەن «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كٷيدە, ورتا بۋىن «d/g – رە-سول» دىبىسىنان سالماقتى, ويلى باستالادى. جالپى بۇل كٷيدە ويشىلدىڭ باسقا كٷيلەرٸنە قاراعاندا مازمۇنىنداعى زار مەن مۇڭنىڭ, ٶكٸنٸشتٸڭ بەينەلەنۋٸ دىبىستىق جەنە وڭ قولداعى سالماقتاپ شەرتٸلەتٸن قاعىس ەرەكشەلٸگٸنەن بايقالادى. ىرعاقتىق جەنە دىبىستىق جاعىنان «ابايدىڭ اقتولقىنى» كٷيٸ «مايدا قوڭىر» كٷيٸنە جاقىندىعى بار. مىسالى, «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كٷيدە نەگٸزگٸ باستاپقى ەۋەن ورتا بۋىندا استىڭعى ٸشەك «ە-مي» دىبىسىنان باستالىپ «d-س-h – رە-دو-سي» دىبىس قاتارىمەن ٷستٸڭگٸ ٸشەكتەگٸ «a-g – ليا-سول» دىبىستارىنىڭ قابىسۋىمەن ورىندالاتىن سٶيلەم, «مايدا قوڭىر» كٷيٸندە دە كەزدەسەدٸ. ەكٸ كٷيدەگٸ سٶيلەمنٸڭ ەۋەندٸك, دىبىستىق جاقىندىعىن نوتالىق تاڭبالانۋىنان بايقاۋعا بولادى.
- «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كٷيدٸڭ, ٶز زامانىندا ەل بيلەي جٷرٸپ سوڭىنا وسىنداي مول مۇرا قالدىرعان كٷيشٸ تەرگەۋسٸز بەلەكەيۇلى ارقىلى بالاسى قۋانىشبايعا كٶشٸپ, ودان بٸزگە جەتكەندٸگٸن ەڭگٸمەمٸز بارىسىندا ايتتىق. ەندٸ وسى تەرگەۋسٸز بەلەكەيۇلى جايىندا قىسقاشا توقتالا كەتسەڭٸز.
- تەرگەۋسٸز بەلەكەيۇلى 1886 جىلى قحر شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانى ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسى تەكەس اۋدانىنىڭ قاراعانتى دەگەن جەرٸندە دٷنيەگە كەلگەن. تەرگەۋسٸز دٷنيەگە كەلگەننەن كەيٸن كٶپ ۇزاماي رۋلى ەل, ٶر تەكەستەن قورعاستىڭ سارىبۇلاق اۋىلىنا قونىس تەبەدٸ. ەكەسٸ بەلەكەي ازداپ دومبىراشى, ەرٸ ٶرٸمشٸ كٸسٸ بولعان. تەرگەۋسٸز قىزاي ٸشٸندە مەڭٸس – تٸلەۋبەردٸ – جانعابىل – تورعاي – كٶرپەش رۋىنان تاراعان. تەرگەۋسٸز دومبىرانى العاش 7 جاسىندا ناعاشىسى دومبىراشى ەرٸ اقىن نۇرىبەكتەن ٷيرەنەدٸ. 13 جاسقا كەلگەندە حالىق كٷيلەرٸنٸڭ باسىن قايرىپ تارتقان. اقىلىنا تالانتى ساي تەرگەۋسٸزدٸ, ەلدٸڭ يگٸ-جاقسىلارى جاستايىنان ەل باسقارۋ ٸسٸنە باۋليدى. ول 1928 جىلدان 1933 جىلعا دەيٸن زەڭگٸ (مانساپ اتى: جٷز تٷتٸندٸ باسقارادى ), 1933 جىلدان 1947 جىلعا دەيٸن اقالاقشى (مانساپ اتى: مىڭ تٷتٸندٸ باسقارادى) بولىپ حالىقتىڭ ساياسي ٶمٸرٸنە بەلسەنە ارالاسادى. ٶزٸ باسقارعان بەسساربۇلاق, اقسۋ, بەساعاش, نوعايتى, ويمانبۇلاق قاتارلى جەرلەردەگٸ حالىق اراسىنداعى قايشىلىقتارعا ەدٸل تٶرەلٸك ەتٸپ وتىرعان.
تەرگەۋسٸز 1947 جىلدىڭ اياعىندا ٶز اۋىلى سارىبۇلاقتا باقيلىق بولعان. تەرگەۋسٸزدٸڭ ارتىندا «نٷسٸپاقىنعا ارناۋ», «ٶرەلٸ كەر», «ەرۋلٸك كەڭەس», «كەڭەس», «بۋرىلشانىڭ كٷيٸ», «تەرٸس قاقپاي ٸ, ٸٸ», «ارناۋ», «ٶر تەكەس», «ارمان-اي», «كٶكقامىر», «جىلجىپ ٶتكەن دٷنيە», «قوس تٶبە» قاتارلى ارتىندا 20-دان استام كٷي قالدى. تەرگەۋسٸزدٸڭ كٷيلەرٸ جايىندا بۇدان بۇرىن شالقار ۇلتتىق راديوسىنان, بەلگٸلٸ كٷيشٸ, راديو-جۋرناليست سەرسەنعالي جٷزبايدىڭ «كٷي شاشۋ» باعدارلاماسى ارقىلى قازاق ەلٸندەگٸ ٶنەر سٷيەر, كٷي سٷيەر اعايىنعا ناسيحاتىن جاساعان بولاتىنبىز.
- ابايدىڭ كٷيلەرٸ شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى ەلگە قالاي بارۋى مٷمكٸن دەگەن سۇراققا دا بٸرنەشە رەت زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ بارعان سوڭ, ويعا تٷيگەندەرٸڭمەن, ەستٸپ-كٶرگەندەرٸڭ بويىنشا تەورييالىق جاۋاپ تاپقان بولارسىڭ?
- حٸح عاسىر مەن حٸح عاسىردىڭ باس كەزٸندە شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ بٸلٸمٸ مەن اعارتۋ ٸسٸ, ٶنەرٸ مەن ەلەۋمەتتٸك-ساياسي جاقتارىندا قىزمەت ەتكەن قايراتكەرلەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك قازاق دالاسىنداعى ۇلت زييالىلارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعانى بارشاڭىزعا مەلٸم. مىسالى, سوناۋ 1920 جىلدارى احمەت بايتۇرسىنۇلى, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ جەنە رايىمجان مارسەكوۆتاردىڭ تارباعاتايدىڭ باقتى شەكاراسىنان ٶتٸپ, جايىرداعى ەلگە بارۋى, سونداي-اق ٸلەنٸڭ ارعى جاق بويىندا تۋىپ ٶسكەن ەيگٸلٸ اقىن, كومپوزيتور تاڭجارىق جولدىۇلى دا حح عاسىردىڭ باسىندا جەتٸسۋ جەرٸندە بولىپ, قازاق دالاسىنداعى ۇلتتىق يدەيامەن سۋسىنداپ ەلٸنە قايتىپ بارعان سوڭ, ونداعى قازاق رۋحانيياتىنا ٶلشەۋسٸز ەڭبەك ەتۋٸ, قازاق ەن ٶنەرٸنٸڭ كلاسسيگٸ ەسەت نايمانبايۇلىنىڭ ارعى بەتتەگٸ (شىڭجاڭ جەرٸندەگٸ) قازاقتىڭ اراسىنا بارىپ, قازاق دالاسىنداعى ەن-كٷي ٶنەرٸنٸڭ ول جاققا كەڭٸنەن ناسيحاتتالۋىنا ٷلكەن جول اشۋى جەنە ەسەت اقىننىڭ وسى «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كٷيدٸ جەتكٸزگەن قۋانىشبايدىڭ ەكەسٸ تەرگەۋسٸز كٷيشٸمەن, مەشپەت اقىنمەن ٸلەنٸڭ بويىندا يگٸ ٸستەردٸڭ باسىندا دەمدەس-تۇزداس بولۋى قاتارلى مەدەني-رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ بولعانى تاريحي دەرەكتەردە بار. اباي مۇراسىنىڭ شىڭجاڭ جەرٸندەگٸ اعايىنعا تارالۋىنا سەبەپ بولعان شىعار دەپ توپشىلايتىن قۇندى مەلٸمەتتەردٸڭ بٸرٸ, جاستايىنان اباي مەن ەكەسٸ شەكەرٸمنەن تەلٸم-تەربيە العان قۇنانباي ۇرپاقتارىنىڭ ٸشٸنەن زييات شەكەرٸمۇلىنىڭ قۋعىن-سٷرگٸن جىلدارى, ياعني 1931-1935 جىلدار ارالىعىندا شىڭجاڭداعى قازاقتار اراسىنا بارىپ مەدەني, وقۋ-اعارتۋ ٸسٸمەن شۇعىلدانىپ, ول جاقتاعى قازاق جاستارىن عىلىم مەن بٸلٸمگە ٷندەۋ ماقساتىنا «شال مەن بالانىڭ ايتىسى» جەنە «قاراگٶز», «شۇعا», «قالقامان مەن مامىر», «جالبىر» ت.ب. پەسالاردى ساحناعا شىعارىپ, اباي مەن شەكەرٸم شىعارمالارىن حالىق اراسىنا كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋى تۋرالى دەرەك. مٸنە, وسىنداي تاريحي-رۋحاني تۇتاستىقتى نەگٸز ەتكەن ۇلت زييالىلارىنىڭ جانكەشتٸ ٶنەرٸنٸڭ ارقاسىندا اباي مۇرالارى ەكٸ جاقتاعى قازاققا كەڭٸنەن تارالعان بولۋى مٷمكٸن دەگەن وي تۋادى.
- ۇلى ويشىل, دانىشپان ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى تۋرالى قازاقتىڭ مۋزىكاتانۋ عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن سالعان اكادەميك احمەت جۇبانوۆتان باستاپ, ب.گ. ەرزاكوۆيچ, ا.ۆ. زاتاەۆيچ ت.ب. ٶنەرتانۋشى عالىمداردىڭ اسا قۇندى عىلىمي پٸكٸرلەرٸن بٸلەمٸز. ابايدىڭ شىعارعان ەۋەندەرٸنٸڭ ەرەكشە رۋح پەن جٸگەر بەرەتٸندٸگٸ تۋرالى ەرتەرەكتە, سوۆەت وداعى تۇسىندا شەتەلگە شىققان بەلگٸلٸ ازاماتتاردىڭ ايتقانى بار. شەتەلدٸكتەر گيمندەرٸڭٸز قانداي دەگەندە ابايدىڭ ەنٸن شىرقايتىنبىز. ولار ٷلكەن ىقىلاسپەن تىڭداپ, قول سوعىپ - ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كلاسسيكالىق دٷنيە دەيتٸن دەگەندٸ تالاي ەستٸدٸك.
- قازاق مۋزىكاسىن شىنايى جاناشىرلىقپەن زەرتتەگەن ب.گ. ەرزاكوۆيچتٸڭ ٶزٸ ابايدىڭ ەن-كٷي مۇراسىن تولىعىراق جيناپ, زەرتتەۋ ٷشٸن ەلٸ دە ەكسپەديتسييالار ۇيىمداستىرۋ كەرەكتٸگٸن باسا ايتقان. بۇعان دەيٸن جارىق كٶرگەن ابايدىڭ كٷيلەرٸن جەتكٸزگەن كٷيشٸلەردٸڭ اۋىل اراسىندا, بٸر-ەكٸ ەۋەننٸڭ باسىن قوسىپ كٷي تارتتىق دەپ جٷرگەن جاي ادامدار ەمەس ەكەنٸ انىق. مىسالى, ابايدىڭ «مايدا قوڭىر» كٷيٸن جەتكٸزگەن جٷنٸسباي ستامباەۆ سوناۋ حان ابىلاي زامانىنداعى بايجٸگٸت مۇرالارىن دەرلٸك بٸزگە جەتكٸزگەن تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ سيياقتى دەۋلەسكەر كٷيشٸنٸڭ جٷرەگٸنە كٷي دارىتقان, م. ماعاۋين ت.ب. ٶنەر زەرتتەۋشٸلەرٸمٸز بەن تاريحشىلارىمىزدىڭ نازارىنا ٸلٸككەن زاڭعار كٷيشٸ بولعاندىعىن بارشا جۇرت بٸلەدٸ. سول سيياقتى جوعارىدا ايتقانىمداي ابايدىڭ «ماي تٷنٸ», «تورى جورعا» كٷيلەرٸن ع. سارمۋرزيننٸڭ ورىنداۋىندا جازىپ الىپ, زەرتتەپ-زەردەلەپ جەتكٸزگەن ۋ. بەكەنوۆ تە قازاقتىڭ كٷي ٶنەرٸنە بٸر كٸسٸدەي تٶرەلٸك ايتقان كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ ەكەنٸ بەرٸمٸزگە ايان. بۇل كٷيلەر دە سول ارنايى ەل ٸشٸنەن ٸزدەۋ-جيناۋ جۇمىستارى كەزٸندە تابىلعان ولجالار. ابايدىڭ زامانىندا ٷش ٸشەكتٸ دومبىرا ۇستاعانى تۋرالى اقىننىڭ كٶزٸن كٶرگەن كٶنەكٶزدەردٸڭ تەلٸمٸن العان شەجٸرە اقساقال شەكٸر ەبەنوۆتىڭ دە ايتقان دەرەكتەرٸ بار ەكەنٸ بارشاعا بەلگٸلٸ. ال قۋانىشباي تەرگەۋسٸزۇلى ارقىلى بٸزدٸڭ قولىمىزعا تٷسكەن «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەگەن اتپەن جەتكەن بۇل كٷيدٸ مىڭ ويلانىپ, سان تولعانا وتىرىپ, زەردەسٸ بيٸك ٶنەر زەرتتەۋشٸلەرٸمەن قازاق رۋحانيياتىنىڭ جاناشىرلارىنىڭ نازارىنا ٸلٸنٸپ, ٶز باعاسىن السا ەكەن, مٷمكٸن بولاشاق جاستاردىڭ اباي كٷيلەرٸن تيياناقتى دەن قويا زەرتتەۋٸنە وسى دٷنيەلەردٸڭ از دا بولسا سەپتٸگٸ تيەر دەگەن ٷمٸتپەن ۇسىنىپ وتىرمىز. كٷللٸ ادامزات باس يگەن ۇلى اقىننىڭ ۇشان-تەڭٸز رۋحاني ەلەمٸ, قازاقتاي حالقى باردا ەلٸ جالعاستى زەرتتەلە بەرەتٸنٸ سٶزسٸز.
- اردابي سەن تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن ەلگە ورالىپ, بٸلٸم الىپ, ٶز سالاسى بويىنشا جۇمىس جاساپ جٷرگەن تالانتتى جاستاردىڭ بٸرٸسٸڭ. ونى ٶنەر مەن رۋحانيياتتا اتقارىپ جٷرگەن قىزمەتتەرٸڭنەن كٶرٸپ وتىرامىز. جالپى ٶزٸڭنٸڭ تۋعان جەرٸڭ, ٶسكەن ورتاڭ تۋرالى ايتا وتىرساڭ? قازاقستانعا قاي جىلى كەلدٸڭ?
- مەن 1984 جىلى قحر-دىڭ شىڭجاڭ ٶلكەسٸ ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسىنىڭ قورعاس اۋدانى مۇقىر اۋىلىندا دٷنيەگە كەلٸپپٸن. مەن تازا قازاقى ورتادا ٶستٸم. اۋىلىمىزدا قازاقتان باسقا ۇلت كٶرمەيتٸنسٸڭ, تەك قازاق قانا بولاتىن. مەن ٶسكەن اۋىل مالشارۋاشىلىعىن نەگٸز ەتكەن, ەگٸن سالۋ دەگەندٸ مٷلدەم بٸلمەيتٸن. قازٸر ايتسام اردابي حٸح عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن با? دەۋٸڭٸز مٷمكٸن, بالا كٷنٸمٸزدەن ناعىز كٶشپەندٸ تۇرمىستى كٶرٸپ ٶستٸك قوي شٸركٸن. قىس-قىستاۋ, جاز جايلاۋدا ساحارانىڭ كٶشپەندٸ ٶمٸرٸ قايناپ جاتۋشى ەدٸ. بٸزدٸڭ وتىرعان جەرٸمٸز نەگٸزٸنەن ٸلە داريياسىنا جاقىن, قامىستى, قوعالى مال قىستاتۋعا قولايلى بولدى. كٶكتەم شىعىسىمەن ەلمەن بٸرگە بٸزدٸڭ ٷيدە جايلاۋعا كٶشەتٸن. كٶشكەندە قازٸرگٸندەي ماشينامەن ەمەس, بايىرعى كٶشپەندٸ سالتتىڭ جۇرناعىمەن ٶگٸز-اتپەن, تٷيەمەن كٶشەتٸن. ول كٶشتٸڭ سەن-سالتاناتى بٶلەك ەدٸ عوي. ەلٸ ەسٸمدە نەبٸر جورعا-جٷيرٸك ات, قىران بٷركٸت, قارشىعا, قۇماي تازىلار بٸزدٸڭ كٶشتٸڭ كٶركٸ بولاتىن. مەن سونداي ورتادا بالا جاسىمنان تاي-تايىنشاعا مٸنٸپ, جٷك ارتقان ٶگٸز, اتتى جەتەكتەپ اسۋ بەرمەس اسقار تاۋلارمەن بوي تالاستىرا كٶشتٸڭ ورتاسىندا جٷرەتٸنمٸن. اتتى كٸسٸ ازەر جٷرەتٸن نەبٸر قۇلاسىن قييا جولداردا جٷرەتٸنبٸز, تاۋ جولىندا جٷك ارتقان تالاي كٶلٸك (ات, ٶگٸز) قۇلاپ ساي تابانىنا تٷسكەنشە جٷك بٸر جاقتا, ٶزدەرٸ بٸر جاقتا شاشلىپ قالعانىن كٶزٸممەن كٶردٸم عوي. سوندا, شەشەلەرٸمٸز نە دەگەن مىقتى ەدٸ دەيمٸن, بٸر نە ەكٸ قونىپ ەزەر باراتىن قيىن تاۋ جولىندا, اتتىڭ ٷستٸندە الدى-ارتتارىنا بالا مٸنگەستٸرٸپ, كٶلٸك جەتەكتەپ, بٸر قىڭق ەتٸپ قويمايدى عوي جارىقتىقتار. باياعى قازاقتىڭ باتىر قىزدارى قايدان شىققان, وسىنداي كيەلٸ ورتادا اتتىڭ جالى, تٷيەنٸڭ قومىندا تەربيەلەنٸپ ٶسكەن عوي, مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن, قازاقتىڭ ساحاراداعى كٶش مەدەنيەتٸ شىنتۋايتىندا تۇنىپ تۇرعان عىلىم عوي. وتىرعان جۇرتتان باستاپ, كٶشتٸڭ باسى-قاسىندا اتقارىلاتىن ىرىم-جىرىمعا دەيٸن بەرٸدە عاجايىپ دٷنيەلەر. مەن كەيدە ويلايمىن, قازاقتىڭ ەتنوگرافيياسىن زەرتتەپ جٷرگەن جاستار سول ەلگە ارنايى بارىپ, جۇرناعى بولسا دا قالعان, قازاقتىڭ ناعىز كٶشپەندٸ مەدەنيەتٸن كٶزبەن كٶرٸپ ٸزدەنسە, ٶتە بٸر نەتيجەلٸ عىلىم جاراتار ما دەپ. مەنٸڭ وسى كٶشپەندٸ تۇرمىستىڭ ناعىز ورتاسىندا ٶسكەندٸگٸمنەن بولار, ازدى-كٶپتٸ ٶنەردٸ تٷسٸنٸپ, قازاقى ويلاۋىمنىڭ قالىپتاسۋى وسى قاسيەتتەردەن دەپ ويلايمىن. وسى 2000 جىلداردىڭ باسىنا دەيٸن بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ بوساعاسىنان ەكٸ-ٷشتەن بٷركٸت, جٷيرٸك تازىلار ٷزٸلمەي كەلدٸ (ول تۋرالى ەسكٸ ەستەلٸك فوتولاردا بار). بٸزدٸڭ ەۋلەتتە قۇسبەگٸلٸك ٶنەرمەن قوسا كٷيشٸلٸك ٶنەر ارعى اتالارىمىزدان جالعاسىپتى. ۇلى ەكەمٸز ياقۇپ ەل كٶلەمٸندە ايتۋلى كٷيشٸ, قانجىعاسى كەپپەگەن اڭشى, بٷركٸتشٸ بولىپتى. ول تۋرالى, ەلدە اتامىزدى كٶرە قالعان كٶنەكٶز قارييالار مايىن تامىزىپ قازٸرگە دەيٸن ايتىپ وتىرادى. ال ەكەمە اتامىزدىڭ قۇسبەگٸلٸ دە, دومبىراشىلىعى دا قوندى. بٸراق اتامىز ايتقان ەكەن, دومبىراشىلىق ٶنەر ٷشٸنشٸ نەمەسە بەسٸنشٸ نە بولماسا جەتٸنشٸ ۇرپاققا شىنايى داريدى دەپ. ەكەم مەن قولىما دومبىرا ۇستاپ كٷي تارتقان سوڭ ٶزٸ ازداپ تارتاتىن كٷيلەرٸن قويىپ كەتتٸ. سوندا كەيدە سۇرايمىن عوي, سٸز بٸر-ەكٸ جاقسى كٷيلەر تارتۋشى ەدٸڭٸز عوي, سوڭعى كەزدە نەگە تارتپايتىن بولدىڭىز دەگەنٸمدە, جاڭاعى اتامىز ايتقان سٶزدٸ ايتىپ, سەن اتاڭا ٷشٸنشٸ ۇرپاقسىڭ ساعان دومبىرا قوندى, مەن ەندٸ تارتپاسامدا بولادى دەپ وتىرادى. انام رايحان ەزٸزقىزى قولٶنەرگە ٶتە شەبەر بولدى. قازاقتىڭ اققالپاعىن قوزى جٷنٸنەن باسىپ, جاسايتىن اۋىلداعى بٸردەن-بٸر ەيەل مەنٸڭ شەشەم بولاتىن, ەسٸكتٸڭ الدىنا ٶرنەك قۇرىپ الىپ اتقا جاباتىن اتكەجٸم توقيتىن, شي توقيتىن ٶتە ٸسمەر بولدى.
اۋىلىمىزدا تويبازاردىڭ ەتەنٸ, ەسٸركەسٸن دەگەن كٷيشٸلەر بولدى. دومبىرانى عالامات تارتاتىن. مەن باستاۋىش 4 سىنىپ وقىپ جٷرگەن كەزٸمنەن باستاپ وسى كٷيشٸلەردٸڭ ٶنەرٸنە قانىق بولدىم. سول ٶڭٸردٸڭ كٷيلەرٸمەن قوسا تەتتٸمبەت, سٷگٸرلەردٸڭ كٷيلەرٸن تارتقاندا ساي سٷيەگٸڭدٸ سىرقىراتاتىن ەدٸ جارىقتىقتار. كەيٸن باستاۋىشتىڭ 5 سىنىبىنان باستاپ دومبىرا ٷيرەنۋ ٷشٸن, ٶز اۋىلىمنان كٶرشٸ اۋىلعا وقۋىمدى اۋىستىرىپ, شىڭجاڭ جەرٸنە تانىمال كومپزيتور مەلٸك شيپانۇلىنىڭ بالاسى اسقار مەلٸكۇلىنان العاشقى دومبىرا ساباعىن الدىم. ودان كەيٸن سول ەلگە تانىمال كٷيشٸ ۇران اقاتايۇلى مەن ەيگٸلٸ ەشٸم كٷيشٸنٸڭ تٶل شەكٸرتٸ كامال ماقايۇلىنا شەكٸرت بولىپ كٷيشٸلٸكتٸ ەجەپتەۋٸر مەڭگەردٸم. وسىنداي قازاقى ورتا مەن ٶنەر يەلەرٸ مەنٸڭ ٶنەرگە كەلۋٸمە ٷلكەن ەسەر ەتتٸ دەپ ويلايمىن.
- سەنٸمەن بٸر ۋاقىتتا قازاقستانعا كەلگەن اعايىن, ەسٸرەسە ەندٸگٸ اتاجۇرتقا ورالاتىن جاستار جاعى بٸلە جٷرسٸن. ٶزٸڭنٸڭ وسى تەۋەلسٸز ەلدە بٸلٸم الىپ, شەتتەن كەلگەن اعايىنداردىڭ ٸشٸندە تۇڭعىش رەت ٶنەرتانۋ سالاسىنداعى عىلىم دوكتورى دەرەجەسٸنە جەتكەنٸڭ جايلى اشىپ ايتا كەتسەڭ? سەن اتاجۇرتقا ورالماي ەلٸ دە سول شەت ەلدە جٷرسەڭ مٷمكٸن ساعان وسى باقىت بۇيىرماس پا ەدٸ?
- شىنى كەرەك, ەڭ ەۋەلٸ اللا, ودان سوڭ وسى قاستەرلٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا ەلگە ورالدىق قوي. ٶز باسىم جاس جاساپ, جاسامىس تارتىپ وتىرماسامدا وسى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قاسيەتٸن قاتتى باعالايمىن جەنە ماڭايىمداعى ەلگە كەلگەن زامانداستارىما ىلعي دەرپتەپ كەلەم. 2004 جىلى ەلگە كەلگەن سوڭ, 2005 جىلى پ.ي.چايكوۆسكيي اتىنداعى الماتى مۋزىكالىق كوللەدٸجٸنە وقۋعا تٷسٸپ, ارى قاراي ۋنيۆەرسيتەت, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرانى اراسىن ٷزبەي 13 جىل وقىپ بٸلٸم الىپ, 2018 جىلدىڭ اياعى عىلىم دوكتورى اتاعىنا قول جەتكٸزدٸم. ارعى بەتتەگٸ قازاقتار اراسىندا ٶنەرتانۋ سالاسىندا دوكتورلىق نەمەسە كانديداتتىق عىلىمي دەرەجە قورعاعان ادام ماعان دەيٸن بولماپتى. سونداي-اق شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ كٷي ٶنەرٸ تۋرالى دا بۇدان بۇرىن كانديداتتىق نە دوكتورلىق جۇمىستار جازىلماپتى. اللا قولداپ, تەۋەلسٸز ەلدە العان بٸلٸمنٸڭ ارقاسىندا وسى ەكٸ جاقسىلىق تا ماعان بۇيىردى. تۋعان جەرٸمدەگٸ قازاقتىڭ كٷي ٶنەرٸن شامام كەلگەنشە جيناپ ەلگە ەكەلسەم, سايدا سانى قۇمدا ٸزٸ جوق بولىپ قۇرىماي تۇرعاندا ٶنەردٸڭ ٷلكەن وشاعى قازاق ەلٸنٸڭ رۋحاني قورىنا قوسسام ەكەن دەگەن بالا كٷنٸمنەن بەرگٸ ارمانىم ورىندالدى. اللاعا تەۋبە دەيمٸن. قازاقتىڭ كٷي تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان ەڭبەك «قازاقتىڭ دەستٷرلٸ 1000 كٷيٸ» انتولوگيياسىن قۇراستىرۋشىلاردىڭ جۇمىس توبىندا بولىپ, ٶنەرگە جاناشىر اعالارىمىزدىڭ ارقاسىندا شىڭجاڭ جەرٸنە ارنايى ەكسپەديتسييا جاساپ, بۇرىن بٸزگە بەيمەلٸم بولىپ كەلگەن 100 تارتا تاريحي كٷيلەردٸڭ سول انتولوگيياعا ەنۋٸنە تٸكەلەي جۇمىس ٸستەدٸم. بۇلدا مەن ٷشٸن ٷلكەن باقىت, ماناعى ارمانىمنىڭ ورىندالعان بٸر سەتٸ دەسەم بولادى. مٸنە وسى ازدى-كٶپتٸ جاسالعان ەڭبەكتٸڭ بەرٸ قازاقتىڭ باعىنا بەرگەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسى عوي. سالت باس, ساباۋ قامشى كەلٸپ ەدٸك اتاجۇرتقا, بٷگٸن مٸنە بٸلٸم الدىق, ٶز الدىمىزعا شاڭىراق كٶتەرٸپ تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ۇرپاقتارىن تەربيەلەپ جاتىرمىز. بۇدان ارتىق قانداي باقىت كەرەك ايتىڭىزشى. قۇداي قازاقتى وسى باقىتىنان ايىرماسىن. ەلگە ورالعان اعايىننىڭ قاي-قايسىسى دا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادٸرٸن بٸلٸپ, ەلدٸگٸمٸزگە قىزمەت ەتەدٸ دەپ سەنەم.
- شەتتەگٸ اعايىنداردا ساقتالعان ۇلتتىق رۋحاني مۇرالاردىڭ ەلگە ەكەلۋٸنە جاس بولساڭ دا بٸراز ەڭبەك ەتتٸڭ. سونداي-اق, ول دٷنيەلەردٸڭ عىلىمعا اينالىپ التىن قوردا ساقالۋىنا, جاس ۇرپاقتىڭ ەنشٸسٸنە قالۋىنا جۇمىستار جاساپ كەلەسٸڭ. وسى جۇمىستاردى اتقارۋ بارىسىندا وسى بٸزدٸڭ رۋحانيياتقا جاناشىر, كٶمەگٸن بەرگەن اعالارىمىز بولدى عوي? سول تۋرالى ايتا كەتسەڭ?
- مەنٸڭ ٶنەر جولىمدا كەزدەسكەن جاقسى ادامدار كٶپ بولدى. ۇستازدارىم بولسىن, ازدى-كٶپتٸ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىمدى باعالاپ قولداۋ كٶرسەتكەندەر بولسىن بەرٸدە قولداپ كەلەدٸ. ۇستاز اعالارىم قازاقتىڭ دەۋلەسكەرٸ كٷيشٸلەرٸ تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ, جانعالي جٷزباەۆ, مۇرات ەبۋعازى ت.ب. اعا-اپالارىمىزدىڭ كٶرسەتكەن قامقورلىعى زور بولدى. سونداي-اق, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇمىس جاساپ جٷرگەندە بەلگٸلٸ عالىم, كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ, مارحۇم بازارالى مٷپتەكەەۆ اعامىزبەن دە دەمدەس-تۇزداس بولىپ, عىلىمي جۇمىستار جاعىنان كٶپتەگەن بٸلٸم الدىم. دالالىق ەكسپەديتسييا جۇمىستارىندا ول كٸسٸنٸڭ تەجٸريبەسٸ مول ەدٸ, سول جاعىنان دا كٶپ نەرسە ٷيرەتتٸ جارىقتىق. سونىمەن بٸرگە مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, ەل اعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىزدىڭ دا شاراپاتىن كٶپ كٶردٸم. ەسٸرەسە ەل اراسىنداعى رۋحاني مۇرالاردى جيناۋ بويىنشا كٶپ قولداۋ كٶرسەتتٸ. ماحات اعا ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, مەن 2013-2015 جىلدار ارالىعىندا سٸزدٸڭ قاراماعىڭىزدا قازاق راديوسىندا رەداكتور-جٷرگٸزۋشٸ بولىپ جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنٸمدە, مىرزاتاي اعامىز سٸزگە ارنايى حابارلاسىپ ۇسىنىسىن ايتىپ, «ۇلت مۇراسى» دەگەن باعدارلاما جٷرگٸزۋٸمە تٸكەلەي ىقپال ەتتٸ عوي. ونىمەن قوسا مىرزاتاي اعامىز, سول كەزدە كورپوراتسييانىڭ تٶرايىمى ن.ج. مۇحامەدجانوۆاعا قولىمنان جەتەكتەپ اپارىپ, ەكٸ مەرتە قىتايداعى قازاقتارعا ەكسپەديتسييا جاساۋىما جول اشىپ بەرگەنٸن سٸز جاقسى بٸلەسٸز. سول مىرزاتاي اعامىزدىڭ ارقاسىندا قىتايداعى قازاقتاردا ساقتالعان كٶپتەگەن رۋحاني دٷنەيەلەردٸ ەلگە ەكەلدٸك قوي. سول دٷنيەلەردٸڭ ٸشٸنەن قانشاما كٷيدٸ قازاق راديوسىنىڭ ەفيرٸنەن باعدارلامالار ارقىلى حالىققا ۇسىندىق. سٸزدە ٶز تاراپىڭىزدان ەردايىم قولداپ وتىردىڭىز. مٸنە مىرزاتاي اعامىز ماعان عانا ەمەس, قازاقتىڭ ٶنەرٸنە وسىلاي قامقورلىق كٶرسەتكەنٸن سٸزدە جاقسى بٸلەسٸز. سونداي-اق, الاشتىڭ ارقالى اقىنى ن. ايتۇلى, ب. ەشٸمبەكۇلى ت.ب. ٶنەرٸمدٸ باعالاپ ٷنەمٸ قولداۋ كٶرسەتٸپ جٷرەتٸن اسىل اعالارىما دا زور العىسىمدى ايتامىن.
- قازٸرگٸ ناقتى جۇمىس ورنىڭ جەنە ونداعى وسى رۋحاني سالاعا قانداي قىزمەت جاساپ جاتىرسىڭ? الداعى شىعارماشىلىق, ٸزدەنٸس جوسپارلارىڭ قالاي?
- 2016 جىلدان باستاپ قر ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ «حالىق قازىناسى» عزي-ىندا قىزمەت اتقارىپ كەلەمٸن. بۇل ينستيتۋتقا كەلگەلٸ دە ٶز سالام بويىنشا جاقسى نەتيجەلٸ جۇمىستار ٸستەپ كەلەمٸن. جىل سايىن ينستيتۋتتىڭ جەنە ۇلتتىق مۋزەي باسشىلارىنىڭ تٸكەلەي قولداۋىمەن قازاقستاننىڭ وبلىستارىنا ارنايى مۋزىكالىق-ەتنوگرافييالىق ەكسپەديتسييالارعا شىعىپ رۋحاني مۇرانىڭ ەر تٷرٸنٸڭ قازٸرگٸ كٶزٸ تٸرٸ ۇستانۋشىلارىنىڭ قولىنان قىرۋار دٷنيەلەر جازىپ الۋدامىز. بۇل دٷنيەلەر كەلەشەك ۇرپاققا, بٸزدٸڭ بابالارىمىز وسىنداي دٷنيەلەر قالدىرعان بولاتىن دەپ ۇيالماي كٶرسەتە الاتىن قۇندى مۇرالار بولماق. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدٸڭ ەر دالاسىندا ٶز بەتٸمەن رۋحاني مۇرانى ساقتاۋشى ٶنەرپازداردى تەك جازىپ, حاتتاپ قانا ساقتاپ قالامىز. سوندىقتان بولاشاقتا دا وسى جۇمىستاردى بارىنشا اتقارا بەرۋٸمٸز كەرەك دەپ ويلايمىن. دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا الىس-جاقىن شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزدىڭ دا جاي-كٷيٸ, ولارداعى ساقتالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ جاعدايى تىم كٷڭگٸرت ەكەنٸن جاقسى بٸلەسٸز. الداعى ۋاقىتتا وسى مەسەلەنٸ مينيترلٸك تٸپتٸ ٷكٸمەتتٸك دەڭگەيدە ەرەكشە نازارعا الماساق, شەتتەگٸ اعايىنداردا ساقتالعان قىرۋار قۇندىلىقتارىمىزدان ايىرىلۋمىز ەبدەن مٷمكٸن. بولاشاقتا شامام كەلسە وسى جۇمىستارعا دا اتسالىسسام دەيمٸن.
- تابىستى بول, اردابي باۋىرىم.
