كٷنٸ كەشە قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا جولداۋ جاساۋ كەزٸندە ٷكٸمەت پەن ورگاندارعا بٸرقاتار تاپسىرما بەردٸ. بۇل تاپسىرمالاردىڭ بارلىعى دەرلٸك حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتىپ, ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
قازاقستاندىق ماماندار بۇل ٶزگەرٸستەردٸڭ حالىق ٷشٸن قانداي ۇتىمدى تۇستارى مەن كەمشٸلٸكتەرٸ بار ەكەنٸن ايتىپ ٶتتٸ, دەپ جازادى Sputnik.
2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ٷكٸمەتكە ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنى 1,5 ەسە, ياعني 28 مىڭنان 42 مىڭعا دەيٸن ٶسٸرۋ تاپسىرىلدى. ياعني بارلىق سالا بويىنشا كەسٸپورىنداردا جۇمىس ٸستەيتٸن 1 ميلليون 300 مىڭ ادامنىڭ ەڭبەكاقىسى ٶسەدٸ. وسىلايشا بيۋدجەتتٸك مەكەمەلەردە جۇمىس ٸستەيتٸن 275 مىڭ قىزمەتكەردٸڭ جالاقىسى كٶبەيٸپ, شامامەن 35%-كە ارتادى. وسى ماقساتقا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن 2019-2021 جىلدارى بيۋدجەتتەن جىل سايىن 96 ميلليارد تەڭگە بٶلٸنەدٸ دەپ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق, نەگٸزگٸ مٸندەتٸ كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكامەن كٷرەسۋ ٷشٸن ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتٸن قايتا قۇرۋ قاجەتتٸلٸگٸ ايتىلدى.
ەلباسى وسى ورايدا قولما-قول اقشاسىز ەكونوميكاعا بەت بۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸندٸردٸ. بيزنەستٸڭ قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋىن قولداۋ سيياقتى ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ ٶتكٸزٸلۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى ايتتى. ياعني ٷكٸمەت الداعى 3 جىل ٸشٸندە ەكونوميكاداعى كٶلەڭكەلٸ اينالىمدى كەم دەگەندە 40%-كە قىسقارتۋ ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلداۋعا تيٸس ەكەنٸ تۋرالى سٶز قوزعالدى.
"جالاقى كٶتەرٸلگەنٸمەن, ازىق-تٷلٸك قىمباتتايدى"
قازاقستاندىق ەكونوميست يساتاي قامبارۇلى بۇل ٶزگەرٸستٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعىنان از قورعالعان ازاماتتار ٷشٸن تيٸمدٸ ەكەنٸن ايتتى. دەسە دە, قوعامداعى ٶزگە قىزمەتكەرلەر ٷشٸن اسا قۋانارلىق جاڭالىق ەمەستٸگٸن دە جاسىرمادى.
"ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى ٶسكەنٸمەن, ول بٸز ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان قوعامعا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸس ەكەلە قويمايدى. 1 قاڭتاردان باستاپ مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەردٸڭ جالاقىسى كٶتەرٸلەتٸنٸ ايتىلدى. الايدا وسىعان سەيكەس ساۋدا نٷكتەلەرٸندە ازىق-تٷلٸك باعاسى قىمباتتايدى. ەرينە, مۇنداي ٶزگەرٸستەردٸ قولدايمىز, قۋانامىز. سەبەبٸ, ەلەۋمەتتٸك جاعىنان از قورعالعان ازاماتتار ٷشٸن بارىنشا تيٸمدٸ بولماق.
سونداي-اق, مۇنىڭ فريلانسەر جۇمىسىنا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸنە توقتالايىن. مىسالى, جۋرناليستەر گونورارعا جۇمىس ٸستەسە دە, جاڭا تالاپتار بويىنشا اي سايىن زەينەتاقى قورىنا بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەردە اقشا قۇيىپ وتىرادى. سونداي-اق, جەكەمەنشٸك كەسٸبٸ بارلار التى ايدا بٸر رەت سالىق تٶلەيدٸ. بۇل وسى ازاماتتار ٷشٸن تيٸمسٸز بولماق. بۇدان ٶزگە كٶپتەگەن دەكرەتتٸك دەمالىستا وتىرعان جاس انا تٸگٸن تٸگۋ سەكٸلدٸ قاراپايىم كەسٸپتەر ارقىلى كٷن كٶرٸپ وتىرعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك", — دەدٸ ول.
ەكونوميست يساتاي قامبارۇلى ەلباسى ايتقان ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتٸن بەلگٸلٸ بٸر ورگان رەتٸندە قابىلداماۋعا شاقىردى. اتالعان قىزمەت بار بولعانى كٶلەڭكەلٸ جۇمىس جٷرگٸزٸپ وتىرعان كومپانييالاردى قاتاڭ باقىلاۋعا الماق.
2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ٷكٸمەتكە پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ "ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋ جٶنٸندەگٸ جول كارتاسىن" قابىلداۋ تاپسىرىلدى. بٸرٸنشٸدەن, پوليتسييا ٶزٸنە تيەسٸلٸ ەمەس قىزمەتتەرمەن اينالىسپايتىن بولادى. وسى سالادا قارجى ٷنەمدەلگەن جاعدايدا پوليتسەيلەردٸڭ جالاقىسى كٶبەيتٸلٸپ, تۇرعىن ٷي جەنە ٶزگە دە ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸن شەشۋگە جۇمسالادى.
ەكٸنشٸدەن, پوليتسييا قىزمەتكەرٸنٸڭ جاڭا ستاندارتتارى بەكٸتٸلٸپ, مانساپتا ٸلگەرٸلەۋ, كادرلاردى دايارلاۋ جەنە ٸرٸكتەۋ جٷيەسٸنە ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلەدٸ. قىزمەتكەرلەردٸڭ بارلىعى قايتا اتتەستاتسييالاۋدان ٶتٸپ, ٸرٸكتەلٸپ شىقان ٷزدٸكتەر عانا قىزمەتٸن جالعاستىرادى.
ٷشٸنشٸدەن, حالىقپەن جۇمىس ٸستەۋدٸڭ جاڭا زاماناۋي فورماتتارى ەنگٸزٸلٸپ, پوليتسييانى باعالاۋدىڭ كريتەرييلەرٸ ٶزگەرتٸلمەك.
2019 جىلى كٶرسەتٸلەتٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ 80%-ٸ, ال 2020 جىلى كەمٸندە 90%-ٸ ەلەكتروندى فورماتقا كٶشەدٸ. بۇدان بٶلەك, قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەر سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قۇقىقبۇزۋشىلىق جاسالعان جاعدايدا, الدىمەن, باسشىلاردىڭ جەكە تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتۋ مەسەلەسٸ پىسىقتالماق. سونداي-اق, ەلباسى كەزەكتٸ جولداۋىندا ادال جۇمىس ٸستەيتٸن قىزمەتكەردٸڭ تەكسەرۋشٸلەردەن قورىقپاۋى تيٸس ەكەنٸن ايتىپ ٶتتٸ.
سونىمەن بٸرگە, "سىبايلاس جەمقورلىقتان ادا ٶڭٸرلەر" جوباسى اياسىندا ەلوردانىڭ جەمقورلىققا قارسى ستراتەگييانى جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ تەجٸريبەسٸ تاراتىلماق.
ورىنباسارى ٷشٸن نەگە باسشىسى جازالانادى?
وسى ورايدا قورعاۋشى ابزال قۇسپان سىبايلاس جەمقورلىق بولعان جاعدايدا نەلٸكتەن بٸرٸنشٸ باسشىلار جازالاناتىنىن تٷسٸندٸردٸ. دەسە دە, ول مۇنىڭ جاڭالىق بولارلىقتاي مەلٸمدەمە ەمەستٸگٸن, كٶپتەن بەرٸ ايتىلسا دا, ەش نەتيجە بەرمەي وتىرعانىن ايتتى.
"بۇل قاتتى بٸر تاڭعالاتىنداي جەتٸستٸك ەمەس. سوڭعى 10 جىلدا ايتىپ كەلە جاتقان مەسەلە دەسەك تە بولادى. بٸزدە سٶز كٶپ, ٸس جوق. ەڭگٸمەمٸزدٸڭ بەرٸ بوس. ەرينە, جىل سايىن جولداۋدا ايتىلماۋى مٷمكٸن. بٸراق باس پروكۋراتۋرا كەڭسەسٸندە جيٸ قوزعالادى. تٸپتٸ, سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى زاڭعا دا تيٸسٸنشە ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزگەن ەدٸك. بٸراق ەشقانداي نەتيجە بەرمەدٸ. پرەزيدەنت بۇرىن ايتىلماعان ماڭىزدى مەلٸمدەمە جاسادى دەپ ەسەپتەمەيمٸن. ال ەندٸ باسشىلاردىڭ جەكە تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتۋ مەسەلەسٸنە كەلەيٸك. ەگەر بەلگٸلٸ بٸر باسشىنىڭ ورىنباسارى نەمەسە باسقا دا لاۋازىمدى تۇلعا پارا الىپ ۇستالسا, وندا بٸرٸنشٸ بولىپ باسشى قىزمەتٸنەن كەتەدٸ. سەبەبٸ, قالاي اينالىپ كەلسەك تە, كادردى سول تاعايىندايدى.
پارا الماعان بولسا دا, كادردى دۇرىس تاعايىنداي الماعانى, مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸ دۇرىس ۇيىمداستىرا الماعانى ٷشٸن ورنىن بوساتادى. ٷشٸنشٸدەن, ايتىلا بەرمەيتٸن بٸر مەسەلە بار. ول "سترەلوچنيك" دەگەن ۇعىممەن بايلانىستى. ياعني دەپارتامەنت باسشىسى نەمەسە ورىنباسارلارى پارانى ٶزدەرٸ الادى. بۇل تۋرالى ەشكٸم بٸلمەگەن جاعدايدا ول اقشانى ٶزٸنەن لاۋازىمى جوعارى تۇلعاعا اپارىپ بەرەدٸ. دەسە دە, مۇنىڭ ٶزٸ باسشىنىڭ ايتقانىمەن ٸستەلەتٸن دٷنيە. مۇنى زاڭ جٷزٸندە دەلەلدەۋ قيىنعا سوعىپ جٷر. سىبايلاس جەمقورلىق بابى بويىنشا ايىپتالعان ازاماتقا ناقتى وسىنشاما جىل بەرەدٸ دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبٸ قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە بولادى. ەڭ جەڭٸل تٷرٸ — ايىپپۇل, ال ەڭ اۋىر تٷرٸ قۋاندىق بيشٸمباەۆقا بەرٸلگەن 15 جىلدىق جازا. ول جەردە بارلىعى بار", — دەدٸ ابزال قۇسپان.
2019-2021 جىلدارى ارالىعىندا بٸلٸم الۋدىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ماقساتىمەن وقۋشىلارعا ورىن جەتٸسپەي جاتقان ٶڭٸرلەردەگٸ پروبلەمالاردى شەشۋ ٷشٸن بيۋدجەتتەن قوسىمشا 50 ميلليارد تەڭگە قاراستىرۋ تاپسىرىلدى.
سونداي-اق, بٷكٸل مەكتەپ پەن بالاباقشالار بەينەباقىلاۋ جٷيەسٸمەن قامتىلىپ, مەكتەپ پسيحولوگتارىنىڭ جۇمىسى كٷشەيتٸلمەك. مۇنىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى جوو-لاردى ٸرٸلەندٸرۋ, ياعني قاجەتسٸز ۋنيۆەرسيتتەردٸ جابۋدى جەنە ولاردى ٶزارا بٸرٸكتٸرۋدٸ ۇسىندى. ۇلىبريتانييانىڭ لوندون قالاسىندا بٸلٸم الىپ, تەجٸريبە جيناقتاعان جۋرناليست راحات جاقسىباي ەلباسىنىڭ بۇل ۇسىنىسىن تولىقتاي قولدايتىنىن جەتكٸزدٸ. سونداي-اق, ول قازاقستاندىق جەنە شەتەلدٸك جوو-لاردىڭ ٶزارا قانداي ەرەكشەلٸكتەرٸ بار ەكەنٸن ايتىپ ٶتتٸ.
"شەتەلدە بٸلٸم ساپاسى وقۋ اقىسىنا ساي. ال بٸزدە…"
"شەتەلدەگٸ بٸلٸم قارجىلىق اسپەكتٸسٸنٸڭ بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ياعني دامىعان مەملەكەتتەردە بٸلٸم تاۋار رەتٸندە ساتىلادى. بۇل جەردە نەگٸزگٸ فاكتور — بٸلٸم ارقىلى تابىس تابۋ. ەدەتتە ستۋدەنتتەر ەلەمنٸڭ ەڭ ٷزدٸك جوو-لارىندا بٸلٸم الۋدى ماقسات تۇتادى. تيٸسٸنشە وزىق ۋنيۆەرسيتتەردٸڭ بٸلٸمٸ وقۋ اقىسىنا ساي كەلەدٸ. بۇل بٸر شەتٸنەن ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ٶزٸندٸك بەدەلٸن قالىپتاستىرۋعا سەبەپ بولادى. ال جوو-لار ساپالى بٸلٸم بەرە الماسا, تيٸسٸنشە اقشاسىن دا, ابىرويىن دا جوعالتادى. وقۋ ورىندارىنىڭ كٶپتٸگٸ ساپا كٶرسەتكٸشٸ بولا المايدى. بٸرٸنشٸ كەزەكتە وسىنى ەسكەرۋٸمٸز كەرەك.
سونداي-اق, دامىعان مەملەكەتتەردەگٸ ۋنيۆەرسيتەتتەر بەلگٸلٸ بٸر سالانى تەرەڭدەتٸپ وقىتۋعا باسا نازار اۋدارادى. مىسالى, ميكروبيولوگييا دەگەن ماماندىق شالعاي جەردە ورنالاسقان جوو-دا وقىتىلۋى مٷمكٸن. بٸراق ستۋدەنت وعان جەتۋ قيىنعا سوعاتىنىنا قاراماستان, مٸندەتتٸ تٷردە وسى بٸلٸم ورداسىندا وقۋعا تالپىنادى. سەبەبٸ, باسقا جوو-لار ميكروبيولوگييا سالاسىنا كٶپ نازار اۋدارمايدى.
ال قازاقستاندا ستۋدەنتتەر كٶبٸنەسە اتى شىققان ۋنيۆەرسيتەتتە بٸلٸم الۋعا تىرىسادى.
ياعني ولار ٷشٸن ٶزدەرٸ تاڭداعان سالانى تەرەڭدەتٸپ وقىتاتىن ۋنيۆەرسيتەتتٸ تاڭداۋ ماڭىزدى ەمەس. مەنٸڭشە, تابىس تاۋىپ, ديپلوم ساتۋ ماقساتقا اينالماۋى تيٸس", — دەدٸ ول.
ەرٸ قاراي راحات جاقسىباي شەتەلدە قازاقستانداعىداي ستۋدەنتتەرگە كٶپ گرانت بەرٸلە بەرمەيتٸندٸگٸنە توقتالدى.
"ەلٸمٸز مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىرعان گرانتتارعا توقتالعىم كەلەدٸ. مىسالى, ٶزٸم بٸلٸم العان ۇلىبريتانييا ەلٸندە بٸراز ۋاقىتقا دەيٸن مەملەكەتتەن اقشا بٶلٸنٸپ تۇردى نەمەسە ستۋدەنتتەر مەملەكەت قارجىسىنا وقىپ, كەيٸن سول اقشانى قايتارىپ وتىردى. وسى باعدارلامالار توقتاپ قالعاننان كەيٸن ازاماتتارعا وقۋ اقىسىن تٶلەۋ قيىنعا سوقتى. بٸراق اتالعان ەلدە شەتەلدٸك ستۋدەنتتەرگە وقۋ باعاسى ەكٸ ەسە قىمباتتاتىلادى. ال بۇل قارجىنى بٸزگە مەملەكەت تٶلەپ بەرٸپ وتىر. مٷمكٸندٸكتەر ەسٸگٸ اشىلىپ تۇرعان كەزدە ونى ستۋدەنتتەرٸمٸز پايدالانىپ ٷلگەرسە يگٸ ەدٸ. سەبەبٸ, ۋاقىت ٶتە كەلە گرانتتار سانى شەكتەلٸپ, باعدارلاما توقتاتىلۋى مٷمكٸن", — دەدٸ بولاشاق ستيپەندياتى راحات جاقسىباي.
مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ ٷشٸن قانداي كٶمەك كٶرسەتٸلمەك?
2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتەتٸن قىزمەتكەرلەردٸ ىنتالاندىرۋ ٷشٸن ۋچاسكەلٸك مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جالاقىسى كەزەڭ-كەزەڭمەن 20%-كە كٶبەيمەك. وسىعان وراي بيۋدجەتتەن 5 ميلليارد تەڭگە بٶلٸنەدٸ.
بارلىق ەمحانا مەن اۋرۋحانادا مەديتسينالىق قۇجاتتار تسيفرلىق نۇسقادا جٷرگٸزٸلەتٸن بولادى. بۇل ٶزگەرٸس 2020 جىلعا قاراي قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ەلەكتروندى دەنساۋلىق پاسپورتىن جاساۋعا, ۇزاق-سونار كەزەكتەردٸ جويۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
سونداي-اق, استانادا ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگييالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى باستالماق. ونى سالۋ بارىسىندا وسى ۋاقىتقا دەيٸن جاسالعان كارديولوگييالىق جەنە نەيروحيرۋرگييالىق كلاستەرلەر تەجٸريبەسٸ ەسكەرٸلەدٸ. اتالعان ورتالىقتىڭ قازاقستاندىقتار ٷشٸن ماڭىزدىلىعى تۋرالى استانا قالاسى ونكولوگييا ورتالىعىنىڭ باس دەرٸگەرٸ ايتىپ بەردٸ.
"ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن سالىنعالى وتىرعان ۇلتتىق ونكولوگييالىق ورتالىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن ٶلشەپ ايتۋ قيىن. ٶيتكەنٸ قازٸر دٷنيە جٷزٸنٸڭ تەندەنتسيياسى — قاتەرلٸ ٸسٸككە شالدىققان ادامدار سانىنىڭ ارتۋى. بٷگٸندە قازاقستان بويىنشا 180 مىڭداي ادام ونكولوگييالىق ەسەپتە تۇرادى. جىلىنا 35-36 مىڭ ادام تٸركەۋگە الىنادى. سول سەبەپتٸ بۇل ورتالىقتىڭ بٸز ٷشٸن ماڭىزدىلىعى جوعارى. ونىڭ ٷستٸنە پرەزيدەنتٸمٸز اتالعان ورتالىقتىڭ سوڭعى مودەلدەگٸ قۇرال-جابدىقتارمەن, دەرٸ-دەرمەكپەن جابدىقتالاتىنىن ايتتى.
قازٸرگٸ تاڭدا كٶپتەگەن وتانداسىمىز قاتەرلٸ ٸسٸككە شالدىققان سوڭ شەتەلگە بارىپ ەمدەلۋدٸ جٶن كٶرەدٸ. ال بۇل قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتەدٸ. وسى ورايدا, شەتەلدەگٸ مٷمكٸندٸكتەردٸ ٶز ەلٸمٸزگە ەكەلٸپ, دامىعان مەملەكەتتەردەگٸ ماماندارمەن تەجٸريبە الماساتىن بولامىز. ولار بٸزدٸڭ ەلگە كەلٸپ قانا قويماي, قازاقستاندىق دەرٸگەرلەر شەتەلگە بارىپ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرەدٸ. سونداي-اق, بٸزدٸڭ ەل دە كٶپتەن بەرٸ قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ ەمدەۋدە پسيحولوگ مامانداردىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنۋدٸ قولعا العان. ياعني دەرٸگەرلەر مەن پسيحولوگتار بٸرلەسە جۇمىس ٸستەيدٸ", — دەدٸ استانا قالاسى ونكولوگييا ورتالىعىنىڭ باس دەرٸگەرٸ مۇحتار تٶلەۋتاەۆ.
ەرٸ قاراي مامان جاڭا جىلدان باستاپ دەرٸگەرلەر جالاقىسىنىڭ كٶتەرٸلۋٸنە قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, مۇنىڭ مەديتسينا ساپاسىنا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸنە توقتالدى.
"دەرٸگەرلەردٸڭ جالاقىسى 20% كٶتەرٸلەتٸنٸ تۋرالى ايتىلدى. بارلىق اق حالاتتىنىڭ جالاقىسى كٶتەرٸلەدٸ ەكەن دەپ قاتە تٷسٸنٸك قالىپتاسپاۋى تيٸس. سەبەبٸ بۇل ٶزگەرٸس جانۇيالىق جەنە ۋچاسكەلٸك دەرٸگەرلەرگە قاتىستى ەنگٸزٸلمەك. ونىڭ ٷستٸنە, راسىمەن دە, ولاردىڭ قازٸر جالاقىسى ايتىرلىقتاي كٶپ ەمەس. بۇل مەديتسينا ساپاسىنا ٷلكەن ەسەرٸن تيگٸزەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. بٷگٸنگٸ دەرٸگەرلەر جۇمىستارىنا تولىقتاي بەرٸلٸپ قىزمەت جاساپ جاتىر. ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸ باعالانۋى كەرەك", — دەدٸ ول.
ەلباسى قازاقستان حالقىنا جاساعان كەزەكتٸ جولداۋدا بۇدان ٶزگە دە تٷيٸتكٸلدٸ مەسەلەلەر مەن ٶزگەرٸستەر تۋرالى ايتىلدى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ۇزاق مەرزٸمگە جوسپارلانعان.
