الدىمەن ەسكەرتە كەتەيٸك, اباي جيناقتارىنىڭ بەرٸندە جازىلۋ مەرزٸمٸ «1886 جىلعى» دەلٸنەتٸن توپتاما ٶلەڭدەردٸڭ (16 ٶلەڭ) از دەگەندە جارتىسى 1884-1885 جىلدارعا تيەسٸلٸ. شىنى وسى. اباي ٶلەڭدەرٸنٸڭ جازىلۋ مەرزٸمٸ ەڭ العاش 1909 جىلعى س.-پەتەربۋرگتە باسىلعان تۇڭعىش جيناقتا كٶرسەتٸلگەن ەدٸ. دٷربەلەڭگە تولى 1905 جىلى, وپىر-توپىردا ەزٸرلەنگەن وسى جيناقتا ەۋەلگٸ ٶلەڭدەردٸڭ بٸر-ەكٸ جىل ٸلگەرٸلەپ كەتۋٸ تابيعي نەرسە. كەتكەن قاتەنٸ كەش تە بولسا تٷزەتۋ, اقيقاتقا جاقىنداۋ – بٷگٸنگٸ جاڭا زاماننىڭ تالابى ەرٸ مٷمكٸندٸگٸ, اعايىن.
اقىننىڭ العاشقى ەلەۋمەتتٸك تاقىرىپتاعى ٶلەڭدەرٸ توبىقتى ەلٸندە ٶتكەن ەلدەبٸر دٷبٸرلٸ وقيعانىڭ ٸزٸمەن تۋىنداپ وتىرعانى جاڭالىق ەمەس. ياعني, ٶلەڭنٸڭ جازىلۋ مەرزٸمٸ, ەلبەتتە, بولعان ٶمٸر فاكتٸسٸ, وقيعا مەرزٸمٸن دەل انىقتاۋعا تٸرەلمەك. بٸراق, ول زاماندا ارحيۆ ماتەريالدارى ۋىسقا تٷسپەدٸ. ايتالىق, اباي قوڭىر-كٶكشەگە قاي جىلدارى بولىس بولعان? وسىنى بٸلۋگە م.ەۋەزوۆ كٶپ كٷش سالدى. اباي ٶمٸربايانىنىڭ 1-نۇسقاسىندا 1869-1870 جج. بولعان دەپ جازسا, 2-نۇسقاسىندا ەل اۋزىنداعى ەڭگٸمەلەر سارىنىنا وراي, ونىڭ ۋاقىتىن 1872-73 جىلدارعا جىلجىتتى. ٶمٸرباياننىڭ تەك 4-نۇسقاسىندا عانا مۇحاڭ 1877-78 جج. دەگەن تٷپكٸلٸكتٸ تۇجىرىمعا كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, ابايدى ٸرٸ تەرگەۋگە ۇرىندىرعان ارىز-شاعىمدار مەن ارحيۆتەن تابىلعان اباي قوڭىر-كٶكشە بولىسى اتىنان قول قويعان بٸر ٷندەۋ حات اقىرى قولىنا تٷسەدٸ.
مۇنى بايانداپ وتىرعان جايىم, تاپ وسى قيىنعا كەكٸتاي, تۇراعۇل دا تاپ بولعان. رەسمي قۇجات, ارحيۆ ماتەريالدارى دەگەنٸڭٸز قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات. اباي اقىندىق قىزمەتٸنە كٸرٸسكەن تۇستا ەكٸ تۋىس تا جاس. ابايدىڭ سول كەزگٸ ٶلەڭدەرٸنە قانىق بايكٶكشە سيياقتى ٷلكەندەر 1905 جىلى ٶمٸردە جوق. وعان ابايدىڭ ەۋەلدە ٶلەڭدەرٸن جۇرتقا جارييا ەتپەي جاسىرىن ۇستاعانىن قوسىڭىز. قىسقاسى, 1884-85 جىلعى اباي ٶلەڭدەرٸ ٸلگەرٸلەپ كەتۋٸنٸڭ سەبەپتەرٸ جەتكٸلٸكتٸ.
وسىمەن, 1884 جىلعى بولىس سايلاۋىنا كەلەيٸك. ول نەلٸكتەن ەل ەسٸندە قالدى? سەبەبٸ, بۇل جولعى بولىستىق كەزەگٸ قۇنانباي ۇرپاعى اراسىنان وسپانعا تيەسٸلٸ بولاتىن. بٸراق, سايلاۋ سوڭىندا مۇقىم جۇرتتى تاڭعالدىرعان (تٸپتٸ, ويازدىڭ ەيەلٸ «كٶتەك» دەگەن) وقيعا – وسپان قۇنانبايۇلى ٶتپەي قالىپ, ونىڭ ورنىنا ويدا جوقتا رۋى بٶكەنشٸ كٷنتۋ شوڭقاۇلى سايلانىپ كەتەدٸ. «بۇل ٸسكە, – دەيدٸ مۇحتار ەۋەزوۆ, – اباي مەن اباي تٸلەۋٸندەگٸ ەلدٸڭ تاڭ قالۋى بىلاي تۇرسىن, وسى كٷنگە شەيٸن – «كٷنتۋ بولىس بولعان سايلاۋدى» ەرتەگٸدەي, جىرداي قىلىپ ايتادى…» (اباي. تولىق جيناق. 1933 ج., 367-بەت). جالپى ەل جىرداي قىلىپ ايتسا دا, وقيعانىڭ دەل جىلى جابىق قالا بەرگەن.
اباي جيناقتارىندا وسى كٷنگە شەيٸن «1886 جىلعى» دەلٸنگەن, شىندىعىندا, 1884 جىلعى سايلاۋدان سوڭ دٷنيەگە كەلگەن اباي ٶلەڭدەرٸن تەكسەرۋٸمٸزدٸ «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» جەنە «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» دەگەن بٸرٸنە بٸرٸ جالعاس ەگٸز ٶلەڭنەن باستاماقپىز. ەگٸز بولاتىنى, تاقىرىپ قانا ەمەس, مازمۇن دا ورتاق. م.ەۋەزوۆ: «ەل ورتاسىنا بٷلٸك سالىپ جٷرگەن تىنىمسىز اتقامٸنەرلەردٸ ەڭ العاش رەت سىنعا الىپ, بٶلٸپ شىعارا باستايدى», دەۋٸمەن ولاردىڭ ٶزەگٸ مەن سىر-سيپاتى بٸرلٸگٸن تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاپ بەرەدٸ. عۇلامانىڭ «ەڭ العاش رەت سىنعا الىپ» دەگەنٸنەن-اق قوس ٶلەڭنٸڭ جازىلۋ مەرزٸمٸن انىقتاۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندٸگٸن پايىمداي بەرٸڭٸز. بۇل ابايدىڭ اقىندىق قىزمەتٸنٸڭ باسى وسى ارادا دەگەن سٶز.
سونىمەن, ەگٸز ٶلەڭدەر قاي جىلى جەنە قانداي جاعدايدا جازىلعان?
جوعارىدا ايتتىق, ەكٸ ٶلەڭگە دە سەبەپكەر – 1884 جىلدىڭ مامىر ايىندا ٶتكەن, كٷتپەگەن جەردەن كٷنتۋ بولىس سايلانىپ كەتكەن اتىشۋلى سايلاۋ (مۇنى ەستەلٸكتەر دە, ابايدى زەرتتەۋشٸلەر دە بٸراۋىزدان راستايدى).
قىرسىقتى سايلاۋعا پەۋەسكە (كٷيمەلٸ) اربانى قوڭىراۋلاتىپ سەمەيدەن تيحونوۆ دەگەن وياز ەيەلٸن ەرتە كەلٸپ, باسشىلىق جاساعانى بەلگٸلٸ. سول وياز سايلاۋدى قايتا بۇزعىزايىن دەگەندە, اباي كٶنبەي «بەكٸتٸڭٸز» دەپتٸ.
نەگە? ابايعا وسپاننىڭ سايلانباي قالۋىنان بۇرىن ەربول, جيرەنشە, ورازباي, كٷنتۋ سيياقتى بۇرىنعى دوس-جاراندار تاراپىنان جاسالعان وپاسىزدىق پەن ەكٸجٷزدٸلٸك قاتتى باتقان. قايعى ويلاتقان. ەسٸرەسە, اقىن جانىن جارالاعان جەيت – ەڭ جاقىن دوسى ەربولدان تٸرٸدەي ايىرىلۋى بولعان. قىسقاسى, مۇحاڭنىڭ: «اقىن كٶڭٸلٸ ەلدەن العاشقى رەت قاتتى تورىقتى» دەۋٸ شىنايى ٶمٸر شىندىعى. مٸنەكي, ٶزٸڭٸز دە ويلاڭىز, سايلاۋدان كەيٸنگٸ قاتتى تورىعۋدى ٶلەڭ عىپ سىرتقا شىعارماسا اباي اباي بولا ما (ٸشتەگٸ اقىندىق قۋات جايشىلىقتا دا بۋىرقانىپ جٷرگەنٸ مەلٸم). سەنسەڭٸز, قات-قابات سەزٸمگە بوي ۇرعاندا, ونى بٸر جىل تۇرماق, بٸر ايعا دا سوزۋ ماشىعى اباي ەدەتٸندە جوق. بٸزگە مەلٸم, ابايعا «كٶڭٸلٸم قايتتى دوستان دا, دۇشپاننان دا» دەگٸزٸپ قاتتى تورىقتىرعان ەكٸ عانا جىل بار: بٸرٸ – سٶز بولىپ وتىرعان 1884, ەكٸنشٸسٸ – وسپان ٶلٸمٸنەن كەيٸنگٸ 1892 جىل.
كەلتٸرٸلگەن ۋەجدەر از دەسەڭٸز, 1886 جىلى ابايعا قايعى ويلاتىپ, ونى قاتتى تورىقتىردى دەيتٸندەي ەشبٸر وقيعا بولعان ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەل ٸشٸ تىنىشتىق تاپتى. ال, قايتالاپ ەسكەرتەيٸك, سەزٸمٸ سۋىعان ٶمٸر فاكتٸسٸنە قالام تەربەۋ – اباي مٸنەزٸنە جات.
سٶيتٸپ, «قارتايدىق» دەپ باستالاتىن قوس ٶلەڭدٸ كەيٸنگە, 1884 جىلعا شەگەرۋ قاجەتتٸگٸ سٶزسٸز. وعان جاڭاعى سان الۋان جاعداياتتار مەن مۇحاڭ ايتقان پٸكٸرلەر («اتقامٸنەرلەر ەڭ العاش رەت سىنعا الىنعان» جەنە «اقىن كٶڭٸلٸ ەلدەن العاشقى رەت قاتتى تورىقتى» دەگەن) عىلىمي نەگٸز بولادى.
ەندٸ اباي نەگە «قارتايدىق» دەگەنگە ويىسالىق. 1884 جىلى اباي جٸگٸت اعاسى دەلٸنەتٸن وتىز توعىز جاستا. سوندىقتان, وقىرماندار «بۇل جاستا ادام قارتايۋشى ما ەدٸ?» دەپ سۇراق قويۋى ەبدەن مٷمكٸن. وسى كٷدٸك-كٷمەننەن ەلەس تە قالمايتىن جاۋاپتى تاعى دا ۇلى م.ەۋەزوۆتەن تابامىز.
«انىعىندا, بۇل جىلدارى اباي قارتايعان جوق, – دەيدٸ مۇحاڭ. – ونى جاسىنان عانا ايىرۋ كەرەك ەمەس, حالىق قامقورى بوپ, ازامات اقىن بوپ, وسى جىلدان باستاپ جازعان سٶزدەرٸنە قاراساق, اقىن انىق ٷلكەن تارتىسقا بارىنشا بەلسەنٸپ كٸرٸسەدٸ. ىزالى اشۋمەن, قايسار قايرات, ٶنٸمدٸ قاجىرمەن ارالاسادى. سوندىقتان, قاجىعان ادامنىڭ ەلسٸرەپ, قارتايىپ, وي قۋاتى, جٷرەك وتى بەسەڭدەگەن كٷيٸن كٶرمەيمٸز. ولاي بولسا, جاڭاعى «قارتايدىق, قايعى ويلادىق» دەگەن سٶزدەردٸ اباي باسقاشا بٸر مەن-ماعىنامەن قولدانادى. ٶسيەتشٸ, سىنشىۇستاز بولۋعا بەكٸنٸپ كٸرٸسكەن اقىن حالىقتىڭ انىق اعاسى بوپ, اقىلشىنىڭ تۇرعىسىنان سٶيلەمەك بولادى. …ٷلكەن سانادان تۋعان قاتتى اشۋ مەن قىزۋلى جالىن ەكەۋٸ دە كەرٸلٸك نىشانى ەمەس».
مٸنەكي, مۇحاڭ كەرەمەت پٸكٸرٸمەن قايراتى قايتقان كەرٸنٸ ەمەس, قاسا ناداندىققا قارسى ىزالى اشۋمەن جاس جولبارىستاي ۇمتىلعان «ازامات اقىن» – قايراتكەر ابايدى كٶز الدىمىزعا ەكەلٸپ وتىر. «قارتايدىق» دەگەن استارلى سٶزدٸ مۇنان اسىپ ايقىنداۋ مٷمكٸن بە?!
سٶيتٸپ, اباي سٶزٸنٸڭ سىرى ەندٸ مەلٸم: «قارتايدىق, قايعى ويلادىق» دەگەنٸ – حالىقتىڭ قامقورى, ونىڭ ٶسيەتشٸ, سىنشى ۇستازى بولۋعا بەكٸنگەن حالٸن ايتقانى بولادى.
كٷدٸكتٸ سەيٸلتە تٷسۋ ٷشٸن اقىننىڭ ٶز سٶزٸنە دە جٷگٸنەلٸك. 1898 جىلى اباي:
اۋرۋ جٷرەك اقىرىن سوعادى جاي,
شارشاپ قالعان كەۋدەمدە تۋلاي الماي, –
دەسە, بٸر جىلدان سوڭ:
جٷرەگٸم مەنٸڭ – قىرىق جاماۋ,
قيياناتشىل دٷنيەدەن.
قايتىپ امان قالسىن ساۋ,
قايتقاننان سوڭ ەرنەدەن, –
دەي كەلە:
كەرٸلٸك تە تۇر تاقاۋ,
الدىمىزدا ايلا جوق, –
دەپ ەسكەرتەدٸ.
كٶردٸڭٸز بە, كەلتٸرٸلگەن ٶلەڭ جولدارى اباي كەرٸلٸكتٸ مويىنداعان تۇس – 1898-99 جىلدار ەكەنٸن راستاپ وتىر. ال 1884-85 جىلدارى قايداعى كەرٸلٸك? ابايدى قارتايتقان ەكٸ كەزەڭ اراسىنداعى ون بەس جىل ۋاقىت دەسەك, ەڭگٸمە باسقا. اقىننىڭ ٶزٸ كەيٸنگٸ ۇرپاققا: «…الىستىق, جۇلىستىق, ايتىستىق, تارتىستىق – ەۋرەشٸلٸكتٸ كٶرە-كٶرە كەلدٸك» (1-سٶز) جەنە «مىڭمەن جالعىز الىستىم, كٸنە قويما!» دەپ سىر اشادى ەمەس پە.
قاي جاعىنان كەلگەندە دە, 1884 جىلعى قوس ٶلەڭٸ ازامات اقىننىڭ زور ەلەۋمەتتٸك تارتىسقا كٸرٸسكەنٸنٸڭ تۇڭعىش بەلگٸسٸ دەگەن قورىتىندىعا كەلەمٸز. «قارتايدىق, قايعى ويلادىق…» دەپ بٸردەي باستالۋى سودان. ونى, بەينەلەپ ايتقاندا, كٷرەسكە دايار الىپ جٷرەكتٸڭ تۋلاعانى دەپ ۇققانىمىز جٶن.
ٶكٸنٸشكە قاراي, كەڭەستٸك دەۋٸر يدەولوگيياسى ابايدىڭ «قارتايدىق, قايعى ويلادىق» دەگەن سٶزٸنٸڭ استارىنا ٷڭٸلۋدٸ قاجەتسٸنبەدٸ. تۋرا ماعىناسىندا شولاق ۇقتىق. سودان دا بولار, ابايدىڭ 1995 جىلى جارىق كٶرگەن ەكٸ تومدىق شىعارمالار جيناعىندا «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» دەگەن ٶلەڭ جولىنا «قارتايدىق, قايرات قايتتى, ۇلعايدى ارمان» دەگەن «تٷزەتۋ» جاسالىپتى. تٷزەتۋگە بەرٸلگەن تٷسٸنٸك مىناۋ: «سادۋاقاس شورمانوۆتىڭ جازباسىندا ەكٸنشٸ ٶلەڭ «قارتايدىق, قايرات قايتتى, ۇلعايدى ارمان» دەپ بەرٸلگەن. وسىلاي ايتىلۋى دۇرىس بولار دەيمٸز. «قايعى ويلادىق» دەگەن سٶزدٸ ەكٸ رەت قايتالاۋ جاراسىپ تۇرماعاندىقتان ٶلەڭ اتىن وسىلاي ٶزگەرتۋدٸ ماقۇل كٶردٸك».
بٸراق بٸز «قايرات قايتتىنى» ماقۇل كٶرە المادىق. نەگە دەسەڭٸز, بۇل جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن «انىعىندا, بۇل جىلدارى اباي قارتايعان جوق» دەگەن پايىمعا سەيكەسپەيتٸن سەتسٸز تٷزەتۋ. تاعى بٸر ايتايىق, اقىننىڭ «قارتايدىق» دەگەنٸ – كەرٸلٸكتٸڭ ەمەس, كەرٸسٸنشە «ٷلكەن سانادان تۋعان قاتتى اشۋ مەن قىزۋلى جالىننىڭ» (ەۋەزوۆ) نىشانى بولىپ تابىلادى.
ەل بۇزىلسا, تابادى شايتان ٶرنەك,
پەرٸشتە تٶمەنشٸكتەپ, قايعى جەمەك.
ٶزٸمنٸڭ يتتٸگٸمنەن بولدى دەمەي,
جەڭدٸ عوي دەپ شايتانعا بولار كٶمەك.
… قولدان كەلە بەرە مە جۇرت مەڭگەرمەك?
ادالدىق, ادامدىقتى كٸم تەڭگەرمەك?!
ماقتان ٷشٸن قايراتسىز بولىس بولماق,
يتتەي قور بوپ, ٶزٸنە سٶز كەلتٸرمەك.
بۇل جولدار «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» ٶلەڭٸنەن. ولار, جوعارىدا ايتىلعانداي, ابايدىڭ سايلاۋدان كەيٸنگٸ كٷيزەلٸسٸ, سونىمەن قاتار, «قايراتسىز بولىس بولماق» دەپ اقىن كٷنتۋدى تٷيرەپ ٶتكەنٸن اڭداۋ قيىنعا سوقپايدى.
بٸردە شەكٸرتتەرٸ «اباي تەكستولوگى بولۋعا نە قاجەت?» دەپ سۇراعاندا عالىم ق.مۇحامەتحانوۆ: «اقىندىعىڭ سەل-پەل بولسا جەتكٸلٸكتٸ, كٷشتٸ اقىن بولساڭ – بٷلدٸرەسٸڭ» دەپ ەزٸلدەگەن ەكەن. وسى رەتتە ايتپاي ٶتۋگە لاجىم جوق, جاڭاعى 1995 جىلعى تولىق جيناقتا ٶلەڭنٸڭ «ەل بۇزىلسا, تابادى شايتان ٶرنەك» جولى «ەل بۇزىلسا, قۇرادى شايتان ٶرنەك» دەپ ٶزگەرتٸلٸپتٸ. ٶزگەرٸس اباي «ٶرنەك» دەپ ٶرمەكشٸ قۇراتىن تور-ٶرنەكتٸ مەڭزەگەن دەپ جاسالسا كەرەك. شىندىعىندا, اباي بۇل سٶزدٸ عيبرات, وڭ (تەرٸس) پيعىل, اق (قارا) نيەت دەگەن مەندە قولدانادى. مىسالعا «بٸرەۋدٸڭ كٸسٸسٸ ٶلسە, قارالى – ول» ٶلەڭٸندە:
بۇرىنعى جاقسىلاردان ٶرنەك قالعان,
بيدە تاقپاق, ماقال بار, بايقاپ قارا, –
دەيدٸ. بۇل جەردە «ٶرنەك» عيبراتتى (كەستەلٸ) سٶز ٶرنەگٸ دەگەن مەندە ايتىلعانى داۋ تۋدىرماس. قىسقاسى, ابايدىڭ «تابادى» دەگەن ٶز سٶزٸن «قۇرادى» سٶزٸمەن الماستىرۋ كٷمەندٸ.
تاعى بٸر سٶز. تاقىرىبى, يدەيالىق مازمۇنى جەنە تٷرٸ جاعىنان جاڭاعى ەكٸ ٶلەڭگە تولىق سەيكەس ابايدىڭ ٷشٸنشٸ شىعارماسى – «قىران بٷركٸت نە المايدى سالسا باپتاپ». وندا اقىن سيرەك كەزدەسەتٸن قىران بٷركٸت پەن كٶپ كٷيكەنتاي, قارعالاردى سالىستىرىپ, تۇسپالداعان. ٶلەڭدە قىران بٷركٸت – حالىق قامقورى قايراتكەر, ال كٶپ كٷيكەنتايلار, قارعالار – وتارشىل جٷيەنٸڭ قولشوقپارىنا اينالعان كٶپ پىسىق اتقامٸنەرلەر دەگەن استار بار.
قورىتا كەلگەندە, تەكسەرٸلگەن ٷش ٶلەڭ دە («قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان», «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» جەنە «قىران بٷركٸت نە المايدى سالسا باپتاپ») 1884 جىلعى كٷيدٸرگٸ سايلاۋدىڭ جەمٸسٸ, سول قاقتىعىستىڭ ٸزٸ دەگەن بايلاۋ جاسايمىز.
بٸراق, 1884-85 جىلدارعا سۇرانىپ تۇرعان تەك وسى ٷش ٶلەڭ عانا ەمەس, ٶزگە دە تۋىندىلار («كٶڭٸلٸم قايتتى دوستان دا, دۇشپاننان دا», «بايلار جٷر جيعان مالىن قورعالاتىپ», «قالىڭ ەلٸم, قازاعىم, قايران جۇرتىم», «اداسقاننىڭ الدى جٶن, ارتى سوقپاق» جەنە ت.ب.) بارشىلىق. سوندىقتان, تەكسەرٸسٸمٸز الداعى ۋاقىتتا جالعاساتىن بولادى.
اسان وماروۆ, زەرتتەۋشٸ
سەمەي
