جاس عالىمدار باقىتجان ساعىنتاەۆقا عىلىمداعى پروبلەمالار تۋرالى ايتتى

بٷگٸن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قر پرەمەر-مينيسترٸ باقىتجان ساعىنتاەۆ پرەزيدەنت جولداۋلارىنىڭ ٸسكە اسىرىلۋ بارىسىمەن, سونداي-اق بٸرقاتار مەملەكەتتٸك باعدارلامانىڭ جوسپارلى كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ ورىندالۋىمەن تانىسۋ ماقساتىندا جۇمىس ساپارىمەن الماتىعا باردى. پرەمەر-مينيستر مەگاپوليسكە كەلگەن بويدا عىلىمي ۇيىمداردىڭ جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاس عالىمدارىمەن, سونىمەن قاتار قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".

ەڭگٸمەلەسۋ بارىسىندا قازاقستاندا عىلىمدى دامىتۋدىڭ قازٸرگٸ جاعدايى مەن پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى پٸكٸر الماستىرىلدى. عىلىمدى باسقارۋ جٷيەسٸن جەنە دوكتورانتۋرا باعدارلاماسىن دامىتۋ, جوعارى بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸن زاماناۋي جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋ, عىلىمي دەرەجە بەرۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى.

ەلباسى 2019 جىلدى جاستار جىلى دەپ جارييالادى. كەزدەسۋدٸ اشقان باقىتجان ساعىنتاەۆ جاستاردى كەشەندٸ قولداۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىمدىعىنا اينالىپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. عىلىمدى دامىتۋ ٷشٸن ەڭ جاقسى جاعدايلار جاسالىپ جاتىر, سۋبسيدييالار, جەڭٸلدٸكتەر بەرٸلٸپ, تٷرلٸ قولداۋ شارالارى قابىلدانۋدا. سونىمەن قاتار, ٶز كەزەگٸندە, جاستاردان ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا بەلسەندٸ ەرٸ تيٸمدٸ قايتارىمنىڭ بولۋى كٷتٸلەدٸ. جاستار ناقتى باستامالار بٸلدٸرٸپ, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋعا قاتىستى ٶز بٸلگەندەرٸن ۇسىنۋى تيٸس. مەسەلەن, بۇل — ەگٸن ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي ەزٸرلەمەلەر.  

مەملەكەت باسشىسى ٶز جولداۋىندا تاياۋ كەلەشەكتە ٸسكە اسىرىلۋى تيٸس عىلىمدى باسقارۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ تۋرالى بٸرقاتار تاپسىرما بەردٸ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندىق عىلىمنىڭ نەتيجەلٸگٸن ارتتىرۋ مٸندەتٸن ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا ٷكٸمەت قازاقستان جاستارىنىڭ باستامالارىن قولداۋ بيوىنشا جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸپ جاتىر. نەگٸزگٸ ماقسات — قارجى كٶزدەرٸن ەرتاراپتاندىرۋ, بيۋدجەت قاراجاتتارى جەكە قارجىلاندىرۋدى تارتۋدىڭ تەتٸگٸ بولۋى تيٸس, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندىق عالىمداردى ٸرٸ حالىقارالىق عىلىمي جوبالارعا قوسۋ ارقىلى ٸسكە اسىرىلۋى كەرەك. تەڭ قارجىلاندىرۋ جاعدايىندا عىلىمي نەتيجەلەردٸ كوممەرتسييالاندىرۋعا گرانتتار بٶلۋ باستالدى,جەكە سەكتور تارتىلۋدا. 138 جوبا اياسىندا وتاندىق عىلىمي ەزٸرلەمەدەردٸ ەنگٸزۋگە مەملەكەتتٸك ەمەس كٶزدەردەن 3,2 ملرد تگ جۋىق قاراجات تارتىلدى. بۇعان قوسا, عالىمدار بيزنەس قاۋىمداستىقپەن بٸرلەسٸپ, عىلىم قورى مەن دٷنيەجٷزٸلٸك بانك جەلٸسٸ بويىنشا بٸرقاتار جوبالاردى ٸسكە اسىرىپ جاتىر.

سونىمەن قاتار, كەزدەسۋ اياسىندا جاس عالىمدار دا سٶز سٶيلەدٸ, ولار ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ قوزعاپ, سالانى ودان ەرٸ دامىتۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىن جەتكٸزدٸ. Almaty Management University عىلىمي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دانييار ساپارعاليەۆ عىلىمي دەرەجە بەرۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ مەسەلەسٸن كٶتەردٸ. قر ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ استانالىق بٶلٸمشەسٸنٸڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق ەنەرگەتيكا جەنە ماشينا جاساۋ جٶنٸندەگٸ عىلىمي كەڭەستٸڭ تٶراعاسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت م. زدوروۆەتس ٶز كەزەگٸندە عىلىمدى باسقارۋدىڭ قازٸرگٸ جٷيەسٸ جەنە ونى جاڭعىرتۋ شارالارى تۋرالى ايتىپ بەردٸ.  

ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيزيكالىق-حيمييالىق زەرتتەۋلەر جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى, حيمييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ب. كەڭەسوۆ جوو عىلىمى جەنە دوكتورانتۋرا باعدارلاماسىن دامىتۋ, جوعارى بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸن زاماناۋى جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋ مەسەلەلەرٸنە كٶڭٸل بٶلدٸ. قازۇۋ عالىمى, وقىتۋشىسى ە. دوسجانوۆ جاس عالىمداردى ەلەۋمەتتٸك قولداۋ, سونىڭ ٸشٸندە جاتاقحانالارمەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸن قوزعادى. ۇلتتىق بيوتەحنولوگييا ورتالىعىنىڭ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, عىلىمي جوبانىڭ جەتەكشٸسٸ, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى م. جاباعيننٸڭ بايانداماسى پەنارالىق عىلىمداردى دامىتۋ مەسەلەسٸنە ارنالدى. بۇدان ٶزگە, گەنومدىق زەرتتەۋلەر مىسالىندا سالانى كوممەرتسييالاندىرۋ مەسەلەلەرٸ قارالدى.

«نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ» دوكتورانتى, جاس عالىمدار اليانسىنىڭ ۆيتسە-تٶراعاسى ب. ەبدٸكەنوۆ جيىنعا قاتىسۋشىلارعا جاساندى زەردەنٸ دامىتۋدىڭ ماڭىزى, ونىڭ ٸشٸندە دەنساۋلىق ساقتاۋ (دەربەس مەديتسينا), بٸلٸم بەرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى (دەربەس اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى) سالالارىندا قولدانۋدىڭ پايداسى تۋرالى ايتى بەردٸ. قازاق مەملەكەتتٸك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ, پ.ع.ك. نارگيز بالتاباەۆا جاس پەداگوگتەرگە ارنالعان كۋرستار مەن ترەنينگتەردٸڭ پايداسى تۋرالى ايتىپ, جاس پەداگوگتاردى دايارلاۋدىڭ جاڭا قۇرالىن ەنگٸزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جەتكٸزدٸ.

قازاق ونكولوگييا جەنە راديولوگييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديپلومنان كەيٸنگٸ بٸلٸم ورتالىعىنىڭ وقىتۋشىسى ە. يشكينين قازاقستاندا جاس عالىمداردىڭ حالىقارالىق زەرتحانالاردا تاعلىمدامادان ٶتۋ تەجٸريبەسٸن دامىتۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ايتتى. سولايشا, شەتەلدٸك عالىمداردىڭ تەجٸريبەسٸنەن ٷيرەنۋ ارقىلى عىلىمي ەلەۋەتتٸ دامىتۋ كەرەك.

اقپاراتتىق جەنە ەسەپتەۋ تەحنولوگييالارى ينستيتۋتىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشٸسٸ ر. مۇساباەۆ اقپاراتتىق جەنە ەسەپتەۋ تەحنولوگييالارى عىلىمي ەلەۋەتتٸ دامىتۋدىڭ بازيسٸ بولىپ تابىلادى. ٶز كەزەگٸندە, ە. ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ فيليالىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ت.ع.ك. ت. مامىروۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسىنىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىن ٸسكە اسىرۋ تاقىرىبىندا سٶز قوزعاپ, تاريحي-مەدەني مۇرانى ودان ەرٸ زەردەلەۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ.

ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي حاتشىسى م. قوزىباەۆ عىلىمي ينستيتۋتتار مەن گرانتتىق زەرتتەۋلەردٸ پەرسپەكتيۆالى دامىتۋ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ, جاس عالىمداردى ىنتالاندىرۋ جٷيەسٸنە كٶڭٸل اۋدارتتى.

كەزدەسۋدٸ قورىتىندىلاعان قر پرەمەر-مينيسترٸ باقىتجان ساعىنتاەۆ قاتىسۋشىلارعا اشىق ديالوگى مەن ۇسىنىستارى ٷشٸن العىسىن بٸلدٸردٸ. عىلىمدى دامىتۋ مەسەلەسٸندە قازاقستاندا عىلىمي قىزمەتتٸ جوسپارلى ەرٸ قارقىندى دامىتۋ ٷشٸن قانداي باعىتتاردى ودان ەرٸ دامىتۋ قاجەتتٸگٸن, قانداي مەسەلەلەرگە ەرەكشە دەن قويۋ كەرەكتٸگٸن ايقىن ۇعىنۋ قاجەتتٸگٸ ايتىلدى. قازاقستان ٶزٸن باسقا مەملەكەتتەردٸڭ اراسىندا ۇسىنا الاتىن باعىتتى دامىتۋ كەرەكتٸگٸ مەلٸمدەلدٸ.

قر بعم دەرەكتەرٸ بويىنشا, قازاقستاندا 2017 جىلى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ەزٸرلەمەلەرمەن 386 ۇيىم اينالىسقان, 22 081 ادام تارتىلعان, ونىڭ ٸشٸندە 17 205 زەرتتەۋشٸ مامان بار. ولاردىڭ 7 733-ٸ 35 جاسقا دەيٸنگٸ جاس عالىمدار. 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان قارجىلاندىرۋعا ماقۇلدانعان جوبالار مەن باعدارلامالار اراسىندا گرانتتىق جەنە باعدارلامالىق-ماقساتتىق قارجىلاندىرۋ اياسىندا 35 جاسقا دەيٸنگٸ جاس عالىمداردىڭ ٷلەسٸ زەرتتەۋگە قاتىساتىنداردىڭ جالپى سانىنىڭ 49,3%-نا دەيٸن ارتتى. بۇل – 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا 1,4 ەسەگە ارتىق كٶرسەتكٸش.

قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ عىلىمي ورتالىعى — الماتى قالاسى. قالادا عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەر سانى 8,8 مىڭ ادامدى قۇرايدى. بۇل — قازاقستاننىڭ بارلىق عالىمدارىنىڭ 40%-ى. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ەزٸرلەمەلەردٸڭ 36,8%-ى اتالمىش قالاعا تيەسٸلٸ. زەرتتەۋلەر مەن ەزٸرلەمەلەردٸ جٷزەگە اسىراتىن ۇيىمدار سانى — 131.

جۇمىس ساپارى كەزٸندە پرەمەر-مينيستر بٸرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق جەنە ەلەۋمەتتٸك نىساندارعا بارىپ, بٸلٸم بەرۋ مەن مامانداردى دايارلاۋ ساپاسىنىڭ ارتۋى, سونداي-اق قالاداعى كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن, تۋريزم يندۋستريياسىن دامىتۋ بارىسىمەن تانىسادى.

ەسكە سالا كەتەيٸك, قر پرەمەر-مينيسترٸ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەل ٶڭٸرلەرٸن جۇمىس ساپارىمەن ارالاپ جٷر. وسىعان دەيٸن باقىتجان ساعىنتاەۆ اتىراۋ, اقتٶبە, قاراعاندى, قوستاناي, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, تٷركٸستان, اقمولا, باتىس قازاقستان, سولتٷستٸك قازاقستان, پاۆلودار جەنە شىعىس قازاقستان, الماتى جەنە جامبىل وبلىستارىندا جۇمىس ساپارلارىمەن بولدى.