Kúni keshe Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaev halyqqa joldaý jasaý kezinde úkimet pen organdarǵa birqatar tapsyrma berdi. Bul tapsyrmalardyń barlyǵy derlik halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartyp, ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Qazaqstandyq mamandar bul ózgeristerdiń halyq úshin qandai utymdy tustary men kemshilikteri bar ekenin aityp ótti, dep jazady Sputnik.
2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap úkimetke eń tómengi jalaqyny 1,5 ese, iaǵni 28 myńnan 42 myńǵa deiin ósirý tapsyryldy. Iaǵni barlyq sala boiynsha kásiporyndarda jumys isteitin 1 million 300 myń adamnyń eńbekaqysy ósedi. Osylaisha biýdjettik mekemelerde jumys isteitin 275 myń qyzmetkerdiń jalaqysy kóbeiip, shamamen 35%-ke artady. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin 2019-2021 jyldary biýdjetten jyl saiyn 96 milliard teńge bólinedi dep josparlanýda. Sondai-aq, negizgi mindeti kóleńkeli ekonomikamen kúresý úshin ekonomikalyq tergeý qyzmetin qaita qurý qajettiligi aityldy.
Elbasy osy oraida qolma-qol aqshasyz ekonomikaǵa bet burýdyń mańyzdylyǵyn túsindirdi. Biznestiń qolma-qol aqshasyz esep aiyrysýyn qoldaý siiaqty yntalandyrý sharalarynyń ótkizilý kerektigi týraly aitty. Iaǵni úkimet aldaǵy 3 jyl ishinde ekonomikadaǵy kóleńkeli ainalymdy kem degende 40%-ke qysqartý úshin naqty sharalar qabyldaýǵa tiis ekeni týraly sóz qozǵaldy.
"Jalaqy kóterilgenimen, azyq-túlik qymbattaidy"
Qazaqstandyq ekonomist Isatai Qambaruly bul ózgeristiń áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan azamattar úshin tiimdi ekenin aitty. Dese de, qoǵamdaǵy ózge qyzmetkerler úshin asa qýanarlyq jańalyq emestigin de jasyrmady.
"Eń tómengi jalaqy óskenimen, ol biz ómir súrip otyrǵan qoǵamǵa aitarlyqtai ózgeris ákele qoimaidy. 1 qańtardan bastap muǵalimder men dárigerlerdiń jalaqysy kóteriletini aityldy. Alaida osyǵan sáikes saýda núktelerinde azyq-túlik baǵasy qymbattaidy. Árine, mundai ózgeristerdi qoldaimyz, qýanamyz. Sebebi, áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan azamattar úshin barynsha tiimdi bolmaq.
Sondai-aq, munyń frilanser jumysyna qalai áser etetinine toqtalaiyn. Mysaly, jýrnalister gonorarǵa jumys istese de, jańa talaptar boiynsha ai saiyn zeinetaqy qoryna belgili bir mólsherde aqsha quiyp otyrady. Sondai-aq, jekemenshik kásibi barlar alty aida bir ret salyq tóleidi. Bul osy azamattar úshin tiimsiz bolmaq. Budan ózge kóptegen dekrettik demalysta otyrǵan jas ana tigin tigý sekildi qarapaiym kásipter arqyly kún kórip otyrǵanyn umytpaýymyz kerek", — dedi ol.
Ekonomist Isatai Qambaruly Elbasy aitqan ekonomikalyq tergeý qyzmetin belgili bir organ retinde qabyldamaýǵa shaqyrdy. Atalǵan qyzmet bar bolǵany kóleńkeli jumys júrgizip otyrǵan kompaniialardy qatań baqylaýǵa almaq.
2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap úkimetke prezident ákimshiligimen birlese otyryp "Ishki ister organdaryn jańǵyrtý jónindegi jol kartasyn" qabyldaý tapsyryldy. Birinshiden, politsiia ózine tiesili emes qyzmettermen ainalyspaityn bolady. Osy salada qarjy únemdelgen jaǵdaida politseilerdiń jalaqysy kóbeitilip, turǵyn úi jáne ózge de áleýmettik máselelerin sheshýge jumsalady.
Ekinshiden, politsiia qyzmetkeriniń jańa standarttary bekitilip, mansapta ilgerileý, kadrlardy daiarlaý jáne irikteý júiesine ózgeris engiziledi. Qyzmetkerlerdiń barlyǵy qaita attestatsiialaýdan ótip, iriktelip shyqan úzdikter ǵana qyzmetin jalǵastyrady.
Úshinshiden, halyqpen jumys isteýdiń jańa zamanaýi formattary engizilip, politsiiany baǵalaýdyń kriteriileri ózgertilmek.
2019 jyly kórsetiletin memlekettik qyzmetterdiń 80%-i, al 2020 jyly keminde 90%-i elektrondy formatqa kóshedi. Budan bólek, qaramaǵyndaǵy qyzmetkerler sybailas jemqorlyqqa qatysty quqyqbuzýshylyq jasalǵan jaǵdaida, aldymen, basshylardyń jeke tártiptik jaýapkershiligin kúsheitý máselesi pysyqtalmaq. Sondai-aq, Elbasy kezekti joldaýynda adal jumys isteitin qyzmetkerdiń tekserýshilerden qoryqpaýy tiis ekenin aityp ótti.
Sonymen birge, "Sybailas jemqorlyqtan ada óńirler" jobasy aiasynda elordanyń jemqorlyqqa qarsy strategiiany júzege asyrý jónindegi tájiribesi taratylmaq.
Orynbasary úshin nege basshysy jazalanady?
Osy oraida qorǵaýshy Abzal Quspan sybailas jemqorlyq bolǵan jaǵdaida nelikten birinshi basshylar jazalanatynyn túsindirdi. Dese de, ol munyń jańalyq bolarlyqtai málimdeme emestigin, kópten beri aitylsa da, esh nátije bermei otyrǵanyn aitty.
"Bul qatty bir tańǵalatyndai jetistik emes. Sońǵy 10 jylda aityp kele jatqan másele desek te bolady. Bizde sóz kóp, is joq. Áńgimemizdiń bári bos. Árine, jyl saiyn joldaýda aitylmaýy múmkin. Biraq bas prokýratýra keńsesinde jii qozǵalady. Tipti, sybailas jemqorlyq týraly zańǵa da tiisinshe ózgertýler engizgen edik. Biraq eshqandai nátije bermedi. Prezident buryn aitylmaǵan mańyzdy málimdeme jasady dep eseptemeimin. Al endi basshylardyń jeke tártiptik jaýapkershiligin kúsheitý máselesine keleiik. Eger belgili bir basshynyń orynbasary nemese basqa da laýazymdy tulǵa para alyp ustalsa, onda birinshi bolyp basshy qyzmetinen ketedi. Sebebi, qalai ainalyp kelsek te, kadrdy sol taǵaiyndaidy.
Para almaǵan bolsa da, kadrdy durys taǵaiyndai almaǵany, memlekettik qyzmetti durys uiymdastyra almaǵany úshin ornyn bosatady. Úshinshiden, aityla bermeitin bir másele bar. Ol "strelochnik" degen uǵymmen bailanysty. Iaǵni departament basshysy nemese orynbasarlary parany ózderi alady. Bul týraly eshkim bilmegen jaǵdaida ol aqshany ózinen laýazymy joǵary tulǵaǵa aparyp beredi. Dese de, munyń ózi basshynyń aitqanymen isteletin dúnie. Muny zań júzinde dáleldeý qiynǵa soǵyp júr. Sybailas jemqorlyq baby boiynsha aiyptalǵan azamatqa naqty osynshama jyl beredi dep aitý qiyn. Sebebi quqyq buzýshylyqtar ártúrli deńgeide bolady. Eń jeńil túri — aiyppul, al eń aýyr túri Qýandyq Bishimbaevqa berilgen 15 jyldyq jaza. Ol jerde barlyǵy bar", — dedi Abzal Quspan.
2019-2021 jyldary aralyǵynda bilim alýdyń qoljetimdiligin arttyrý maqsatymen oqýshylarǵa oryn jetispei jatqan óńirlerdegi problemalardy sheshý úshin biýdjetten qosymsha 50 milliard teńge qarastyrý tapsyryldy.
Sondai-aq, búkil mektep pen balabaqshalar beinebaqylaý júiesimen qamtylyp, mektep psihologtarynyń jumysy kúsheitilmek. Munymen qatar, memleket basshysy JOO-lardy irilendirý, iaǵni qajetsiz ýniversitterdi jabýdy jáne olardy ózara biriktirýdi usyndy. Ulybritaniianyń London qalasynda bilim alyp, tájiribe jinaqtaǵan jýrnalist Rahat Jaqsybai Elbasynyń bul usynysyn tolyqtai qoldaitynyn jetkizdi. Sondai-aq, ol qazaqstandyq jáne sheteldik JOO-lardyń ózara qandai erekshelikteri bar ekenin aityp ótti.
"Shetelde bilim sapasy oqý aqysyna sai. Al bizde…"
"Sheteldegi bilim qarjylyq aspektisiniń bolýymen erekshelenedi. Iaǵni damyǵan memleketterde bilim taýar retinde satylady. Bul jerde negizgi faktor — bilim arqyly tabys tabý. Ádette stýdentter álemniń eń úzdik JOO-larynda bilim alýdy maqsat tutady. Tiisinshe ozyq ýniversitterdiń bilimi oqý aqysyna sai keledi. Bul bir shetinen ýniversitettiń ózindik bedelin qalyptastyrýǵa sebep bolady. Al JOO-lar sapaly bilim bere almasa, tiisinshe aqshasyn da, abyroiyn da joǵaltady. Oqý oryndarynyń kóptigi sapa kórsetkishi bola almaidy. Birinshi kezekte osyny eskerýimiz kerek.
Sondai-aq, damyǵan memleketterdegi ýniversitetter belgili bir salany tereńdetip oqytýǵa basa nazar aýdarady. Mysaly, mikrobiologiia degen mamandyq shalǵai jerde ornalasqan JOO-da oqytylýy múmkin. Biraq stýdent oǵan jetý qiynǵa soǵatynyna qaramastan, mindetti túrde osy bilim ordasynda oqýǵa talpynady. Sebebi, basqa JOO-lar mikrobiologiia salasyna kóp nazar aýdarmaidy.
Al Qazaqstanda stýdentter kóbinese aty shyqqan ýniversitette bilim alýǵa tyrysady.
Iaǵni olar úshin ózderi tańdaǵan salany tereńdetip oqytatyn ýniversitetti tańdaý mańyzdy emes. Menińshe, tabys taýyp, diplom satý maqsatqa ainalmaýy tiis", — dedi ol.
Ári qarai Rahat Jaqsybai shetelde Qazaqstandaǵydai stýdentterge kóp grant berile bermeitindigine toqtaldy.
"Elimiz múmkindik berip otyrǵan granttarǵa toqtalǵym keledi. Mysaly, ózim bilim alǵan Ulybritaniia elinde biraz ýaqytqa deiin memleketten aqsha bólinip turdy nemese stýdentter memleket qarjysyna oqyp, keiin sol aqshany qaitaryp otyrdy. Osy baǵdarlamalar toqtap qalǵannan keiin azamattarǵa oqý aqysyn tóleý qiynǵa soqty. Biraq atalǵan elde sheteldik stýdentterge oqý baǵasy eki ese qymbattatylady. Al bul qarjyny bizge memleket tólep berip otyr. Múmkindikter esigi ashylyp turǵan kezde ony stýdentterimiz paidalanyp úlgerse igi edi. Sebebi, ýaqyt óte kele granttar sany shektelip, baǵdarlama toqtatylýy múmkin", — dedi Bolashaq stipendiaty Rahat Jaqsybai.
Meditsina qyzmetkerleri úshin qandai kómek kórsetilmek?
2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap alǵashqy meditsinalyq-sanitarlyq kómek kórsetetin qyzmetkerlerdi yntalandyrý úshin ýchaskelik meditsina qyzmetkerleriniń jalaqysy kezeń-kezeńmen 20%-ke kóbeimek. Osyǵan orai biýdjetten 5 milliard teńge bólinedi.
Barlyq emhana men aýrýhanada meditsinalyq qujattar tsifrlyq nusqada júrgiziletin bolady. Bul ózgeris 2020 jylǵa qarai Qazaqstan turǵyndarynyń elektrondy densaýlyq pasportyn jasaýǵa, uzaq-sonar kezekterdi joiýǵa septigin tigizedi.
Sondai-aq, Astanada ulttyq ǵylymi onkologiialyq ortalyqtyń qurylysy bastalmaq. Ony salý barysynda osy ýaqytqa deiin jasalǵan kardiologiialyq jáne neirohirýrgiialyq klasterler tájiribesi eskeriledi. Atalǵan ortalyqtyń qazaqstandyqtar úshin mańyzdylyǵy týraly Astana qalasy onkologiia ortalyǵynyń bas dárigeri aityp berdi.
"Elbasymyzdyń tapsyrmasymen salynǵaly otyrǵan ulttyq onkologiialyq ortalyqtyń mańyzdylyǵyn ólshep aitý qiyn. Óitkeni qazir dúnie júziniń tendentsiiasy — qaterli isikke shaldyqqan adamdar sanynyń artýy. Búginde Qazaqstan boiynsha 180 myńdai adam onkologiialyq esepte turady. Jylyna 35-36 myń adam tirkeýge alynady. Sol sebepti bul ortalyqtyń biz úshin mańyzdylyǵy joǵary. Onyń ústine prezidentimiz atalǵan ortalyqtyń sońǵy modeldegi qural-jabdyqtarmen, dári-dármekpen jabdyqtalatynyn aitty.
Qazirgi tańda kóptegen otandasymyz qaterli isikke shaldyqqan soń shetelge baryp emdelýdi jón kóredi. Al bul qyrýar qarjyny talap etedi. Osy oraida, sheteldegi múmkindikterdi óz elimizge ákelip, damyǵan memleketterdegi mamandarmen tájiribe almasatyn bolamyz. Olar bizdiń elge kelip qana qoimai, qazaqstandyq dárigerler shetelge baryp bilimin jetildiredi. Sondai-aq, bizdiń el de kópten beri qaterli isikti emdeýde psiholog mamandardyń kómegine júginýdi qolǵa alǵan. Iaǵni dárigerler men psihologtar birlese jumys isteidi", — dedi Astana qalasy onkologiia ortalyǵynyń bas dárigeri Muhtar Tóleýtaev.
Ári qarai maman jańa jyldan bastap dárigerler jalaqysynyń kóterilýine qatysty pikir bildirip, munyń meditsina sapasyna qalai áser etetinine toqtaldy.
"Dárigerlerdiń jalaqysy 20% kóteriletini týraly aityldy. Barlyq aq halattynyń jalaqysy kóteriledi eken dep qate túsinik qalyptaspaýy tiis. Sebebi bul ózgeris januialyq jáne ýchaskelik dárigerlerge qatysty engizilmek. Onyń ústine, rasymen de, olardyń qazir jalaqysy aityrlyqtai kóp emes. Bul meditsina sapasyna úlken áserin tigizetinine senimdimin. Búgingi dárigerler jumystaryna tolyqtai berilip qyzmet jasap jatyr. Olardyń eńbekteri baǵalanýy kerek", — dedi ol.
Elbasy Qazaqstan halqyna jasaǵan kezekti joldaýda budan ózge de túiitkildi máseleler men ózgerister týraly aityldy. Olardyń kópshiligi uzaq merzimge josparlanǵan.
