Jigit Abai nege «qartaidyq» degen?

Aldymen eskerte keteiik, Abai jinaq­tarynyń bárin­­de jazylý merzimi «1886 jylǵy» delinetin top­tama óleńderdiń (16 óleń) az degen­de jartysy 1884-1885 jyl­darǵa tiesili. Shyny osy. Abai óleńderiniń jazylý mer­zimi eń alǵash 1909 jyl­ǵy S.-Peterbýrgte basylǵan tuńǵysh jinaq­ta kórsetilgen edi. Dúr­be­leń­­ge toly 1905 jyly, opyr-topyr­da ázirlengen osy jinaqta áýelgi óleń­derdiń bir-eki jyl ilgeri­lep ketýi tabiǵi nárse. Ketken qateni kesh te bolsa túzetý, aqiqatqa jaqyn­daý – búgingi jańa za­man­nyń talaby ári múmkindigi, aǵaiyn.

Aqynnyń alǵashqy áleýmettik taqyryptaǵy óleń­deri tobyqty elinde ótken áldebir dúbirli oqiǵa­nyń izimen týyndap otyrǵany jańalyq emes. Iaǵni, óleńniń jazylý merzimi, álbette, bolǵan ómir faktisi, oqiǵa merzimin dál anyqtaýǵa tirelmek. Biraq, ol zamanda arhiv materialdary ýysqa túspedi. Aita­lyq, Abai Qońyr-Kókshege qai jyldary bolys bol­ǵan? Osyny bilýge M.Áýezov kóp kúsh saldy. Abai ómirbaiany­nyń 1-nusqasynda 1869-1870 jj. bolǵan dep jazsa, 2-nus­qasyn­da el aýzyndaǵy áńgimeler sarynyna orai, onyń ýaqy­tyn 1872-73 jyldarǵa jyljytty. Ómirbaiannyń tek 4-nusqasynda ǵana Muhań 1877-78 jj. degen túp­ki­lik­ti tujyrymǵa keledi. Óitkeni, Abaidy iri tergeýge uryndyrǵan aryz-shaǵymdar men arhivten tabylǵan Abai Qońyr-Kókshe bolysy atynan qol qoiǵan bir úndeý hat aqyry qolyna túsedi.

Muny baiandap otyrǵan jaiym, tap osy qiynǵa Kákitai, Turaǵul da tap bolǵan. Resmi qujat, arhiv material­dary degenińiz qasqaldaqtyń qanyndai qat. Abai aqyndyq qyzmetine kirisken tusta eki týys ta jas. Abai­dyń sol kezgi óleńderine qanyq Baikókshe siiaqty úlkender 1905 jyly ómirde joq. Oǵan Abaidyń áýelde óleńderin jurtqa jariia etpei jasyryn ustaǵanyn qosyńyz. Qysqasy, 1884-85 jylǵy Abai óleńderi ilgerilep ketýiniń sebepteri jetkilikti.

Osymen, 1884 jylǵy bolys sailaýyna keleiik. Ol nelikten el esinde qaldy? Sebebi, bul jolǵy bolystyq kezegi Qunanbai urpaǵy arasynan Ospanǵa tiesili bolatyn. Biraq, sailaý sońynda muqym jurtty tańǵaldyrǵan (tipti, oiazdyń áieli «kótek» degen) oqiǵa – Ospan Qunanbaiuly ótpei qalyp, onyń ornyna oida joqta rýy bókenshi Kúntý Shońqauly sailanyp ketedi. «Bul iske, – deidi Muhtar Áýezov, – Abai men Abai tileýindegi eldiń tań qalýy bylai tursyn, osy kúnge sheiin – «Kúntý bolys bolǵan sailaýdy» ertegidei, jyr­dai qylyp aitady…» (Abai. Tolyq jinaq. 1933 j., 367-bet). Jalpy el jyrdai qylyp aitsa da, oqiǵanyń dál jyly jabyq qala bergen.

Abai jinaqtarynda osy kúnge sheiin «1886 jylǵy» delingen, shyndyǵynda, 1884 jylǵy sailaýdan soń dúniege kelgen Abai óleńderin tekserýimizdi «Qar­taidyq, qaiǵy oiladyq, ulǵaidy arman» jáne «Qartai­dyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek» degen birine biri jalǵas egiz óleńnen bastamaqpyz. Egiz bolatyny, taqy­ryp qana emes, mazmun da ortaq. M.Áýezov: «El ortasyna búlik salyp júrgen tynymsyz atqaminerlerdi eń alǵash ret synǵa alyp, bólip shyǵara bastaidy», deýimen olar­dyń ózegi men syr-sipaty birligin taiǵa tańba bas­qan­dai anyqtap beredi. Ǵulamanyń «eń alǵash ret syn­ǵa alyp» degeninen-aq qos óleńniń jazylý merzimin anyq­taý qan­sha­lyqty mańyzdy ekendigin paiymdai berińiz. Bul Abaidyń aqyndyq qyzmetiniń basy osy arada degen sóz.

Sonymen, egiz óleńder qai jyly jáne qandai jaǵdaida jazylǵan?

Joǵaryda aittyq, eki óleńge de sebepker – 1884 jyl­dyń mamyr aiynda ótken, kútpegen jerden Kúntý bolys sailanyp ketken atyshýly sailaý (muny estelik­ter de, Abaidy zertteýshiler de biraýyzdan rastaidy).

Qyrsyqty sailaýǵa páýeske (kúimeli) arbany qońy­raýlatyp Semeiden Tihonov degen oiaz áielin erte kelip, basshylyq jasaǵany belgili. Sol oiaz sailaýdy qaita buzǵyzaiyn degende, Abai kónbei «bekitińiz» depti.

Nege? Abaiǵa Ospannyń sailanbai qalýynan buryn Erbol, Jirenshe, Orazbai, Kúntý siiaqty burynǵy dos-jarandar tarapynan jasalǵan opasyzdyq pen ekijúzdilik qatty batqan. Qaiǵy oilatqan. Ásirese, aqyn janyn jaralaǵan jáit – eń jaqyn dosy Erboldan tiridei aiyrylýy bolǵan. Qysqasy, Muhańnyń: «Aqyn kóńili elden alǵashqy ret qatty toryqty» deýi shynaiy ómir shyndyǵy. Mineki, ózińiz de oilańyz, sailaýdan keiingi qatty toryǵýdy óleń ǵyp syrtqa shyǵarmasa Abai Abai bola ma (ishtegi aqyndyq qýat jaishylyqta da býyrqanyp júrgeni málim). Senseńiz, qat-qabat sezimge boi urǵanda, ony bir jyl turmaq, bir aiǵa da sozý mashyǵy Abai ádetinde joq. Bizge málim, Abaiǵa «kóńilim qaitty dostan da, dushpannan da» degizip qatty toryqtyrǵan eki ǵana jyl bar: biri – sóz bolyp otyrǵan 1884, ekinshisi – Ospan óliminen keiingi 1892 jyl.

Keltirilgen ýájder az deseńiz, 1886 jyly Abaiǵa qaiǵy oilatyp, ony qatty toryqtyrdy deitindei eshbir oqiǵa bolǵan emes, kerisinshe, el ishi tynyshtyq tapty. Al, qaitalap eskerteiik, sezimi sýyǵan ómir faktisine qalam terbeý – Abai minezine jat.

Sóitip, «Qartaidyq» dep bastalatyn qos óleńdi keiinge, 1884 jylǵa shegerý qajettigi sózsiz. Oǵan jańa­ǵy san alýan jaǵdaiattar men Muhań aitqan pikirler («atqaminerler eń alǵash ret synǵa alynǵan» jáne «Aqyn kóńili elden alǵashqy ret qatty toryqty» degen) ǵylymi negiz bolady.

Endi Abai nege «qartaidyq» degenge oiysalyq. 1884 jyly Abai jigit aǵasy delinetin otyz toǵyz jasta. Son­dyqtan, oqyrmandar «Bul jasta adam qartaiýshy ma edi?» dep suraq qoiýy ábden múmkin. Osy kúdik-kúmán­nen eles te qalmaityn jaýapty taǵy da uly M.Áýezovten tabamyz.

«Anyǵynda, bul jyldary Abai qartaiǵan joq, – deidi Muhań. – Ony jasynan ǵana aiyrý kerek emes, halyq qamqory bop, azamat aqyn bop, osy jyldan bastap jazǵan sózderine qarasaq, aqyn anyq úlken tartysqa barynsha belsenip kirisedi. Yzaly ashýmen, qaisar qairat, ónimdi qajyrmen aralasady. Sondyqtan, qajyǵan adamnyń álsirep, qartaiyp, oi qýaty, júrek oty báseńdegen kúiin kórmeimiz. Olai bolsa, jańaǵy «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq» degen sózderdi Abai basqasha bir mán-maǵynamen qoldanady. Ósietshi, synshyustaz bolýǵa bekinip kirisken aqyn halyqtyń anyq aǵasy bop, aqylshynyń turǵysynan sóilemek bolady. …Úlken sanadan týǵan qatty ashý men qyzýly jalyn ekeýi de kárilik nyshany emes».

Mineki, Muhań keremet pikirimen qairaty qaitqan kárini emes, qasa nadandyqqa qarsy yzaly ashýmen jas jolbarystai umtylǵan «azamat aqyn» – qairatker Abaidy kóz aldymyzǵa ákelip otyr. «Qartaidyq» degen astarly sózdi munan asyp aiqyndaý múmkin be?!

Sóitip, Abai sóziniń syry endi málim: «Qartaidyq, qai­ǵy oiladyq» degeni – halyqtyń qamqory, onyń ósiet­shi, synshy ustazy bolýǵa bekingen halin aitqany bolady.

Kúdikti seiilte túsý úshin aqynnyń óz sózine de júginelik. 1898 jyly Abai:

Aýrý júrek aqyryn soǵady jai,

Sharshap qalǵan keýdemde týlai almai, –

dese, bir jyldan soń:

Júregim meniń – qyryq jamaý,

Qiianatshyl dúnieden.

Qaityp aman qalsyn saý,

Qaitqannan soń árneden, –

dei kele:

Kárilik te tur taqaý,

Aldymyzda aila joq, –

dep eskertedi.

Kórdińiz be, keltirilgen óleń joldary Abai kárilikti moiyndaǵan tus – 1898-99 jyldar ekenin rastap otyr. Al 1884-85 jyldary qaidaǵy kárilik? Abaidy qartaitqan eki kezeń arasyndaǵy on bes jyl ýaqyt desek, áńgime basqa. Aqynnyń ózi keiingi urpaqqa: «…Alystyq, julystyq, aitystyq, tartystyq – áýre­shilik­ti kóre-kóre keldik» (1-sóz) jáne «Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoima!» dep syr ashady emes pe.

Qai jaǵynan kelgende de, 1884 jylǵy qos óleńi azamat aqynnyń zor áleýmettik tartysqa kiriskeniniń tuńǵysh belgisi degen qorytyndyǵa kelemiz. «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq…» dep birdei bastalýy sodan. Ony, beinelep aitqanda, kúreske daiar alyp júrektiń týlaǵany dep uqqanymyz jón.

Ókinishke qarai, keńestik dáýir ideologiiasy Abai­dyń «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq» degen sóziniń astary­na úńilýdi qajetsinbedi. Týra maǵynasynda sholaq uqtyq. Sodan da bolar, Abaidyń 1995 jyly jaryq kórgen eki tomdyq shyǵarmalar jinaǵynda «Qar­tai­dyq, qaiǵy oiladyq, ulǵaidy arman» degen óleń jolyna «Qartaidyq, qairat qaitty, ulǵaidy arman» degen «túzetý» jasalypty. Túzetýge berilgen túsinik my­naý: «Sadýaqas Shormanovtyń jazbasynda ekinshi óleń «Qartaidyq, qairat qaitty, ulǵaidy arman» dep berilgen. Osylai aitylýy durys bolar deimiz. «Qai­ǵy oiladyq» degen sózdi eki ret qaitalaý jarasyp tur­ma­ǵan­dyqtan óleń atyn osylai ózgertýdi maqul kórdik».

Biraq biz «qairat qaittyny» maqul kóre almadyq. Nege deseńiz, bul joǵaryda keltirilgen «Anyǵynda, bul jyldary Abai qartaiǵan joq» degen paiymǵa sáikespeitin sátsiz túzetý. Taǵy bir aitaiyq, aqynnyń «qartaidyq» degeni – káriliktiń emes, kerisinshe «úlken sanadan týǵan qatty ashý men qyzýly jalynnyń» (Áýezov) nyshany bolyp tabylady.

El buzylsa, tabady shaitan órnek,

Perishte tómenshiktep, qaiǵy jemek.

Ózimniń ittigimnen boldy demei,

Jeńdi ǵoi dep shaitanǵa bolar kómek.

… Qoldan kele bere me jurt meńgermek?

Adaldyq, adamdyqty kim teńgermek?!

Maqtan úshin qairatsyz bolys bolmaq,

Ittei qor bop, ózine sóz keltirmek.

Bul joldar «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek» óleńinen. Olar, joǵaryda aitylǵandai, Abaidyń sailaýdan keiingi kúizelisi, sonymen qatar, «Qairatsyz bolys bolmaq» dep aqyn Kúntýdy túirep ótkenin ańdaý qiynǵa soqpaidy.

Birde shákirtteri «Abai tekstology bolýǵa ne qajet?» dep suraǵanda ǵalym Q.Muhamethanov: «Aqyn­dyǵyń sál-pál bolsa jetkilikti, kúshti aqyn bolsań – búldiresiń» dep ázildegen eken. Osy rette aitpai ótýge lajym joq, jańaǵy 1995 jylǵy tolyq jinaqta óleńniń «El buzylsa, tabady shaitan órnek» joly «El buzylsa, qurady shaitan órnek» dep ózgertilipti. Ózgeris Abai «órnek» dep órmekshi quratyn tor-órnekti meńzegen dep jasalsa kerek. Shyndyǵynda, Abai bul sózdi ǵibrat, oń (teris) piǵyl, aq (qara) niet degen mánde qoldanady. Mysalǵa «Bireýdiń kisisi ólse, qaraly – ol» óleńinde:

Burynǵy jaqsylardan órnek qalǵan,

Bide taqpaq, maqal bar, baiqap qara, –

deidi. Bul jerde «órnek» ǵibratty (kesteli) sóz órnegi degen mánde aitylǵany daý týdyrmas. Qysqasy, Abai­dyń «tabady» degen óz sózin «qurady» sózimen almas­tyrý kúmándi.

Taǵy bir sóz. Taqyryby, ideialyq mazmuny jáne túri jaǵynan jańaǵy eki óleńge tolyq sáikes Abaidyń úshinshi shyǵarmasy – «Qyran búrkit ne almaidy salsa baptap». Onda aqyn sirek kezdesetin qyran búrkit pen kóp kúikentai, qarǵalardy salystyryp, tuspaldaǵan. Óleńde qyran búrkit – halyq qamqory qairatker, al kóp kúikentailar, qarǵalar – otarshyl júieniń qolshoqparyna ainalǵan kóp pysyq atqaminerler degen astar bar.

Qoryta kelgende, tekserilgen úsh óleń de («Qartai­dyq, qaiǵy oiladyq, ulǵaidy arman», «Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek» jáne «Qyran búrkit ne almaidy salsa baptap») 1884 jylǵy kúidirgi sailaýdyń jemisi, sol qaqtyǵystyń izi degen bailaý jasaimyz.

Biraq, 1884-85 jyldarǵa suranyp turǵan tek osy úsh óleń ǵana emes, ózge de týyndylar («Kóńilim qaitty dos­tan da, dushpannan da», «Bailar júr jiǵan malyn qorǵa­latyp», «Qalyń elim, qazaǵym, qairan jurtym», «Adas­­qan­­nyń aldy jón, arty soqpaq» jáne t.b.) barshy­lyq. Son­dyqtan, tekserisimiz aldaǵy ýaqytta jalǵasatyn bolady.

 Asan OMAROV, zertteýshi

SEMEI

"Egemen Qazaqstan" gazeti