Baspasóz dúniesiniń alpaýyty, amerikalyq áigili gazet «Ýashington Post» tańǵa jýyq ótken qazaqstandyq Vasilii Levit pen Evgenii Tishenko arasyndaǵy aýyr salmaqtaǵy finaldyq boks kezdesýin batyl aiyptaǵan Assasheited Press agenttiginiń sport kolýmnisti Tim Dalbergtiń maqalasyn kóshirip basty. «Tórelik etýdiń problemalary olimpiada boksyna qaita oraldy» dep taqyryp qoiylǵan saraptamada 91 keli salmaq dárejesindegi bokstyń aqtyq aiqasýy barynsha ádiletsiz, súreńsiz tórelik etilgeni ashyna aitylǵan eken. Siiasy keppegen maqalany sarapshymyz Qanat Áýesbaidyń aýdarýynda nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.
Tim Dalberg, RIO-DE-JANEIRO, AP 15 tamyz
«Bálkim, osydan keiin kásipqoi boksty Olimpiada oiyndaryna engizý týraly oilanǵan durys shyǵar», dep bastaidy maqala avtory óz sózin. Sport sarapshysynyń sóziniń jany bar. Óitkeni, aiqasý nebári 3 qana raýndtan turatyn áýesqoi boksqa qaraǵanda kásipqoi judyryqtasý 12 raýndqa deiin baratyny belgili. Al, 12 raýndta kimniń jeńgen-jeńilgeni aiqyn bolady. Onyń ústine 12 raýndta nokdaýn men nokaýtqa jiberip utýdyń da yqtimaldyǵy joǵary. Úsh raýndttan keiin jeńisti Tishenkoǵa uialmastan ustata salǵany reseilik boksshynyń asa kúmándi «jeńgeni» siiaqty asa súreńsiz boldy deýge tolyq negiz bar, deidi Tim Dalberg. Minekei, ol (E.Tishenko avt.) halyqaralyq olimpiada komitetiniń basshysymen birge kirip keldi. Bul da bolsyn qyzmet babyn paidalaný turǵysynan boks bolashaǵy úshin qalai qylǵanda da jaqsy dei almaisyń.
Bokstyń sońǵy jyldary Olimpiada oiyndarynda salyp jatqan súrleýi kedir-budyry kóp buralań desek shyndyqtan qaǵys ketpeimiz. Muny halyqaralyq olimpiada komitetiniń prezidenti Tomas Bahtyń tóreshilerdiń biraýyzdan sheshimi shyqqan kezde unjyrǵasy túsip, tómen qaraǵanynan-aq baiqaýǵa bolady. Tomas Bah tezdetip ketip qalǵany da ózine jaqsy boldy, marapattaý saltanatyna qalǵanynda sheshimge narazy bolǵan jankúierlerdiń ysqyrǵany qulaǵyn jaryp jiberýi de múmkin edi. Levit te er eken, qarsylasyn mazaqqa ainaldyryp, ysqyrǵan jankúierleriniń ashýyn saýsaǵyn ernine tigizip, ymdap toqtatpaq boldy. Bizdińshe, olimpiadalyq boks naǵyz erler judyryq túiistiretin aiqas bolýy kerek.
Áýelgide Rioda asa aýyr salmaqtaǵylarǵa deiin bári jaqsy bop kele jatqandai bolǵan. Bas kiimsiz júrgen boksshylardyń júzderin jankúierler anyq kóre aldy. Onyń ústine baǵalaýdyń jańa júiesi, boksshylardy tiip-qashyp, súikep emes, naqty aktsenttelgen soqqy berýge yntalandyrdy. Jalǵyz-aq, kemshilik bas kiimsiz judyryqtasýlardyń ulǵaiǵany saldarynan urysty jarty joldan, merziminen tys aiaqtaýlar kóbeidi. Máselen, qazaq Eleýsinovtyń túrkiialyq Súleimen Kissohonyń arasyndaǵy judyryqtasýdy ekinshi raýndta toqtatýǵa májbúr bolǵany sózimizge dálel. Soǵan qaramastan, aldyńǵy olimpiada oiyndaryna qaraǵanda osy jolǵy bokstyń boks siiaǵy bardai áser qaldyryp edi. Burynǵylarynda máselen, bas kiim men upaidy sanaýdyń kompiýterlik júiesi boksty «qolǵaptaǵy qorshaý» siiaqty elestetip, kórermenniń kóńil kúiin túsire beretini este. Eski júie áldeqashan alynyp tastaldy ǵoi. Áitpegende, 1988 jyly amerikalyq Roi Djons pen ońtústik koreialyq Pak Sihýnnyń arasyndaǵy jekpe-jekte amerikalyqtyń aiqyn basymdyǵy kórinip tursa da, kózdi baqyraityp qoiyp, jeńisti koreige ustata salǵany boks tarihyndaǵy asa úlken soraqylyq edi. Tipti, ádiletsiz jeńisti qolyna alǵan koreilik sportshy sonda turyp, bulai bolǵanyna keshirim suraǵany da umytylǵan joq. Alaida, odan beri 28 jyl ótti. Sodan beri baǵalaý júiesi qatty ózgergen búgingi zamanda tóreshilerdiń upai sanyn úsh raýndta da Tishenokaǵa bergenine ilanýdan góri qinalýymyz kóp bop tur. Levit bokstasýdyń óz mánerin qarsylasyna kúshtep tańdy, ishkerilei entelei berip, Tishenkonyń soqqylaryn darytpai basyp tastady. Bul sol zamatta ekran aldynda ǵana emes, az deseńiz arenada otyrǵandardyń bárine aiqyn kórinip turdy. Levit bul judyryqtasýdy jeńý úshin istegeniniń bári jetkilikti edi. Levittiń júzinen de óziniń jeńip turǵanyna asa senimdiligi de baiqalyp turǵan edi. Amal ne?! «Ózbasym taza jeńdim dep oilaimyn. Bapkerler de razy boldy» dedi Levit.
Alaida qazaq jáne resei boksshysy arenany tastap shyǵyp ketkende de zaldaǵylardyń ysqyryqpen bildirgen narazylyǵy uzaqqa deiin tolastaǵan joq. Tipti, bul narazylyq Tishenkony marapattaý kezinde jalǵasyp jatty, tiisinshe, resei boksshysy óz marapattalýynan lázzat ala almady. «Meniń kóńil kúiim túsip ketti» dedi Tishenko sońyra, «Men óz qarsylasymdy jáne zaldaǵy kórermendi de syilaimyn. Olardyń nege ysqyrǵanyn túsine almadym». Levit bolsa, jigittiń naǵyz tóresi eken, saýsaǵyn ernine qoiyp, zaldaǵylarǵa tynyshtalyńyzdar degendi ymmen bildirdi. Alaida, ashýǵa mingen kórermendi bul emeýrin de toqtata almady.
Boks tarihy buzyldy. Tórelik etý ǵylym emes, úlken óner. Bir tóreshiniń kórgenin ekinshisi kórmei qalýy da múmkin. Biliksizdik munda adamnyń taǵdyryn sheship jiberetin úlken ról oinaidy. Olimpiadaǵa barý-barmaýy doping daýymen dóp kelgen Resei quramasyndaǵy Tishenko úshin bul medaldiń asa qadiri joq deýimizdiń syry da osynda, dep aiaqtaidy óz maqalasyn Tim Dalberg.
Anyqtama: Esterińizde bolsa, 1988 jylǵy Seýldegi olimpiadada amerikalyq boksshy Djons Roi barlyq satylarda erkin jeńip kele jatyr edi. Olimpiadalyq aqtyq oiynǵa sapar Djonstyń malavilik Mtender Makalambany aiqyn basymdyqpen jeńýinen bastalǵany esterińizde shyǵar. Kezdesýdiń basynda-aq, Djons qarsylasyn nokdaýnǵa, izinshe nokaýtqa jiberdi. Budan keiingi qarsylasy chehoslovakiialyq Maikl Frenekti, SSSR–den kelgen Evgenii Zaitsevty, ulybritaniialyq Richi Výdholdy da taǵy da sondai aiqyndyqpen utqan bolatyn. Tek finalda ǵana ońtústik koreialyq Pak Sihýnmen kezdeskende Djonstyń utqany qatty baiqalsa da, 3:2 esebimen korei boksshysy jeńis tuǵyryna kóterilgeni barsha bokssúier qaýym ań-tań bolǵany bylai tursyn, túkti de túsinbei eseńgirep qalǵandai boldy. Budan keiin halyqaralyq daý-damaidan qoryqqan Halyqaralyq olimpiada komiteti jaǵdaidy túzetkisi kep, Djons Roiǵa Vel Barker kýbogyn berdi. 1989 jyldyń naýryzynda áýesqoi bokstyń halyqaralyq qaýymdastyǵy AQSh-tyń boks federatsiiasynyń tóreshilerge para berildi degen aiyptaý shaǵymyn qabyldamai qoidy. Sondaǵy ýájderi, ereje boiynsha shaǵym judyryqtasý bitkesin otyz minýttan soń berilýi kerek eken. Alaida, qaýymdastyqtyń prezidenti Anýar Choýdridiń sózine súiensek, shaǵym qaitkende de qabyldanbaityn edi. Óitkeni, para berý deregine dálel jetkiliksiz. Araǵa jyldar óte 1996 jyly AQSh boks Federatsiiasynyń ókilderi Pak Sihýnǵa jeńisti bere salǵan tóreshilerdiń ústinen para aldy dep aiyptap,halyqaralyq olimpiada komitetine taǵy da shaǵym túsiredi. Shaǵymǵa negiz bolǵan judyryqtasýǵa tórelik etken referidiń biriniń ádiletsizdikti moiyndaýy edi. Bul oqiǵa kezinde britandyq jýrnalist Endriý Djeningstiń «Jańa saqinalar ámirshisi: Olimpiada oiyndaryndaǵy jemqorlyq nemese medaldi qalai satyp alýǵa bolady» (The new Lords of the Rings) atalatyn kitabynda jan-jaqty jazyldy. Bul kitapta tóreshilerdiń para alǵany týraly derekter GDR arnaiy qyzmetteriniń qupiiasy ashylǵan qujattarǵa súienip, keltiriledi. Aldo Leoni esimdi italiialyq referi Osbaldo Bisbal esimdi argentinalyq tóreshiniń osy oraidaǵy sózin keltiredi. Ony jáne ózge de eki tóreshilerdi korei federatsiiasynyń ofisine keltirip, aqsha salynǵan konvertterdi ustatqan eken. Bisbal odan bas tartqan kezde ony aldaǵy judyryqtasýǵa tórelik etýden alyp tastaǵan eken. 1996 jyly halyqaralyq olimpiada komiteti shaǵymdy qabyldap, 1997 jyly shaǵymdy qarady. Alaida HOK tóreshiler shyǵarǵan sheshimdi qaz-qalpynda qaldyrypty. Alaida osy amerikalyq Djons pen koreilik boksshynyń arasyndaǵy judyryqtasý áýesqoi boksta baǵalaýdyń jańa júiesin engizýge sep bolypty.
Ult portaly
