حاكٸم ابايدىڭ سٶزٸ عانا ەمەس, ٶمٸرٸ دە عيبراتتى, تٶمەندە ونىڭ «اباي باي بولعان با?» دەگەن بٸر قىرىن قوزعاماقپىز. قۇنانبايداي شونجاردىڭ بالاسى, جۋان تۇقىمنان بولعان سوڭ, وسىنداي سۇراقتىڭ تۋۋى زاڭدى. بٸردەن ايتايىق, اباي ٸنٸسٸ وسپاننىڭ دەۋلەتٸن ەنشٸلەگەن 1894 جىلعا دەيٸن اسقان بايلار قاتارىندا بولماعان.
توبىقتى ٸشٸندە ابايدىڭ شاپاعاتى تيٸپ بايىعاندار از ەمەس. مۇحتار ەۋەزوۆ 1933 جىلعى «ابايدىڭ تۋىسى مەن ٶمٸرٸ» اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىندا جازادى: «...اباي ەندٸ ٶز زامانداستارىنان دوس ٸرٸكتەي باستادى. سول رەتپەن تاپقان كٸسٸلەرٸ: ەسبولاتتان ورازباي, كٶتٸباقتان جيرەنشە, بٶكەنشٸدەن ەربول, ەكٸمقوجا ت.ب.». مٸنە, وسى اتالعان ورازباي, جيرەنشە, ونىڭ ٸنٸسٸ كٷرەڭشە ابايدىڭ ىعىندا جٷرٸپ, ەلەۋسٸز حەلدەن بەلگٸلٸ ادام دەرەجەسٸنە جەتكەندە, مالدانىپ, مەيلٸنشە بايىعاندار. ەرقايسىندا مىڭ-مىڭنان جىلقى بولعان. ورازباي بەرتٸندە جىلقى سانىن ٷش مىڭعا جەتكٸزٸپتٸ. ٶز تۋىسى تەكەجان, وسپان, ەزٸمبايلار جايلى دا وسىنى ايتامىز.
تابىستىڭ, دەۋلەتتٸڭ كٶزٸنە ەركٸم ٶز سوقپاعىمەن جەتەدٸ. ىنتا-جٸگەرٸمەن كٸرٸسكەن كٸسٸ بايۋدىڭ مەنٸسٸن نەگە تاپپاسىن. شەكەرٸم «شىن باقتىڭ ايناسى» دەگەن قاراسٶزٸندە قايتسەم باققا (قازٸرگٸ لەكسيكادا - باقىت دەيمٸز) جەتەم دەپ نەشە تٷرلٸ ٸستەردٸ ٸستەگەنٸن ايتا كەلە, سونىڭ بٸرٸ – دەۋلەت جايىندا بىلاي دەپ جازادى: «...مىنا جاقتاعى «دەۋلەت» دەگەن بٸر تٸپتٸ كەرەگٸڭدەي «باق» شىعا كەلدٸ. ول بولماسا ەشقايسىسىنىڭ ٶڭٸ دە كٸرمەيتۇعىن بولدى, جولى دا بولمايتۇعىن بولدى. وي, تەڭٸرٸ-اي! ادام قىلعاندى ادام قىلمايتۇعىن نەسٸ بار دەپ, بەلسەنە قيمىلداپ, ونىڭ دا مەنٸسٸن تاپتىم». سول سيياقتى ورازباي, تەكەجاندار شاشاۋسىز ٷنەمشٸلدٸك, اسقان مالساقتىقپەنەن, جيرەنشە, دٷتبايلار ەل داۋى, جٷگٸنٸسكە كٶپ ارالاسىپ, بيلٸك ايتۋمەنەن, ال قۇنانبايدىڭ وسپانى قوياندى جەرمەڭكەسٸ ارقىلى «ساۋدانىڭ تەگٸن» تابۋ جٶنٸمەنەن بايىعان. مىسالى: «...وسى رەتپەن ٸستەگەن ساۋدادان وسپان تەز ارادا كٶپ مال قۇراپ بايىپ الادى, – دەپ جازادى ەرحام ىسقاقوۆ. – جىلقى مىڭ جارىم, تٷيەسٸ ٷش جٷزدەي, قويى ەكٸ-ٷش مىڭداي بولدى».
بٷگٸنگٸ قازاق قوعامىندا ار-ۇياتتى جيىپ قويىپ, تەك پايداعا, دەۋلەتكە ۇمتىلعاندار قاراسى قالىڭ. سولار عيبرات السا دەگەن نيەتپەن ايتا وتىرالىق, اباي «ٶزٸڭ ٷشٸن ەڭبەك قىلساڭ, ٶزٸ ٷشٸن وتتاعان حايۋاننىڭ بٸرٸ بولاسىڭ. ادامشىلىقتىڭ قارىزىنا ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سٷيگەن قۇلىنىڭ بٸرٸ بولاسىڭ» دەگەن اسىل قاعيدانى جاسىنان ۇستانعان.
ەگەر ساۋدانى, بايلىقتى ماقسات تۇتسا, ول دا اعاسى تەكەجان سيياقتى ٸرٸ باي بولار ەدٸ. بٸراق جٸگٸت اباي بار ىنتاسىن باسقاعا, مويىن بۇرعىزبايتىن, تاۋسىلمايتىن ۇزاق مٸندەت – ەل جۇمىسىنا سالدى. تەتە ٸنٸسٸ ىسقاقتى دا تازالىق پەن ەدٸلەتكە باۋلىپ, قاقپايلاپ وتىرىپتى. ەرحام كەكٸتايۇلى ونداعان جىل بولىس بولعان تۋعان اتاسى ىسقاق جايىندا «ورتاشا دەۋلەت يەسٸ بولدى» دەيدٸ. سوندىقتان قولى اشىق وسپان ەكٸ اعاسىنا قىسقى سوعىمدارىڭ دەپ بٸراز جىلقىسىن بەرٸپ وتىرۋدى ەدەت قىلىپتى.
1884 جىلعى قىرسىقتى بولىستىق سايلاۋ ەستەرٸڭٸزدە بولار. سول جولى وسپان ورنىنا كٷتپەگەن جەردەن كٷنتۋ شوڭقاۇلى بولىس سايلانادى. ەل اڭ-تاڭ قالىپ, تٸپتٸ ويازدىڭ قاتىنى دا «كٶتەك» دەپ (ونىڭ «كاك تاك!» دەگەنٸ وسىلاي ەستٸلگەن عوي) ساڭق ەتە قالىپتى. بۇل اتقامٸنەر ورتا مەن ابايدىڭ اراسىندا تەرەڭ ور قازىلعانىنىڭ العاشقى بەلگٸسٸ ەدٸ. نەگە? بٸر جاعىنان, بۇل كەزدەردە بايتاق بٸلٸم يەسٸنە اينالعان اباي كەشەگٸ دوس-جاراندى ٶزٸنە تەڭ كٶرە المادى («مەنسٸنبەۋشٸ ەدٸم ناداندى, اقىلسىز دەپ قور تۇتىپ»), ەكٸنشٸ جاعىنان, ٸرٸ بايعا اينالعان كەشەگٸ دوستارى دا «دەۋلەتٸ جوق, تەرگەۋدەن كٶز اشپاعان, ەرٸ ورىسشىل پاقىر» دەپ مۇرنىن شٷيٸرە قاراعان بولاتىن. رەتٸ كەلگەن سوڭ ايتا كەتەيٸك, ابايدىڭ ەل مٸنەزٸنە, اتقامٸنەر ورتاعا دەگەن كٶزقاراسى 1880 جىلعى «جاڭا زاكون» ٶلەڭٸنەن الاقانعا سالعانداي كٶرٸنٸپ تۇر. 1884 جىلعى سايلاۋدان سوڭ ولاردى اياۋسىز سىنعا الۋى, قاتتى شٷيلٸگۋٸ زاڭدىلىق. ەرينە, بۇل جالعىزدىق تراگەديياسىنىڭ دا باسى بولدى.
سونىمەن, اباي مال جيماعان. مۇنى مۇحتار ەۋەزوۆ: «ابايدا ەشبٸر ۋاقىتتا ٷلكەن بايلىق بولعان ەمەس, قايتا ٶمٸرٸندە تالاي رەت «شاعىن دەۋلەت», «شولاق دەۋلەت» دەيتٸن كٷيلەرگە جاقىن قالىپ جٷرگەن» دەپ اتاپ ايتادى. بٸراق مۇحاڭنىڭ «شولاق دەۋلەت» دەگەنٸ – كەدەيشٸلٸككە تاقاۋ دەگەن سٶز ەمەس. كٶشپەلٸ قاۋىمدا شاعىن دەۋلەت يەسٸ دەپ كەمٸندە 200 جىلقى, 15-20 تٷيە, بٸر وتارداي قوي بٸتكەن كٸسٸنٸ ايتقان.
اباي باي بولماعان دەگەنگە بٷگٸنگٸ وقىرمان تاڭ قالۋى مٷمكٸن, «ە, نەگە?» دەپ. سوندىقتان تارقاتا ايتايىق.
1878 جىلدان سوڭ اباي بولىستىق قىزمەتكە سايلانعان جوق (12 تٷرلٸ ايىپپەن ٸستٸ بولۋىنا وراي). بۇل تۇراقتى كٸرٸس كٶزٸ – جالاقىدان ايىرىلۋ دەگەن سٶز. قازاقتا مالدان ٶزگە بايلىق كٶزٸ بولماعان. سول مال ساۋداسىنان تٷسكەن كٸرٸس, قارجىنى اباي بالالاردى وقىتۋعا جۇمسادى. ەليحان بٶكەيحانوۆ ٶزٸنٸڭ 1905 جىلى جارييالانعان «اباي قۇنانبايۇلى» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «ەكٸنشٸ بالاسى ەبدراحمان قالالىق ۋچيليششەنٸ بٸتٸرگەننەن كەيٸن اباي ونى جىلىنا بٸرنەشە جٷز سوم قارجى شىعارا وتىرىپ, تيۋمەندەگٸ رەالدى ۋچيليششەگە بەرەدٸ. اباي وقۋ ٷشٸن وسىنشا كٶپ اقشا شىعارعان العاشقى قازاقتىڭ بٸرٸ». ەبٸشتٸڭ پەتەربورداعى وقۋى بۇدان دا قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتكەنٸ ايان.
وعان قوسا, ابايدىڭ مال قۇراۋعا ىنتا, پەيٸلٸن سالماعانىن, ٷي شارۋاسىنا قىرسىز بولعانىن دا ايتا وتىرالىق. بٸرٸنشٸ سٶزٸندە: «مال باعۋ? جوق, باعا المايمىن» دەسە, بۇل ە باستان-اق ٶمٸر ۇستانىمى سيياقتى نەرسە. تاعى بٸر ايتارى, اتاسى ٶسكەنباي دا, ەكەسٸ قۇنانباي دا ەۋەلدە تاقىر كەدەيگە تاقاۋ جٷرگەن. مال-دەۋلەت ابىروي-بەدەلمەن بٸرگە كەيٸننەن كەلگەن.
قىزىعى سول, قاراپايىم كٶپشٸلٸك ابايدى ەشقاشاندا «دەۋلەتسٸز» دەمەگەن, كەرٸسٸنشە, توبىقتىنىڭ ٸرٸ باي-مىرزاسى ساناعان. نەگە? مۇنىڭ ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ بار. اياتتا: «اللا تاعالا قايسى بٸر پەندەسٸن دەۋلەتتٸ, قۇرمەتتٸ قىلدى, قايسى بٸر پەندەسٸن قور دا كەم دە قىلدى» (سٷرە ەل-عىمران) دەگەن. «راقىم – اللادان, پەيٸل – ادامنان» دەگەن حالىق ناقىلى دا وسىنى راستايدى.
پەيٸلگە كەدەي بايلاردىڭ اراسىندا مىرزالىق جولىن ۇستانعان اباي سىرت كٶزگە, ەرينە, شٸرٸگەن باي بولىپ كٶرٸنگەن. ٶيتكەنٸ, قۇدايى قوناقتى قۇشاق جايا قارسى الۋ – قوناقجايلىلىق سوناۋ ٷي بولىپ, اقشوقىدا وتاۋ كٶتەرگەننەن قالىپتاسقان اباي داعدىسى بولعان. بٸزگە بەلگٸلٸ ەستەلٸك جازبالار سول كەزدەردەن اقىرعى دەمٸ تاۋسىلعانشا بۇل شاڭىراقتان قوناق ٷزٸلمەگەنٸن پاش ەتەدٸ.
الىس-جاقىن قازاقتىڭ بەرٸن كٶردٸم,
جالعىز-جارىم بولماسا اندا-ساندا (1886).
بۇل جاسى 40 اسقاندا ايتقان سٶزٸ. ونان اقىن-ازامات ٷيٸنەن قوناق ارىلماعانىن دا اڭداۋعا بولادى. «ارىزىن, ارمانىن ايتۋشى ارعىن, نايمان, كەرەي, ۋاقتىڭ ادامدارى – اعىلىپ كەلٸپ, كەتٸپ جاتادى» (ەرحام). جاقىن اينالاسى اراشا سۇراپ يا باسقا دا شارۋاسىمەن كەلگٸشتەسە, الىستان ات ارىلتقاندار «بٸز ابايدىڭ جٷزٸن بٸر كٶرمەككە كەلدٸك» دەسەدٸ ەكەن.
«نيەتٸ جاماننىڭ اللاعا ٶكپەلەۋٸ جٶن بە?» دەمەكشٸ, كٸم كەڭ پەيٸل, جومارت بولسا, شىن باي دا سول. اقىل-پاراساتىنا مەرتتٸگٸ ساي ابايدىڭ دەۋلەتٸ دە بارشانىڭ كٶزٸنە زورايىپ كٶرٸنگەنٸ سودان, بٸلەم. بٷگٸنگٸنٸڭ شٸرٸك بايشٸكەشتەرٸنە وي تامىزدىق – اباي مال جيمادى, ەش ۋاقىتتا بايلىق پەن مەنساپتى ماقسات تۇتپادى (ولار – قۇدايدىڭ بۇيىرتقان نەسٸبەسٸ مەن راحمەتٸ ابايدى ٶزدەرٸ ٸزدەپ تاپتى). قازاقتىڭ ۇلتتىق بۋرجۋاسى حالىققا شاپاعاتىن تٶگۋدٸڭ ورنىنا «شىق بەرمەس شىعايبايعا» اينالىپ بارا جاتقانى ٶكٸنٸشتٸ. اباي ايتقان: «ادام – بٸر بوق كٶتەرگەن بوقتىڭ قابى» دەگەن ٷكٸمدٸ بۇل پاقىرلاردىڭ ەسٸنە سالا وتىرايىق.
قورىتا كەلگەندە, اباي «شولاق دەۋلەت» يەسٸ عانا بولعان («شٸرٸگەن باي بولعان» دەپ الدارقاتۋ كٸمگە كەرەك). جوعارىدا ايتتىق, تەك 1894 جىلى جيدەبايعا تۇراقتاعان سوڭ عانا ٷلكەن دەۋلەت يەسٸنە اينالدى (وسپان جيعان دەۋلەت نەگٸزٸنەن ەركەجان مەن ابايعا ەنشٸلەندٸ).
نەگٸزٸ, «اباي اسا ٸرٸ باي ما, ەلدە ورتاشا باي ما?» دەگەن ايتا قالارلىق ماڭىزعا يە مەسەلە ەمەس. ٶيتكەنٸ, ۇلت ۇستازى ابايدىڭ كٶرسوقىر ساراڭدىق «ۆيرۋسىنا» بوي الدىرماۋى – ەڭ الدىمەن تەڭٸرٸنٸڭ بەرگەن اسقان اقىلى مەن ٶتكٸر سەزٸم-تٷيسٸگٸنٸڭ ارقاسى. انىعى, اباي – قازاق رەنەسسانسىنىڭ اتاسى. ول – تەڭٸرٸلٸك ميسسييا.
اسان وماروۆ
