Hakim Abaidyń sózi ǵana emes, ómiri de ǵibratty, tómende onyń «Abai bai bolǵan ba?» degen bir qyryn qozǵamaqpyz. Qunanbaidai shonjardyń balasy, jýan tuqymnan bolǵan soń, osyndai suraqtyń týýy zańdy. Birden aitaiyq, Abai inisi Ospannyń dáýletin enshilegen 1894 jylǵa deiin asqan bailar qatarynda bolmaǵan.
Tobyqty ishinde Abaidyń shapaǵaty tiip baiyǵandar az emes. Muhtar Áýezov 1933 jylǵy «Abaidyń týysy men ómiri» atty zertteý maqalasynda jazady: «...Abai endi óz zamandastarynan dos iriktei bastady. Sol retpen tapqan kisileri: Esbolattan Orazbai, Kótibaqtan Jirenshe, Bókenshiden Erbol, Ákimqoja t.b.». Mine, osy atalǵan Orazbai, Jirenshe, onyń inisi Kúreńshe Abaidyń yǵynda júrip, eleýsiz hálden belgili adam dárejesine jetkende, maldanyp, meilinshe baiyǵandar. Árqaisynda myń-myńnan jylqy bolǵan. Orazbai bertinde jylqy sanyn úsh myńǵa jetkizipti. Óz týysy Tákejan, Ospan, Ázimbailar jaily da osyny aitamyz.
Tabystyń, dáýlettiń kózine árkim óz soqpaǵymen jetedi. Ynta-jigerimen kirisken kisi baiýdyń mánisin nege tappasyn. Shákerim «Shyn baqtyń ainasy» degen qarasózinde qaitsem baqqa (qazirgi leksikada - baqyt deimiz) jetem dep neshe túrli isterdi istegenin aita kele, sonyń biri – dáýlet jaiynda bylai dep jazady: «...Myna jaqtaǵy «dáýlet» degen bir tipti keregińdei «baq» shyǵa keldi. Ol bolmasa eshqaisysynyń óńi de kirmeituǵyn boldy, joly da bolmaituǵyn boldy. Oi, Táńiri-ai! Adam qylǵandy adam qylmaituǵyn nesi bar dep, belsene qimyldap, onyń da mánisin taptym». Sol siiaqty Orazbai, Tákejandar shashaýsyz únemshildik, asqan malsaqtyqpenen, Jirenshe, Dútbailar el daýy, júginiske kóp aralasyp, bilik aitýmenen, al Qunanbaidyń Ospany Qoiandy jármeńkesi arqyly «saýdanyń tegin» tabý jónimenen baiyǵan. Mysaly: «...Osy retpen istegen saýdadan Ospan tez arada kóp mal qurap baiyp alady, – dep jazady Árham Ysqaqov. – Jylqy myń jarym, túiesi úsh júzdei, qoiy eki-úsh myńdai boldy».
Búgingi qazaq qoǵamynda ar-uiatty jiyp qoiyp, tek paidaǵa, dáýletke umtylǵandar qarasy qalyń. Solar ǵibrat alsa degen nietpen aita otyralyq, Abai «Óziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haiýannyń biri bolasyń. Adamshylyqtyń qaryzyna eńbek qylsań, Allanyń súigen qulynyń biri bolasyń» degen asyl qaǵidany jasynan ustanǵan.
Eger saýdany, bailyqty maqsat tutsa, ol da aǵasy Tákejan siiaqty iri bai bolar edi. Biraq jigit Abai bar yntasyn basqaǵa, moiyn burǵyzbaityn, taýsylmaityn uzaq mindet – el jumysyna saldy. Tete inisi Ysqaqty da tazalyq pen ádiletke baýlyp, qaqpailap otyrypty. Árham Kákitaiuly ondaǵan jyl bolys bolǵan týǵan atasy Ysqaq jaiynda «ortasha dáýlet iesi boldy» deidi. Sondyqtan qoly ashyq Ospan eki aǵasyna qysqy soǵymdaryń dep biraz jylqysyn berip otyrýdy ádet qylypty.
1884 jylǵy qyrsyqty bolystyq sailaý esterińizde bolar. Sol joly Ospan ornyna kútpegen jerden Kúntý Shońqauly bolys sailanady. El ań-tań qalyp, tipti oiazdyń qatyny da «kótek» dep (onyń «kak tak!» degeni osylai estilgen ǵoi) sańq ete qalypty. Bul atqaminer orta men Abaidyń arasynda tereń or qazylǵanynyń alǵashqy belgisi edi. Nege? Bir jaǵynan, bul kezderde baitaq bilim iesine ainalǵan Abai keshegi dos-jarandy ózine teń kóre almady («Mensinbeýshi edim nadandy, Aqylsyz dep qor tutyp»), ekinshi jaǵynan, iri baiǵa ainalǵan keshegi dostary da «dáýleti joq, tergeýden kóz ashpaǵan, ári orysshyl paqyr» dep murnyn shúiire qaraǵan bolatyn. Reti kelgen soń aita keteiik, Abaidyń el minezine, atqaminer ortaǵa degen kózqarasy 1880 jylǵy «Jańa zakon» óleńinen alaqanǵa salǵandai kórinip tur. 1884 jylǵy sailaýdan soń olardy aiaýsyz synǵa alýy, qatty shúiligýi zańdylyq. Árine, bul jalǵyzdyq tragediiasynyń da basy boldy.
Sonymen, Abai mal jimaǵan. Muny Muhtar Áýezov: «Abaida eshbir ýaqytta úlken bailyq bolǵan emes, qaita ómirinde talai ret «shaǵyn dáýlet», «sholaq dáýlet» deitin kúilerge jaqyn qalyp júrgen» dep atap aitady. Biraq Muhańnyń «sholaq dáýlet» degeni – kedeishilikke taqaý degen sóz emes. Kóshpeli qaýymda shaǵyn dáýlet iesi dep keminde 200 jylqy, 15-20 túie, bir otardai qoi bitken kisini aitqan.
Abai bai bolmaǵan degenge búgingi oqyrman tań qalýy múmkin, «e, nege?» dep. Sondyqtan tarqata aitaiyq.
1878 jyldan soń Abai bolystyq qyzmetke sailanǵan joq (12 túrli aiyppen isti bolýyna orai). Bul turaqty kiris kózi – jalaqydan aiyrylý degen sóz. Qazaqta maldan ózge bailyq kózi bolmaǵan. Sol mal saýdasynan túsken kiris, qarjyny Abai balalardy oqytýǵa jumsady. Álihan Bókeihanov óziniń 1905 jyly jariialanǵan «Abai Qunanbaiuly» atty maqalasynda bylai dep jazady: «Ekinshi balasy Ábdrahman qalalyq ýchilisheni bitirgennen keiin Abai ony jylyna birneshe júz som qarjy shyǵara otyryp, Tiýmendegi realdy ýchilishege beredi. Abai oqý úshin osynsha kóp aqsha shyǵarǵan alǵashqy qazaqtyń biri». Ábishtiń Peterbordaǵy oqýy budan da qomaqty qarjyny talap etkeni aian.
Oǵan qosa, Abaidyń mal quraýǵa ynta, peiilin salmaǵanyn, úi sharýasyna qyrsyz bolǵanyn da aita otyralyq. Birinshi sózinde: «Mal baǵý? Joq, baǵa almaimyn» dese, bul á bastan-aq ómir ustanymy siiaqty nárse. Taǵy bir aitary, atasy Óskenbai da, ákesi Qunanbai da áýelde taqyr kedeige taqaý júrgen. Mal-dáýlet abyroi-bedelmen birge keiinnen kelgen.
Qyzyǵy sol, qarapaiym kópshilik Abaidy eshqashanda «dáýletsiz» demegen, kerisinshe, Tobyqtynyń iri bai-myrzasy sanaǵan. Nege? Munyń ózindik sebepteri bar. Aiatta: «Alla taǵala qaisy bir pendesin dáýletti, qurmetti qyldy, qaisy bir pendesin qor da kem de qyldy» (súre Ál-Ǵymran) degen. «Raqym – Alladan, peiil – adamnan» degen halyq naqyly da osyny rastaidy.
Peiilge kedei bailardyń arasynda myrzalyq jolyn ustanǵan Abai syrt kózge, árine, shirigen bai bolyp kóringen. Óitkeni, qudaiy qonaqty qushaq jaia qarsy alý – qonaqjailylyq sonaý úi bolyp, Aqshoqyda otaý kótergennen qalyptasqan Abai daǵdysy bolǵan. Bizge belgili estelik jazbalar sol kezderden aqyrǵy demi taýsylǵansha bul shańyraqtan qonaq úzilmegenin pash etedi.
Alys-jaqyn qazaqtyń bárin kórdim,
Jalǵyz-jarym bolmasa anda-sanda (1886).
Bul jasy 40 asqanda aitqan sózi. Onan aqyn-azamat úiinen qonaq arylmaǵanyn da ańdaýǵa bolady. «Aryzyn, armanyn aitýshy Arǵyn, Naiman, Kerei, Ýaqtyń adamdary – aǵylyp kelip, ketip jatady» (Árham). Jaqyn ainalasy arasha surap ia basqa da sharýasymen kelgishtese, alystan at aryltqandar «biz Abaidyń júzin bir kórmekke keldik» desedi eken.
«Nieti jamannyń Allaǵa ókpeleýi jón be?» demekshi, kim keń peiil, jomart bolsa, shyn bai da sol. Aqyl-parasatyna márttigi sai Abaidyń dáýleti de barshanyń kózine zoraiyp kóringeni sodan, bilem. Búginginiń shirik baishikeshterine oi tamyzdyq – Abai mal jimady, esh ýaqytta bailyq pen mánsapty maqsat tutpady (olar – Qudaidyń buiyrtqan nesibesi men rahmeti Abaidy ózderi izdep tapty). Qazaqtyń ulttyq býrjýasy halyqqa shapaǵatyn tógýdiń ornyna «shyq bermes Shyǵaibaiǵa» ainalyp bara jatqany ókinishti. Abai aitqan: «Adam – bir boq kótergen boqtyń qaby» degen úkimdi bul paqyrlardyń esine sala otyraiyq.
Qoryta kelgende, Abai «sholaq dáýlet» iesi ǵana bolǵan («shirigen bai bolǵan» dep aldarqatý kimge kerek). Joǵaryda aittyq, tek 1894 jyly Jidebaiǵa turaqtaǵan soń ǵana úlken dáýlet iesine ainaldy (Ospan jiǵan dáýlet negizinen Erkejan men Abaiǵa enshilendi).
Negizi, «Abai asa iri bai ma, álde ortasha bai ma?» degen aita qalarlyq mańyzǵa ie másele emes. Óitkeni, ult ustazy Abaidyń kórsoqyr sarańdyq «virýsyna» boi aldyrmaýy – eń aldymen Táńiriniń bergen asqan aqyly men ótkir sezim-túisiginiń arqasy. Anyǵy, Abai – qazaq renessansynyń atasy. Ol – Táńirilik missiia.
Asan Omarov
