«Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda «Jańa gýmanitarlyq bilim: qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy júzege asyrylǵaly beri 2 jyldyń júzi boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda álemdik deńgeide tanymal 48 kitap qazaq oqyrmanyna jol tartty.
Biyldan bastap atalǵan jobanyń úshinshi kezeńi júrip jatyr. Osy oraida atalǵan jobanyń basy-qasynda júrgen belgili jýrnalist, Filosofiia doktory (PhD), Ulttyq aýdarma biýrosynyń bas redaktory Muhtar Seńgirbaimen suhbattasqan edik.
- Úshinshi kezeńdegi aýdarma protsesi qalai júrip jatyr? Qandai oqýlyqtar aýdarylady? Aýdarma jumystary qai kezeńge keldi?
- Ózderińiz bilesizder biz «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda bastalǵan «Jańa gýmanitarlyq bilim: qazaq tilindegi 100 oqýlyq» jobasynyń úshinshi kezeńine óttik. Kitaptardyń kóbiniń aýdarmasy bitip qaldy, birshamasynda aýdarmadan keiingi redaktsiialaý, túzetý, betteý jumystary júrip jatyr. Bul kitaptar jyl sońynda, aldaǵy jyldyń basynda jaryq kórýi kerek. Jaryqqa shyqqanda tusaýkeserin ótkizemiz.
- Qazaqstandyq kitaphanalar qandai saladaǵy álemdik bilim qazynasymen tolyǵatyn bolady?
- Jańa 30 kitap Angliiadaǵy azamattyq quqyq, kelisimshart quqyǵy, ziiatkerlik menshik quqyǵy, jahandaný jáne halyqaralyq saiasat, saiasi filosofiia, pedagogika, etika, estetika, álem mýzykasynyń tarihy, teatr tarihy, kino óneri, kinostsenarii jazý, tarihi antropologiia, tarihi etnologiia, jeke qarajat, statistika negizderi, zertteý ádisteri, makro jáne mikroekonomika siiaqty alýan túrli taqyryptardy qamtidy. Bul kitaptar aǵylshyn, frantsýz, orys tilderinen aýdarylyp jatyr. Kópshiligi óz salasynyń asa bedeldi ǵalymdarynyń álemge áigili eńbekteri. Máselen, Jil Delózdiń «Sinema» kitaby eki tom bolyp shyqpaqshy.
Kitaptardyń aýdarma, redaktsiialaý jumystaryna bedeldi mamandar, ǵalymdar, aýdarmashylar qatysyp jatyr. Olardyń arasynda Jambyl Artyqbaev, Aqtolqyn Qulsarieva, Gúljaýhar Kókebaeva, Gúljihan Nurysheva, Áliia Bópejanova, Didar Amantai, Tanagóz Iliiasova, Qairat Moldashev, Serik Beisembaev siiaqty óz salasynyń ǵalymdary men ádebiet maitalmandary bar.
- Bir kitapty aýdarý úshin qansha adam jumylyp jumys isteidi? Bir kitapqa qansha ýaqyt ketedi?
- Ár kitaptyń kólemi men mazmunyna, mátinge bailanysty aýdarmaǵa qatysatyn adam sany árkelki. Onyń ústine kitapty ázirleý protsesiniń kezeńderinde oǵan túrli mamandar qatysady. Aldymen aýdarmashylardyń qolynan ótken mátin ǵylymi jáne ádebi redaktorlarǵa kelip túsedi. Bir kitapta 1-den 7-8 aýdarmashy bolýy múmkin. Aýdarmashylarǵa tildi bilý, salanyń terminologiiasyn túsiný boiynsha qatań talaptar qoiylady. Ádebi jáne ǵylymi redaktýradan ótken soń ony «Ulttyq aýdarma biýrosynyń» redaktorlary men korrektorlary taǵy tekseredi, túpnusqamen sáikestigine kóz jetkizedi. Biýroda ár kitapqa taǵaiyndalǵan jaýapty shyǵarýshy oqýlyq baspaǵa ketkenge deiingi barlyq protsesti qadaǵalaidy. Aýdarma - óte kúrdeli, uzaq protsess. Oǵan jarty jyldan 1-1,5 jylǵa deiin ýaqyt ketedi.
- Bul jumystar Qazaqstandaǵy aýdarma isiniń damýyna, jetilýine septigin tigizip jatyr ma?
- Qazaqstandaǵy eń aýqymdy ǵylymi ádebietpen bir mezette jumys istep jatqandyqtan, qazir «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy ǵylymi terminologiiany qalyptastyryp, aýdarma isin jolǵa qoiýdyń qainaǵan qazanyna ainaldy. Terminderdi aprobatsiiadan ótkizip, ǵylymi ainalymǵa engizý boiynsha Til saiasaty komitetimen, Memterminkommen tyǵyz yntymaqtasa jumys istep jatyrmyz. «Til qazyna» ortalyǵy mamandary bizdiń aýdarmashy, redaktorlarmen bailanys ornatyp, máselelerdi talqylap otyrady.
Baǵdarlama aiasynda aýdarylyp jatqan oqýlyqtardyń kóbi tiisti ǵylym salasyndaǵy terminologiiany qalyptastyrýǵa jol ashyp jatyr. Sala mamandary, bedeldi ǵalymdar men bilikti filologtar jańa terminderdi qalyptastyrýǵa kóp kúsh salyp jatyr. Bul joba biraz kibirtiktep qalǵan ulttyq terminjasam protsesine qozǵaý sala alsa, bul da – ulttyń rýhani jańǵyrýynyń bir belgisi bolsa kerek.
Biz baiqaǵan taǵy bir jańalyǵy – bul joba jalpy qazaq tilindegi kitap indýstriiasyna, ǵylymi-kópshilik aýdarma isine serpin ákelip jatqan siiaqty. Qazirdiń ózinde túrli ǵylymi, ǵylymi-kópshilik, ádebi jáne motivatsiialyq kitaptar shyǵarýǵa bet túzegen uiymdar boi kóterip jatyr. Bul da bolashaqta tildik ortanyń sapaly, mazmundy bolýyna, sol arqyly jalpy qazaq tiliniń mártebesin kóterýge sep bolady dep úmittenemiz.
- Úshinshi kezeńde qazaq ádebietiniń alty tildegi antologiiasy shyqty, qajetti 30 oqýlyq aýdarylyp boldy. Odan bólek qandai jumystar atqarylyp jatyr?
- Odan bólek bizde sózdikter jasalyp jatyr. Sózdikter jobasy «Rýhani jańǵyrý: qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasynyń aiasynan tys jatqan bólek joba, bul jumysqa da «Ulttyq aýdarma biýrosy» jalpy basshylyq jasap otyr. Filolog mamandardyń qatysýymen Oksford ýniversiteti baspasymen birge «Áleýmettik ǵylymdar sózdigi», «Oksford Ekonomika sózdigi», Oksford qazaq-aǵylshyn sózdigi ázirlenip jatyr. Buǵan qosa belgili ǵalym, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Sherýbai Qurmanbaiulynyń basshylyǵymen «Qazaq tiliniń kirme sózder sózdigi» daiyndaldy. Bul kitaptar osy jyldyń sońyna deiin shyǵady dep josparlanǵan.
- Osy oqýlyqtardy qaidan alýǵa bolady? Satylymǵa shyǵaryla ma? Júktep alýǵa bola ma?
- Oqýlyqtar on myń danamen basylyp, ýniversitetter men kolledjderge taratylady. open.kz saitynda kitaptardyń elektrondyq nusqalaryn oqýǵa bolady. Keibir kitaptardyń aýdionusqalary da jasalady. Kitaptardy júktep alý ázirge múmkin emes. Kitap dúkenderine tek oqyrman arasynan kóp suranys týdyrǵan kitaptar az tirajben shyǵarylady. Bul kommertsiialyq joba bolmaǵandyqtan, kitaptar ózindik qunymen (kitap dúkeniniń ústemesin qospaǵanda) satylady.
- Áńgimeńizge rahmet
Suhbattasqan Gúlmira Ǵosmanáli
