اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترٸ ايدا بالاەۆا باق قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كەسٸبي مەرەكەسٸ قارساڭىندا Sputnik قازاقستانعا بەرگەن سۇحباتىندا مەديا سالانى قانداي ٶزگەرٸستەر كٷتٸپ تۇرعانىن ايتتى.
- سٸز اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ باسشىلىعىنا كەلگەلٸ بەرٸ ۆەدومستۆودا قانداي ٶزگەرٸستەر بولدى?
- مەن جاڭا باسشىنىڭ كەلۋٸمەن قانداي دا بٸر مەملەكەتتٸك قۇرىلىم جاھاندىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراۋى كەرەك دەپ سانامايمىن. مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باستى قاعيداسى بٷگٸندە – بۇل تۇراقتىلىق, جٷيەلٸلٸك جەنە ساباقتاستىق ەكەنٸن ەسكە سالامىن. مەنٸڭ مٸندەتٸم – ٸزاشارلارىم باستاعان جوبالار مەن جاڭاشىلدىقتاردى جالعاستىرۋ, پرەزيدەنت جارييا ەتكەن رەفورمالارمەن ٷيلەسەتٸن ٶز باستامالارىمدى ۇسىنۋ, وڭ دٷنيەلەردٸ جاقسارتىپ, كەم-كەتٸكتەردٸ تٷزەتۋ.
ەگەر قازٸر بارلىق ٶزگەرٸس تۋرالى سٶز قوزعاساق, وندا تاعى بٸر ەسەپتٸك كەزدەسۋ بولىپ كەتەدٸ (اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترٸنٸڭ ەسەپتٸك كەزدەسۋٸ 26.05.2021 ج. ٶتتٸ – اۆتور ەسكەرتپ.). بٸراق باستى ٶزگەرٸستەر – بۇل مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىستىڭ رەفورمالانۋى, اقپاراتتاندىرۋ جەنە ازاماتتىق قوعام سالاسىندا جاڭا زاڭداردىڭ قابىلدانۋى, جۋرناليستەردٸ وقىتۋ جوبالارى جەنە تاعى باسقا.
دەسە دە ەڭ ماڭىزدىلاردىڭ بٸرٸ سانالاتىن جەنە اقپارات سالاسىن دامىتۋعا عانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك قۇرامى بار, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸن شەشەتٸن بٸر جۇمىستى اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. ناقتىراق ايتساق, 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن قازاقستاننىڭ شەكارا ماڭى ٶڭٸرلەرٸندە 107 راديو تاراتقىش ورناتىلادى. بۇل Qazaq radiosy مەن شالقار راديوسىنىڭ حابار تاراتۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا 630 مىڭنان استام حالقى بار, تٷركٸستان, جامبىل جەنە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ شەكارا ماڭى اۋماعىنداعى 400-دەن اسا اۋىل وتاندىق راديونى تىڭدايدى. ال جالپى جول كارتاسىن جٷزەگە اسىرۋ اياسىندا 2025 جىلعا قاراي شەكارا ماڭى ٶڭٸرلەرٸندە تۇراتىن حالىقتىڭ 95%-ٸ راديوباعدارلامالارمەن قامتىلادى.
بۇل ٶڭٸرلەردە ۇزاق جىلدار بويى تەك قىتاي, رەسەي جەنە ٶزبەك راديوسى حابار تاراتقانىن ەسكەرسەك, شەكارالاس اۋماقتاردى وتاندىق راديوسيگنالدارمەن قامتۋ جوباسى ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە.
- جاقسى, ەندٸ رەت-رەتٸمەن. سٸز بٸر سۇحباتىڭىزدا قازاقستاندا "وتاندىق مەديا كادرلارىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ تٶمەن" ەكەنٸن ايتىپ قالدىڭىز. مينيسترلٸك بۇل پروبلەمانى قالاي شەشۋدٸ كٶزدەپ وتىر?
- جاسىراتىن نەسٸ بار, سوڭعى جىلدارى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, كٶپتەگەن ەلەم ەلدەرٸندە كەسٸبي باق شەتتە قالىپ قويدى. سۇرانىستىڭ جوقتىعى كٶزگە ۇرىپ تۇردى, مۇنىڭ سەبەبٸن جۋرناليستەردٸڭ ٶزٸ دە جەتە تٷسٸنە المادى. جۋرناليستەر ماماندىعىن تاستاپ, باسقا سالاعا كەتۋگە مەجبٷر بولدى – فريلانس, پيار, بلوگەر. مەن تالاي رەت ايتتىم جەنە تاعى دا قايتالايمىن: كەسٸبي جۋرناليستيكا – تاڭداۋلىلاردىڭ, ٶز ٸسٸنە جاناشىر, باتىل جەنە مىقتى ادامداردىڭ كەسٸبٸ. جەنە بٸز وعان ەڭ قۇرمەتتٸ ماماندىقتاردىڭ بٸرٸ دەگەن مەرتەبەنٸ قايتارۋعا مٸندەتتٸمٸز.
سول سەبەپتٸ بٸز بٸرقاتار شارا قابىلدادىق, ولاردىڭ اراسىندا بەيٸندٸ فاكۋلتەت تٷلەكتەرٸنٸڭ دەڭگەيٸن كٶتەرۋ, جۇمىس ٸستەيتٸن كادرلاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە سالالىق, ٶڭٸرلٸك جۋرناليستيكانى دامىتۋ.
قازٸر پاندەميياعا بايلانىستى تۋىنداعان كەيبٸر قيىندىقتارعا قاراماستان, بٸز بەيٸندٸ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن (ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, حالىقارالىق اقپاراتتىق تەحنولوگييالار ۋنيۆەرسيتەتٸ, س.د.اسفەنديياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيەتٸ - اۆتور) ەتەنە ىنتىماقتاسا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز: ستۋدەنتتەرگە ەلدٸڭ ٷزدٸك رەداكتسييالارىندا پراكتيكادان ٶتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەمٸز, وتاندىق جەنە تٷركييا, ۇلىبريتانييا, رەسەي سيياقتى شەتەلدٸك جۋرناليستيكانىڭ كوريفەيلەرٸمەن سەمينار ٶتكٸزەمٸز.
جىل باسىنان بەرٸ مەديتسينا, دٸني جەنە ەكولوگييا جۋرناليستيكاسى بويىنشا ٷش وقىتۋ كۋرسى ٶتكٸزٸلٸپ, ەلدٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸنەن 4 مىڭعا جۋىق ادام قامتىلدى. بۇل بولاشاقتا كەڭەيتٸلٸپ, جەتٸلدٸرەتٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ جوبالار.
- قازاقستاندا جىل سايىن 34 جوعارى وقۋ ورنىنان مىڭنان اسا جۋرناليست تٷلەپ ۇشادى. الايدا سونىڭ تەك 60%-كە جۋىعى عانا ٶز ماماندىعى بويىنشا ەڭبەك ەتەدٸ. تٷلەكتەردٸڭ جارتىسىنا جۋىعى ٶز ماماندىعىن تاستاۋىنا نە سەبەپ?
- جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنە كٶبٸ ارمان قۋىپ تٷسەتٸنٸن ەسكەرسەك, بۇل جان اۋىرتاتىن مەسەلە. تٷلەكتەردٸڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسپاۋى بٸزدٸ ٶتە قاتتى مازالايدى.
بۇل مەسەلە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلىق قۇرامىمەن جەنە وتاندىق باق-پەن كەزدەسۋلەردە تالاي رەت كٶتەرٸلٸپ, تالقىلاندى. تەجٸريبە مەن پٸكٸر الماسۋ قورىتىندىسى بويىنشا ستۋدەنتتەردٸ ٶندٸرٸستٸك پروتسەسكە كٶبٸرەك تارتىپ, پراكتيكالىق داعدىلارىن دامىتۋ قاجەت دەگەن توقتامعا كەلدٸك.
مەديا سالانىڭ ماماندارىن وقىتۋ جٶنٸندەگٸ ارنايى جوسپار اياسىندا وتاندىق باق-تا تەجٸريبە مەن تاعدىلىمداما ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان جۇمىس مەملەكەتتٸك باق جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بٸرلەسٸپ جٷرگٸزٸلەدٸ.
بۇعان قوسا, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بەكٸتٸلگەن مەموراندۋم اياسىندا ستۋدەنتتەر اراسىندا ولاردى كەلەشەكتە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماقساتىندا كەسٸپتٸك-باعدارلىق جۇمىس جٷرگٸزۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
بٸز تەك وسىلاي عانا تٷلەكتەردٸڭ سۇرانىسى مەن ىنتا-ىقىلاسىن ارتتىرامىز.
- قازاقستاندا كٶنە رەسپۋبليكالىق گازەتتەر "ەگەمەن قازاقستان" مەن "كازاحستانسكايا پراۆدا" بٸرٸكتٸرٸلدٸ. ولاردى قارجىلاندىرۋ قانشالىقتى ازايادى, شتات قىسقارا ما? قازاقستاندا تاعى قانداي گازەت نەمەسە باق بٸرٸكتٸرٸلەدٸ?
- وڭتايلاندىرۋ ەبدەن پٸسٸپ-جەتٸلگەن شەشٸم بولدى. قازٸرگٸ تاڭدا "كازاحستانسكايا پراۆدا" اق-نى "ەگەمەن قازاقستان" اق-عا قوسۋ جۇمىسى اياقتالدى. اتالعان باق-تى قارجىلاندىرۋدى قىسقارتۋ جوسپاردا جوق, بٸراق شتات سانى وڭتايلاندىرىلدى.
گازەتتەردٸ بٸرٸكتٸرۋدەگٸ ماقسات – قولدا بار رەسۋرستاردى ساپالى جەنە ساندىق جاعىنان پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بٸرىڭعاي بازا قۇرۋ جەنە تاقىرىپتىق باعىتتى جٷيەگە كەلتٸرۋ.
ودان كەيٸن "قازاق گازەتتەرٸ" جشس-نى "ەگەمەن قازاقستان" رگ" جشس-نى قوسۋ ارقىلى قايتا قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
وسىلايشا وڭتايلاندىرۋ شارالارى مەملەكەتتٸك باسپا باسىلىمدارىنا, سونىڭ ٸشٸندە جاڭا بٸرلەسكەن جوبالاردى بٸرگە جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- اقپاراتتىق تاپسىرىستى قالىپتاستىرۋدىڭ مىقتى جەنە ەلسٸز تۇستارى قانداي?
- "ۇنايدى" جەنە "قاجەت" دەگەن ۇعىمدار بار. مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس – حالىققا ماڭىزدى اقپارات جەتكٸزۋ ٷشٸن قاجەت شارا. بۇل كەيبٸر باق-قا قىزىقسىز بولۋى مٷمكٸن, الايدا حالىق مەملەكەتتٸك باعدارلامالار, جەڭٸلدٸكتەر جەنە تاعى باسقا رەفورمالار تۋرالى بٸلۋگە تيٸس. سول سەبەپتٸ مەملەكەتتٸك تاپسىرىس, ەڭ الدىمەن, حالىق مٷددەسٸ ٷشٸن جاسالادى.
سونداي-اق مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس اياسىندا اقپارات سالاسىنداعى جاڭا جوبالارعا قولداۋ كٶرسەتٸلەتٸنٸن دە تٷسٸنۋ كەرەك. بۇدان بٶلەك, وتاندىق پروداكشن-يندۋستريياعا اقشا قۇيىلادى. ال بۇل بەسەكە ارتىپ جاتقان نارىقتىڭ دامۋىنا وڭ ەسەر ەتەدٸ.
تاعى بٸر وڭ ٶزگەرٸس – شەتەلدٸك كونتەنتكە تەۋەلدٸلٸكتٸڭ ازايۋى. بۇعان قوسا, مەملەكەتتٸك ەمەس باق-قا اقپاراتتىق تاپسىرىس اياسىندا بٶلٸنگەن قارجى ٸشٸنارا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان. ال بۇل مەملەكەتتٸك تٸلدە كٶرسەتٸلەتٸن تەلەحيكايالار مەن دەرەكتٸ فيلمدەر, تٷرلٸ جوبالاردىڭ سانىن ارتتىرادى.
مەملەكەتتٸك تاپسىرىستىڭ ەلسٸز تۇسى – رەسپۋبليكالىق جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدە بٸرىڭعاي مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق ساياساتتىڭ جوقتىعى. بٸراق بٸز زاڭنامانى جەتٸلدٸرٸپ, مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس اياسىندا جاڭا ەدٸستەر ەزٸرلەدٸك. مىسالى, رەسپۋبليكالىق جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدە مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس قالىپتاستىرۋدىڭ بٸرىڭعاي ەدٸسٸ ەنگٸزٸلدٸ.
ياعني, مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس ورتالىقتان بٶلٸنٸپ, ونى اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸ قاداعالايدى. بۇل بٸرىڭعاي تاقىرىپتىق باعىتتى ۇستانۋعا, ٶڭٸرلەرگە قارجىنىڭ تەڭ بٶلۋٸنە سەپ بولىپ, كونكۋرستارعا بٸلٸكسٸز كومپانييالاردىڭ قاتىسۋىنا جول بەرمەيدٸ.
مەسەلەن, ەكٸمدەر ەندٸ ٶز پيارى ٷشٸن كونكۋرس جارييالاۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلادى. نەمەسە, مىسالى, سىبايلاس جەمقورلىققا مەيلٸنشە توسقاۋىل قويىلادى – ٶڭٸرلەردە ەنشٸلەس كومپانييالاردى مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق ساياساتقا شىعارا المايدى.
بٸزدٸڭ مٸندەت مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىستى بارىنشا اشىق ەرٸ تيٸمدٸ ەتۋ, بٸز ەزٸرلەگەن شارالار وسى ماقساتقا جەتۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
- سٸز پٸكٸرٸڭٸزشە, قازاقستان جاستارى مەملەكەتتٸك باق-قا, مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق ساياساتقا قالاي قارايدى?
- بٸز جىل سايىن "قازاقستان جاستارى" ۇلتتىق بايانداماسىن ەزٸرلەيمٸز. وندا تٷرلٸ سالاداعى جاستاردىڭ جاعدايىنا تالداۋ, جاستار ساياساتى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر قورىتىندىسى, سونداي-اق مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا ارنالعان ۇسىنىستار قامتىلادى.
"قازاقستان جاستارى – 2020" ۇلتتىق بايانداماسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, جاستاردىڭ 61,5%-ٸ جاڭالىقتار مەن وقيعالاردى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن بلوگتاردان بٸلەدٸ. دەرەككٶز رەتٸندە قازاقستاندىق ينتەرنەت سايتتار (33,3%) شەتەلدٸك ينتەرنەت-سايتتارمەن (14,9%) سالىستىرعاندا جوعارى تانىمالدىققا يە. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 39,1%-ٸ ٷشٸن قازاقستاندىق رەسپۋبليكالىق ارنالار جاڭالىقتاردىڭ نەگٸزگٸ كٶزٸ سانالادى. اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى مٷمكٸندٸكتەردٸ كەڭەيتەدٸ, سونىمەن بٸرگە جاستاردىڭ سىني ويلاۋىن, اقپاراتتىڭ شىنايىلىعىن تەكسەرۋ قابٸلەتٸن دامىتۋ مەسەلەسٸن ٶزەكتەندٸرەدٸ.
بارلىق ساياسي جاڭالىقتاردىڭ اراسىندا جاستار قازاقستانداعى ساياسي احۋال تۋرالى اقپاراتقا جيٸ قىزىعادى (47,6%). ٶزٸ تۇراتىن ٶڭٸردەگٸ ساياسي وقيعالارعا 26,2%, ەلەمدٸك ساياسي وقيعالارعا – 24,6%, رەسەي جەنە ورتالىق ازييا ساياساتىنا - 5,1% جەنە 2,6%-ٸ قىزىعۋشىلىق تانىتادى.
ينتەرنەتتٸڭ كەڭٸنەن تارالۋى اقپاراتتىڭ بالامالى ارنالارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ. بٸر قىزىعى بۇل جاعىنان ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن بلوگتار قاتتى تانىمال: جاستاردىڭ 60%-تەن استامى قازاقستانداعى جاڭالىقتار مەن وقيعالار جايلى سودان بٸلەدٸ ەكەن. 33,3%-ٸ قازاقستاندىق ينتەرنەت رەسۋرستاردى, 39,1% - قازاقستاندىق رەسپۋبليكالىق ارنالاردى, 11,3 % - ٶڭٸرلٸك كانالداردى قارايدى. وسىلايشا, ەلدەگٸ وقيعالاردان حاباردار بولىپ وتىرادى, اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە ينتەرنەتتٸڭ, ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن بلوگتاردىڭ ماڭىزى زور.
- وسى فاكتٸنٸ ەسكەرسەك, جاستار رەسمي دەرەككٶزدەردەن ماڭىزدى ەرٸ دۇرىس اقپاراتتى الۋى ٷشٸن مەملەكەت ولارعا ٶز پوزيتسيياسىن قالاي جەتكٸزۋٸ كەرەك? مٷمكٸن, بٸرٸنشٸ باسشىلاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەت شىعار?
- بۇل بٸز ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە جەنە ول تەك جاستارعا عانا ەمەس, بٷكٸل حالىققا قاتىستى. ٶتكەن جىلى جازدىڭ سوڭىندا بٸز ٷش جوبانى ٸسكە قوستىق. ولار رەسمي اقپاراتتى ٷش باعىتتا جەتكٸزۋگە باعىتتالعان: جالعان اقپاراتتى رەسمي تٷردە جەدەل جوققا شىعارۋ, مەملەكەتتٸك باعدارلامالار تۋرالى مەلٸمەت بەرۋ جەنە مەملەكەتتٸڭ قوعامنىڭ ەلجۋاز توپتارىنا, جاستارعا كٶرسەتەتٸن قولداۋى مەن جەڭٸلدٸكتەرٸن, مەملەكەتتٸك ساياساتتى تٷسٸندٸرۋ.
بٸرٸنشٸ مەسەلە بويىنشا stopfake.kz سايتى اشىلدى, ول جايلى ەستٸگەن دە شىعارسىز (ونىڭ كٶمەگٸمەن قازٸرگٸ تاڭدا رەسمي ورگاندار 1300-دەن استام فەيكتٸ جوققا شىعاردى).
ەكٸنشٸ باعىت بويىنشا gosprogram.kz مەملەكەتتٸك باعدارلامالار پورتالى ٸسكە قوسىلدى. وندا بارلىق مەملەكەتتٸك باعدارلامانىڭ مەنٸ قىسقا ەرٸ نۇسقا, ينفوگرافيكا تٷرٸندە تٷسٸندٸرٸلٸپ قانا قويمايدى, وعان قاتىسۋ, كرەديت الۋ, مەملەكەتتٸك باعدارلاما اياسىندا وقۋ شارتتارى جايلى گرافيكالىق, مەتٸندٸك, اۋديو جەنە ۆيدەونۇسقاۋلىقتار دا ۇسىنىلادى. بۇعان قوسا, ودان باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرۋدىڭ ارالىق نەتيجەلەرٸ, يگەرٸلگەن بيۋدجەت قارجىسى, جٷزەگە اسىرۋ كەستەسٸ جەنە ەلەۋمەتتٸك تيٸمدٸلٸگٸ تۋرالى اقپاراتتى تابۋعا بولادى.
مەملەكەتتٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ اقپاراتتىق ورگانداردىڭ جۇمىسى تۋرالى رەسمي اقپاراتتى, پرەزيدەنت جولداۋىن, رەسمي مەلٸمدەمەلەر مەن باسپاسٶز حابارلامالارىن تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن gossmi.kz مەملەكەتتٸك باق پورتالى جۇمىس ٸستەيدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ماڭىزدى ەرٸ ٶزەكتٸ اقپاراتتى ۇسىنۋ كەزٸندە ٷيلەسٸمدٸ جۇمىس جەنە كۋمۋلياتيۆتٸ ەسەر ٷشٸن مەملەكەتتٸك باعدارلامالار مەن مەملەكەتتٸك باق پورتالدارى بٸرٸكتٸرٸلٸپ جاتىر.
الايدا بۇل رەسمي اقپارات الۋعا بولاتىن اقپاراتتىق رەسۋرستار عانا, بۇل جەردە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە وتىرۋ فاكتورى دا ٶتە قاجەت. بٷگٸندە كٶپتەگەن ۆەدومستۆو مەن ولاردىڭ بٸرٸنشٸ باسشىلارىندا, تٸپتٸ مەملەكەت باسشىسىندا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بەلسەندٸ پاراقشالارى بار. سونىڭ ارقاسىندا حالىق رەسمي اقپاراتتى بٸرٸنشٸ باسشىنىڭ ٶز اۋزىنان ەستيدٸ, انونيمدٸ پابليكتەر مەن باسقا دا كٷمەندٸ دەرەككٶزدەرگە ەرٸپ كەتپەيدٸ. بۇل تۇرعىدا بٸرٸنشٸ باسشىلاردىڭ قاراپايىم حالىققا اشىق بولۋى ٶتە ماڭىزدى جەنە ساياسي يستەبليشمەنتتٸڭ جاڭا بۋىنىن تەربيەلەۋگە ٶزدەرٸ ٷلگٸ كٶرسەتۋٸ كەرەك.
- قازاقستاندىق جاستار اراسىندا Salem Social Media جوباسى پٸكٸرتالاس تۋعىزدى. كەيبٸرٸ ونىمەن جۇمىس ٸستەۋدەن باس تارتۋدا, ٶيتكەنٸ ونىڭ مەملەكەتتٸك جوبا ەكەنٸنە, نەگٸزگٸ ماقساتى قوعامدا نارازىلىق كٶڭٸل-كٷيدٸ تٶمەندەتۋ ەكەنٸنە سەنٸمدٸ. بۇل جوبانىڭ مٸندەتٸ قانداي?
- ٸستٸڭ بايىبىنا بارماي جاتىپ, قورىتىندى شىعارۋعا بولمايدى دەپ ويلايمىن. اتالعان جوبا بەلگٸلٸ بٸر ماقساتتى اۋديتورييا اراسىندا ٶتە تانىمال. مەملەكەتتٸڭ قاتىسۋىنا قاتىستى ايتار بولساق, اقپارات مينيسترلٸگٸ تاراپىنان بۇل جوباعا ەش قارجى بٶلٸنبەيتٸنٸن سەنٸمدٸ تٷردە مەلٸمدەيمٸن.
- مينيسترلٸك اككرەديتاتسييانىڭ جاڭا ەرەجەلەرٸ جۋرناليستەردٸڭ قۇقىقتارىن شەكتەۋدٸ كٶزدەمەيتٸنٸن مەلٸمدەدٸ. الايدا ٸس جٷزٸندە مودەراتورلار, مەسەلەن, ورتالىق كوممۋنيكاتسييالار قىزمەتٸ الاڭىندا "ىڭعايسىز" سۇراق قوياتىن جۋرناليستەردٸڭ ميكروفونىن سٶندٸرٸپ تاستايدى. مۇنداي جاعدايلار تۋرالى نە ايتار ەدٸڭٸز? ٶيتكەنٸ شەنەۋنٸكتەر ٶز قۇزىرەتٸ اياسىندا جۋرناليستەردٸڭ كەز كەلگەن سۇراعىنا جاۋاپ بەرۋگە دايىن بولۋى تيٸس ەمەس پە?
- بۇل مەسەلە ٶتە ماڭىزدى جەنە ٶزەكتٸ, كٶپ داۋ تۋعىزادى. الايدا جٷرگٸزۋشٸ شاراعا قاتىساتىنداردىڭ تاقىرىپ, ۋاقىت رەگلامەنتٸن جەنە قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋىن قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس. كەيدە بۇل باسپاسٶزدٸڭ نارازىلىعىن تۋعىزادى, بٸراق مۇنداي جاعدايلار بۇعان دەيٸن دە بولعان.
ەرينە, باسپاسٶز مەسليحاتىنىڭ تاقىرىبىنا كەلمەيتٸن سۇراقتاردى قوياتىن جۋرناليست نارازىلىعىن بٸلدٸرە الادى, بٸراق ولار بٸرەن-ساران, جٷرگٸزۋشٸ تاقىرىپ پەن رەگلامەنتتٸ ساقتاۋ ٷشٸن ەرەجەلەر اياسىندا ەرەكەت ەتۋٸ كەرەك. ياعني بۇل بٸر جۋرناليستٸڭ قۇقىعىن شەكتەۋ ەمەس, تاقىرىپ بويىنشا اقپارات العىسى كەلەتٸن قالعان جۋرناليستەردٸڭ قۇقىعىن قورعاۋ.
- باق پەن جۋرناليستەر قىزمەتٸن رەتتەيتٸن جاڭا زاڭ جوباسىن ەزٸرلەۋ جۇمىسى باستالدى ما?
- قازٸرگٸ تاڭدا مينيسترلٸك زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر بويىنشا بٸرقاتار ۇسىنىس ەزٸرلەدٸ. ولار مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن تالقىلانىپ جاتىر.
اتالعان جۇمىس اياقتالىسىمەن تيٸستٸ جوبا قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعارىلىپ, جۋرناليستەر ونى جەتٸلدٸرۋگە قاتىسا الادى.
- سٸز بٸر سۇحباتىڭىزدا مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس شەتەلدٸك كونتەنتپەن كٷرەسۋدٸڭ جالعىز ەدٸسٸ دەپ ايتىپ قالدىڭىز. بٷگٸندە قازاقستاندىق كونتەنت شەتەلدٸكپەن بەسەكەلەسۋگە قاۋقارلى ما, اتاپ ايتقاندا اۋديتورييا Netflix, HBO جەنە تاعى باسقا كونتەنتتەردٸ قاشان تاڭداپ, كٶرە الادى?
- مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىستى جٷزەگە اسىرۋدىڭ باستى ارتىقشىلىقتارىنىڭ بٸرٸ – شەتەلدٸك كونتەنتتٸ ازايتۋ. ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم, جاڭا تەلەۆيزيلىق كونتەنتتٸڭ ٶندٸرٸسٸ دايىن شەتەلدٸك كونتەنتتٸ ساتىپ الۋعا قاراعاندا بٸرنەشە ەسە قىمبات.
وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس اياسىندا جىل سايىن جاڭا جوبالار جٷزەگە اسىرىلادى.
بۇدان بٶلەك, وتاندىق پروداكشن-يندۋستريياعا قارجى ينۆەستيتسييالانادى, بۇل نارىقتاعى بەسەكەنٸڭ ارتۋىنا وڭ ەسەر ەتەدٸ.
مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس پەن مەملەكەتتٸك تاپسىرما اياسىندا دايىندالعان ٶنٸم ٶڭٸرلٸك جەنە كوممەرتسييالىق ارنالارعا جەڭٸلدٸكپەن بەرٸلەتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل تەلەارنا ەفيرٸندەگٸ وتاندىق كونتەنتتٸڭ ٷلەسٸنە ىقپال ەتەدٸ.
حالىقارالىق نارىقتا سەريال تٷسٸرۋ قۇنى بٸزدٸكٸمەن سالىستىرعاندا بٸرنەشە ەسە جوعارى. مەسەلەن, ۋكراينالىق تەلەكانالدار لوكاتسيياسى از, ەرتٸستەرٸ تانىمال ەمەس, ديالوگتارى باسىم سەريالدىڭ بٸر بٶلٸمٸن تٷسٸرۋگە ورتا ەسەپپەن 50 مىڭنان 70 مىڭ اقش دوللارىنا دەيٸن جۇمسايدى.
رەسەيلٸك تەلەارنالاردىڭ بٸر سەريياعا جۇمسايتىن شىعىنى 90 مىڭنان 600 مىڭ اقش دوللارىنا دەيٸن قۇبىلادى.
ال وتاندىق نارىقتا بٸر سەرييانى تٷسٸرۋ ٷشٸن 4 ميلليوننان 10 ميلليون تەڭگەگە نەمەسە 10 مىڭنان 25 مىڭ اقش دوللارىنا دەيٸن اقشا قاجەت.
دەسە دە مۇنداي باعاعا قاراماستان وتاندىق تەلەحيكايالار شەتەلدٸك اۋديتورييادا جوعارى سۇرانىسقا يە. بٷگٸنگٸ تاڭدا وتاندىق سەريالدار مەن دەرەكتٸ فيلمدەر رەسەي, تٷركييا, ٶزبەكستان, قىرعىزستان, تاتارستان جەنە باسقا دا ەلدەردٸڭ تەلەارنالارىندا كٶرسەتٸلەدٸ.
- قازاقستاندا بٸرنەشە جىل "رۋحاني جاڭعىرۋ" مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. ول ٶزٸنٸڭ كٶزدەگەن ماقساتىنا جەتتٸ مە? "رۋحاني جاڭعىرۋدى" باسقا باعدارلامالىق قۇجات پەن يدەيا الماستىرا ما?
- يە, سوڭعى جىلدارى جٷرگٸزٸلگەن جۇمىس قورىتىندىسى بويىنشا "رۋحاني جاڭعىرۋ" باعدارلاماسى ٶزٸ باعىتتالعان ماقساتتارعا قول جەتكٸزدٸ دەپ سەنٸممەن ايتا الامىز.
بىلتىر وبلىستار, نۇر-سۇلتان, الماتى مەن شىمكەنت ەكٸمدٸكتەرٸ 30 000 ٸس-شاراعا 8 ميلليوننان استام ادام تارتتى. حالىقتىڭ "رۋحاني جاڭعىرۋ" باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋعا قاتىسۋداعى ٷلەسٸ 32,8%-تٸ قۇرادى, جوسپار بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش 30% بولاتىن.
جالپى, حالىق قازاقستاندىق قوعامنىڭ جاڭعىرۋمەن ترانسفورماتسيياسىن قولدايدى جەنە وڭ باعالايدى. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, "رۋحاني جاڭعىرۋ" باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ كەزٸندە قوعامدىق سانا ٶزگەرە باستادى.
سونداي-اق "رۋحاني جاڭعىرۋ" باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ" تاقىرىبىندا جٷرگٸزٸلگەن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋدٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا باعدارلامانىڭ التى باستى باعىتىنىڭ ەربٸرٸ بويىنشا قوعامدا ورنىقتى كٶزقاراس قالىپتاسقانىن مەلٸمدەۋگە بولادى.
قوعام ەكولوگييالىق جاعدايدى جاقسارتۋدا ازاماتتاردىڭ رٶلٸ ٷلكەن ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. بۇل حالىقتىڭ ەكولوگييالىق ساناسىن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن ەكولوگييالىق قوزعالىستاردى, اكتسييالاردى جانداندىرۋ قاجەت ەكەنٸنٸڭ ايعاعى.
"رۋحاني جاڭعىرۋ" باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋدىڭ تٶرت جىلى ٸشٸندە دەمەۋشٸ قاراجاتى ەسەبٸنەن 280 ميلليارد تەڭگە تارتىلىپ, 7 مىڭعا جۋىق نىسان سالىنىپ, جٶندەلدٸ. حالىقتى قولداۋعا 143 مىڭنان استام ازامات تارتىلدى. ەلدەگٸ قايىرىمدىلىق مەدەنيەتٸ "رۋحاني جاڭعىرۋ" باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا سەرپٸن الدى.
رەسپۋبليكا بويىنشا اتالعان جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا 13 مىڭنان اسا مەتسەنات قاتىستى.
ٶڭٸرلەردە مەملەكەتتٸك ورگاندار, ٷەۇ, بيزنەس پەن ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن اۋقىمدى شارالار ٶتكٸزٸلدٸ. قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنا قاراي بٸز ايتارلىقتاي وڭ ٶزگەرٸستەردٸ سەزٸنٸپ جاتىرمىز.
قازاقستان ازاماتتارى ٶز وتانىن دامىتۋعا ٷلەس قوسادى, ەلەۋمەتتٸك جەنە ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸك ارتىپ كەلەدٸ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ ٷزدٸك ەلەمدٸك ستاندارتتار بويىنشا مەملەكەتتٸك تٸلدە وقۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە, ەلدٸڭ قاسيەتتٸ جەرلەرٸنە باراتىن ادامدار سانى ارتۋدا.
بيىل "رۋحاني جاڭعىرۋ" باعدارلاماسىن ۇلتتىق جاڭعىرۋ كەزەڭٸنە كٶشٸرۋ جول كارتاسى بەكٸتٸلدٸ. جوسپارلانعان شارالار مەن جوبالار جاس ەرەكشەلٸكتەرٸنە ساي ەزٸرلەندٸ, ماقساتى – باعدارلاما مازمۇنىن حالىقتىڭ تٷرلٸ توپتارىنا جەتكٸزۋ.
- جاڭا كەزەڭ نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? جوبالاردىڭ اۋقىمدىلىعىن با, ەلدە حالىقتىڭ كٶبٸرەك قامتىلاتىنىن با?
ەڭ الدىمەن, باعدارلاما حالىقتى جاسى بويىنشا سارالانعان تٷردە قامتيدى, ەسٸرەسە, بۇل ٶسكەلەڭ ۇرپاق پەن جاستارعا قاتىستى بولادى. ياعني, "رۋحاني جاڭعىرۋ" اياسىنداعى جوبالار ەر جاس ساناتىنىڭ پروبلەمالارى مەن مٷددەسٸن ەسكەرە وتىرىپ ەزٸرلەنەدٸ.
مازمۇندى سۇحباتىڭىزعا راقمەت.
