الماتى جايلى وي قوزعاعاندا...
الماتى جايلى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتۋعا بولارى شىندىق. ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ ٸرٸ مەگوپوليسٸ. ٶزٸندە ەكٸ ميلليونعا جۋىق ادام تۇرسا, ونىڭ سىرتىندا ٷش ميلليوننىڭ استى-ٷستٸندەگٸ تۇرعىن وسى قالامەن تاعدىرلارىن بايلانىستىرعان. وسىدان-اق, الماتىداعى حالىق نٶپٸرٸن باعامداي بەرٸڭٸز.
ەڭ باستىسى الماتى – تەۋەلسٸزدٸك تۋى تٸگٸلٸپ, اڭساعان ارمانىمىزعا جەتكەن, ەگەمەندٸكتٸڭ تاڭى ارايلاپ اتقان قازاق حالقىنىڭ قاستەرلٸ قالاسى. كەزٸندە وقىعانىم بار ەدٸ, ونىمەن دە وقىرمانمەن بٶلٸسە وتىرعانىم جٶن شىعار. تاريح بٸزدٸڭ ٶتكەنٸمٸز. سول ٶتكەنگە ٷڭٸلسەك, كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە, قىزىل كومپارتييادان نۇسقاۋ تٷسٸپتٸ – كسرو-نىڭ قاي جەرٸ ادام جانىنا جايلى جۇماق ەكەندٸگٸن انىقتاپ بٸلٸڭٸزدەر دەگەن. ٶزدەرٸڭٸز ويلاپ كٶرٸڭٸزدەرشٸ, دٶڭگەلەنگەن جەر شارىنىڭ جارتىسىن الىپ جاتقان الىپ دەرجاۆادان – جەر جۇماعىن تابۋ. ٸلە-شالا تالاي زەرتتەۋ مەكەمەلەرٸ ٸسكە كٸرٸسٸپ, قورىتىندىسى دا دايىن بولىپتى. نەتيجەسٸندە الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنە تابيعي تۇرعىدا ەڭ جايلى جەر دەپ تانىلعان ەكەن. ييا, قازەكەڭنٸڭ جەر جانناتى – جەتٸسۋ دەگەنٸنٸڭ تەگٸننەن تەگٸن ايتىلماعانىن وسىدان-اق, بايقاۋعا بولادى.
بٸز الماتىنىڭ تىنىشتىعىن سەنٸمدٸ قورعايتىن بولامىز
الماتى مەگوپوليسٸنٸڭ تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋ بۇل مەملەكەتتٸك ستراتەگييالىق مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ. ەۋەلٸ, تىنىشتىق جايلى از-كەم وي تولعايىقشى. ەلباسىمىز ايتادى, ايتاپ كەلەدٸ دە «ەل بٸرلٸگٸ ەڭ باستى بايلىق, تىنىشتىق باسىمىزداعى باق», دەپ. شىنىمەندە تٶتە ورامدى ايتىلعان ۇلاعات. تىنىشتىقسىز, ەل بٸرلٸگٸسٸز ەل ەگەمەندٸگٸنٸڭ ارايلى كٷندەر ساناۋلى بولارى, قۋانىشتىڭ ارتى بٸر-اق تۇتاتام تولارى انىق.
ال كٷندٸز-تٷنٸ قالعىمايتىن قىزۋ ٶمٸرٸ قايناپ جاتاتىن الماتىنىڭ تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋ تەك ايتا سالعانعا وڭاي شىعار.
الماتىدا ۇلتتىق ۇلاننىڭ «وڭتٷستٸك» ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعى ورنالاسقان. كٷش-قۋات ۆەدومستۆوسىنىڭ ەڭ ٸرٸ قۇرىلىمى. بۇل قولباسشىلىققا مەگوپوليستەن ٶزگە قىزىلوردا, شىمكەنت, تاراز, تالدىقورعان قالالارىنداعى قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ مٸندەتتەرٸ جٷكتەلگەن.
ەڭگٸمە وڭتٷستٸك استانامىز جايلى ٶربٸپ وتىرعان سوڭ قايتىپ ورالايىق. الماتىنىڭ قوعامدىق تەرتٸبٸن قامتاماسىز ەتەتٸن ۇلتتىق ۇلاننىڭ بٸرنەشە قۇرىلىمدىق بٶلٸمشەلەرٸ بار. ولاردىڭ بٸرەگەيٸ – 5571 ەسكەري بٶلٸمٸ. بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ وقىرمانمەن بٶلٸسەر اقپاراتىمىز سول ەسكەري بٶلٸمنٸڭ 2-شٸ جەدەل ماقساتتاعى باتالونى جايلى. وسىدان بٸرەر كٷن بۇرىن بٸز اتالعان بٶلٸمشەگە بارىپ, جاۋىنگەرلٸك قىزمەتتەرٸمەن تانىسقان بولاتىنبىز. بٸزدٸ ەنەن-جارقىن قارسى العان ۇجىم بٸر اۋىزدان «بٸز الماتىنىڭ تىنىشتىعىن سەنٸمدٸ قورعايتىن بولامىز» دەيدٸ بٸراۋىزدان.
ارشىندى ادىم
5571 ەسكەري بٶلٸمٸنٸڭ 2-شٸ جەدەل ماقساتتاعى باتالونى ەسكەري بٶلٸمنەن جەكە دارا بٶلەك ورنالاسقان. ۇجىم الماتى قالاسىنىڭ تيميريازەۆ جەنە بايتۇرسىنوۆ كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى قالالىق جول-پاترۋلدٸك پوليتسييا باسقارماسىنىڭ تۋرا ٸرگەسٸندە قونىس تەپكەن.
قازاق ەلٸنٸڭ ەكونوميكاسى ٶرٸستەپ, قۋاتى ارتقان سايىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارى, ونىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق ۇلان تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى لايىقتى دامۋ جولىنان ٶتكەنٸنە تاريح كۋە. وعان اشىلعانىنا باس-اياعى ون جىلدىڭ جٷزٸ بولا قويماسا دا ازاماتتاردىڭ الاڭسىز قىزمەت اتقارۋلارى ٷشٸن مەملەكەت تاراپىنان بارلىق قولايلى جاعداي جاسالعانىنا 2-شٸ باتالون جەنە بٸر دەلەل بولا الادى.
جۋرناليستتٸك مٸندەتتەرٸمٸزدٸ اتقارىپ, بٶلٸمشەنٸڭ تىنىس تٸرشٸلٸگٸمەن تانىسۋعا كەلگەن بٸزدٸ كٸرەبەرٸس قاقپا الدىندا باتالون كومانديرٸنٸڭ تەربيە جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى كاپيتان سالامات ەمٸرحانوۆ قارسى الدى. سٶز ساپتاۋىنان, مەسەلەنٸڭ مەن جايىنا دەندەپ, جٷكتەلگەن مٸندەتتەرٸن جٸلٸك, جٸلٸگٸنە شاعىپ ايتىپ بەرۋٸنەن-اق, سالاماتتىڭ بولاشىعىنان زور ٷمٸت كٷتتٸرگەن وفيتسەر ەكەنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەمەن-جارقىن سٶيلەسٸپ كەتتٸك. 2009 جىلى ەسكەري ينستيتۋتتى تەمامداپتى. سودان بەرٸ وسى ەسكەري بٶلٸمدە قىزمەت باسپالداقتارىنان ٶتكەن, جٸگەرلٸ, قايراتتى وفيتسەر.
باتالون كومانديرٸ اعا لەيتەنانت قانات راحپانوۆ ٸسساپاردا شىعىپ كەتٸپتٸ. ول ەسكەري ينستيتۋتتىڭ 2009 جىلعى تٷلەگٸ ەكەن. 5571 ەسكەري بٶلٸمٸندە وفيتسەرلٸك قىزمەت جولىن باستاعان. ٶتكەن جىلدىڭ قازانىنان باستاپ ۇجىمعا باسشىلىق جاساۋدا.
«ۇرىستا - تۇرىس جوق» دەگەندەيٸن, ونىڭ ورىنباسارى كاپيتان س.ەمٸرحانوۆ ەكەۋمٸز باتالوندى ارالاۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸك. ەۋەلٸمەن تاڭداندىرعانى باتالوننىڭ اۋماعىنىڭ ايناداي تازالىعى, قيسايىپ, قىڭىر تۇرعان بٸر زات جوق. ارى-بەرٸ ٶتكەن جاۋىنگەرلەر تەرتٸپكە ساي ەسكەري سەلەمدەسٸپ, ىجداھاتىلىقپەن قيمىلدايدى. جاتتىعۋ الاڭىنداعى جاۋىنگەرلەردٸڭ شيراق قيمىلىن كٶرٸپ كٶڭٸلٸڭ تولادى.
- ەل ٷشٸن جان الىسىپ, جان بەرٸسكەن ەرلەردٸڭ ارقاسىندا ۇلان-عايىر
جەرگە يەمٸز. جەر كٶلەمٸ بويىنشا ەلەمدە 9-شى ورىندامىز. تاريحتان وقىپ, بٸلگەنٸمٸزدەي حالقىمىز ٶزدٸگٸنەن ٶزگەگە تيٸسپەگەن. كٶرشٸلەردٸڭ جەرٸنە كٶز الارتپاعان. ال, باسقالار باسىنعىسى كەلٸپ, بوداندىق قامىتىن سالامىز دەسە, بىتىراپ, شاشىلىپ جاتقان حالىق ەپ سەتتە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, باستارى بٸرٸگٸپ, تاس تٷيٸن بولىپ تٷيٸلٸپ, قانداي بولماسىن جاۋىنا تويتارىس بەرە بٸلگەن. سوندىقتان, ەلٸمٸزدٸڭ انا شەتٸ مەن مىنا شەتٸنە ات ايلاپ جٷرسە, جٷيتكٸگەن پويىزىڭنىڭ ٶزٸ دە 4 تەۋلٸكتەن استام گٷرسٸلدەپ ەرەڭ جەتەدٸ. وسى جەرٸمٸزدٸ قورعاپ, شەكاراسىن قىزعىشتاي قورىپ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزدٸ باسا نازاردا ۇستاۋ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ ەنشٸسٸندە, - دەيدٸ كاپيتان سالامات ەمٸرحانوۆ. يە, ٶتە تاۋىپ ايتىلعان سٶز. ٸشتەي ازاماتقا ريزا بولىپ قالدىم دا.
باتالوننىڭ باس تەربيەشٸسٸ سٶزٸن جالعاپ:
- ەر ەسكەري قىزمەتشٸمٸز وتانى مەن تۋعان ەلٸنە قىزمەت ەتۋدٸ ٶزٸنە
ابىروي سانايدى. بٷگٸندە باتالوندا ٶزٸنٸڭ ٷلگٸلٸ تەرتٸبٸمەن, اسقان شەبەرلٸگٸن كٶرسەتٸپ, ابىرويمەن جۇمىس اتقارىپ جٷرگەن ازاماتتارىمىز بارشىلىق. ايتالىق, جەدەل ماقساتتاعى 4-شٸ روتانىڭ ستارشيناسى 3-شٸ سىنىپتى سەرجانت ايبەك اتامقۇلوۆ, باتالوننىڭ بيىلعى «ٷزدٸك جٷرگٸزۋشٸسٸ» بايقاۋىنىڭ جەڭٸمپازى سەرجانت نۇرمان تەۋكەباەۆ, «ٷزدٸك ەسكەري جاساق» بايقاۋىنىڭ جەڭٸمپازى جەدەل ماقساتتاعى 2-شٸ باتالوننىڭ بٶلٸنٸس باستىعى ستارشينا سەكەن يساەۆ, «ٷزدٸك باقىلاۋ-ٶتكٸزۋ پۋنكتٸ بويىنشا كەزەكشٸ» جەدەل ماقساتتاعى 6-شى روتانىڭ بٶلٸمشە كومانديرٸ ناعاشىبەك بايلاروۆتاردى ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە بولادى. باسقا ەسكەري قىزمەتشٸلەردە ولاردان ٷلگٸ الادى دەگەن ويدامىن, –دەپ توقتالىپ ٶتتٸ.
سىرت كٶز - سىنشى. جاۋىنگەرلەرمەن تٸلدەسۋ ارنايى كەلٸسٸمٸزدٸڭ باس جوسپارىنداعى بار دٷنيە. باتالوننىڭ بارلىق جاۋىنگەرلەرٸمەن ەڭگٸمەلەسٸپ, وي-پٸكٸرلەرٸن دە بٸلدٸم. ەر تٷرلٸ ساۋالدار قويدىم. «ارالارىندا «دەدوۆششينا» بار ما», دەپ تە سۋرتپاقتاق سۇراق قويام, ال ولار بولسا بٸر اۋىزدان تەك جوق دەگەن سٶزدٸ قايتالاپ, «تاماعىمىز توق, الاڭسىز ەلگە قىزمەت اتقارىپ جاتىرمىز, مايور مىرزا», دەيدٸ. جاس جاۋىنگەرلەردٸڭ كٶزدەرٸندە وت, جانارلارىندا ۇشقىن. اسا بٸر ىجداھاتتىلىقپەن وتان الدىنداعى بورىشتارىن ٶتەپ جاتقاندارىن اڭعارۋ دا قيىن ەمەس.
اتىراۋلىق 4-شٸ روتا جاۋىنگەرٸ ەرمەك امانگەلدٸ: «مەن ٶزٸمدٸ ۇلتتىق ۇلان جاۋىنگەرٸ بولىپ ەلٸمدٸ قورعاۋعا اتسالىسقانىم ٷشٸن ماقتانامىن. ول مەن ٷشٸن ٷلكەن ابىروي. وتانسٷيگٸشتٸك دەگەنٸمٸز - ٶز جەرٸنە, ٶز حالقىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٶز وتانىن انام, جانىم, جٷرەگٸم, ٶمٸرٸم, قانىم دەپ قاراپ, ٶمٸرٸن قييۋعا دايار بولا الۋ. مەن وتانىما ادال قىزمەت ەتە بەرمەكپٸن, - دەپ اعىنا جارىلدى. ال 5-شٸ روتانىڭ جاۋىنگەر قۋاندىق ماعاز ەسكەر قاتارىنا ٶسكەمەن قالاسىنان شاقىرىلىپتى. «ٶزٸمنٸڭ ۇلتتىق ۇلان قاتارىندا ەسكەري بورىشىمدى ٶتەۋگە شاقىرىلعانىمدى تاعدىردىڭ ماعان بەرگەن سىيى دەپ بٸلەمٸن. ٶيتكەنٸ, وتان انانى قورعاپ, ٶزٸمنٸڭ بٸر قاجەتكە جاراپ جٷرگەنٸمدٸ سەزٸنۋ قانداي باقىت دەسەڭٸزشٸ. ادام قيىنشىلىقتى كٶرمەسە, جەڭٸلدٸكتٸڭ قادٸرٸن بٸلە مە, جٷرەگٸندە سارعايعان ساعىنىشى بولماسا, ٶزٸنە نە قىمبات ەكەنٸن باعامدامداي الار ما ەدٸ. مەن بٸر اۋىز سٶزبەن جوق دەپ ايتار ەدٸم. بٷگٸن بٸز ەسكەري ٶمٸردٸڭ از-كەم اۋىرتپاشىلىق كٶرسەك تە, بويىمىزداعى وتانعا دەگەن ىستىق ىقىلاسىمىزدى شىڭداپ, ونىڭ قادٸرٸن جەتە ۇعىنۋدامىز. اتا-انا, وتباسىلارىمىزدى ساعىنا وتىرىپ, تۋعان ەل, تۋعان جەردٸڭ قۇدٸرەتٸن جەنە باعامداعانداي بولدىق دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس», دەيدٸ ٶرەلٸ جاۋىنگەر.
بٷگٸندە باتالوننىڭ تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋى جوعارى دەرەجەدە. جاۋىنگەرلٸك قىزمەتتٸ اتقارۋعا قۇرال-جابدىقتارمەن ەر سارباز قامتاماسىز ەتٸلگەن. جاقىندا عانا بيىل كٶكتەمدە ەسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان جاۋىنگەرلەر ەسكەري انتتارىن قابىلداپ العاشقى جاۋىنگەرلٸك مٸندەتتەرٸن اتقارا باستاعان.
جالپى العاندا, ەسكەري بٶلٸمشەنٸڭ جەكە قۇرامىنىڭ كٷشٸمەن 1027 ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشى ەشكەرەلەنٸپ, 19 قىلمىستىق وقيعا دەرەگٸ اشىلعان.
كاپيتان س.ەمٸرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاۋىنگەرلٸك قىزمەتپەن قوسا جاۋىنگەرلەردٸڭ تەربيەسٸ مەن تانىمدىق ٶرەسٸن ارتتىرۋعا ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ ەكەن. مەسەلەن, كٷندەلٸكتٸ تەربيە ساعاتتارىنان ٶزگە جاۋىنگەرلەر قالاعاداعى تانىمدىق ورىندارعا ساياحاتتاۋعا جيٸ شىعىپ تۇرادى ەكەن. «مۇنداعى ساربازداردىڭ 80-90 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۋىپ ٶسكەن بالالار. كٶپشٸلٸگٸ الماتىنى تەك ەستٸگەنٸ بولماسا, جول تٷسٸپ كٶرمەگەندەر. بٸز ولاردىڭ ٶزدەرٸنە جاقسى بولۋ ٷشٸن, «يا كەزٸندە ەسكەردە بولعانىمدا» اندا-مىندا بارعان بولاتىنمىن دەپ ايتىپ, ەرەكشە سەزٸممەن ايتىپ وتىرۋلارى ٷشٸن ولاردى ەر اپتانىڭ سوڭعى كٷندەرٸ مۇراجايلارعا, ساياباقتارعا, اڭدار ساياباعىنا اپارىپ تۇرامىز. بۇل دا ادام تەربيەسٸنٸڭ بٸر تەتٸگٸ بولىپ تابىلادى», دەيدٸ باتالون باس تەربيەشٸسٸ.
قورىتا كەلگەندە, ٶزدەرٸنە سەنٸپ تاپسىرىلعان جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ ٷدەسٸنەن شىعىپ كەلە جاتقان 5571 ەسكەري بٶلٸمٸنٸڭ جەدەل ماقساتتاعى 2-شٸ باتالونىنا ٶزدەرٸ ەڭسەرگەن بيٸكتەردەن الاسارماي, جاڭا جەتٸستٸكتەرگە جەتە بەرۋلەرٸنە تٸلەكتەستٸك بٸلدٸرەمٸز.
مايور ارمان ەۋبەكٸروۆ,
الماتى قالاسى
