الماتى وبلىس ەكٸمٸ اماندىق باتالوۆ «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنداعى بٸرقاتار نىساندى ارالادى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اۋماعىنداعى «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعىندا» وبلىس باسشىسى سوڭعى ايلاردا بوي كٶتەرگەن جاڭا قۇرىلىس نىساندارىن كٶردٸ. «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» اەا ودان ەرٸ دامىتۋ ٷشٸن پەنجٸم اۋىلىنىڭ ٸرگەسٸنەن 1267 گەكتار جەر بٶلٸنگەن. ونىڭ 600 گەكتارىنا بولاشاقتا 100 مىڭ ادام قونىستاناتىن جاڭا نۇركەنت قالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى جاسالماق.
ارنايى ايماقتاعى قۇرىلىس قارقىنى كٷن ساناپ ٷدەپ, قورعاس ٶزەنٸنٸڭ جاعالاۋىندا سەندٸ دە زەۋلٸم عيماراتتار بوي كٶتەرۋدە. ساپار بارىسىندا وبلىس ەكٸمٸ «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعىندا» سوڭعى بٸر جارىم جىلدا بوي كٶتەرگەن «حۋان – شىڭعىس», «قورعاس – كات», «Viktoria city», «TZNs Devolopment Group» ساۋدا ورتالىقتارىن ارالاپ, ينۆەستورلارمەن سۇحباتتاستى. «قورعاس» شەكارا ماڭى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعى ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى قر مەن قحر باسشىلارىنىڭ باستاماسىمەن بٸرلەسٸپ جاسالعان ٸرٸ جوبا. ماقسات قىتاي ەلٸمەن ساۋدانى جەڭٸلدەتۋگە باعىتتالعان. باستىسى, باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ترانسكونتينەنتالدى جول جوباسىن جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى ەكٸ مەملەكەتتٸڭ دە تاسىمال ەلەۋەتٸن دامىتۋعا ارنالعان. بٷگٸندە بۇل ورتالىق ەلەمدە تەڭدەسٸ جوق جاڭا جوبا. ول ٶندٸرٸستٸك, كٶلٸكتٸك ەلەۋەتتٸ كٷشەيتٸپ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ بارىنشا تابىستى ەتۋگە كەڭٸنەن مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەلٸمٸزدە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ تاۋارلار ٶندٸرٸپ, قىزمەتتەردٸ دامىتۋ جەنە قۇرۋدى, سونداي-اق كەسٸپكەرلەردٸڭ ەلەمدٸك نارىقتاعى بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋدى كٶزدەگەن.
جوبانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ نەگٸزٸ قر مەن قحر ٷكٸمەتٸنٸڭ اراسىندا جاسالعان كەلٸسٸم بولدى. 2004 جىلدىڭ 24 قىركٷيەگٸندە ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ قىتايعا بارعان ساپارىندا ەكٸ ەل ٷكٸمەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ قازاقستان مەن قىتاي شەكارالارى اراسىندا «قورعاس» حالىقارالىق شەكارالىق ەرٸپتەستٸك ورتالىعىن» قۇرۋ تۋرالى نەگٸزدەمەلٸك كەلٸسٸمگە قول قويدى. كەلەسٸ جىلى شٸلدە ايىندا قحر-دىڭ بۇرىنعى باسشىسى حۋ تسزينتاونىڭ قازاقستانعا كەلگەن رەسمي ساپارىنىڭ اياسىندا ورتالىقتىڭ قىزمەتٸن رەتتەۋگە كەلٸسٸم جاسالدى. وسى جىلى تامىز ايىندا قر ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن جوبا وپەراتورى قازاقستاندىق تاراپتان «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعى» بولىپ بەكٸتٸلدٸ. ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى ەكٸ بٶلٸكتەن تۇرادى. ولار پانفيلوۆ اۋدانىنداعى ورنالاسقان قازاقستاندىق جەنە قحر-دىڭ ٸلە-قازاق اۆتونومدىق وبلىسى ايماعىنداعى تۇرعان قىتايلىق بٶلٸك دەپ اتالادى. ورتالىقتىڭ جالپى اۋماعى 528 گەكتار جەردٸ قامتيدى, ونىڭ 185 گەكتارى قازاقستاندىق, 343 گەكتارى قىتايلىق بٶلٸك. ورتالىقتاعى بٶلٸكتەردٸڭ اراسىنداعى جول قاتىناسى ارنايى كٶلٸك, جٷرگٸنشٸ ٶتكەلدەرٸ ارقىلى جاسالعان. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا قازٸر ەكٸ ەل ازاماتتارى ٶز مەملەكەتتەرٸ تاراپتارىنىڭ قۇزىرەتتٸ ورگاندارى بەكٸتكەن قۇجاتتاردىڭ نەگٸزٸندە ۆيزا رەسٸمدەمەي-اق 30 تەۋلٸك مەرزٸمگە دەيٸن جٷرە الادى. 2016 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ قازاقستان ازاماتتارىنا جەكە كۋەلٸگٸمەن ورتالىققا كٸرۋگە رۇقسات ەتٸلدٸ. باسقا مەملەكەتتەردەن كەلگەن ازاماتتار حالىقارالىق ساپارلارعا ارنالعان قۇجاتتارعا سەيكەس رەسٸمدەلەدٸ.
وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ٶڭٸردەگٸ ساپارىنىڭ العاشقى كٷنٸ جاركەنت گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق كوللەدجٸ جيىنجايىندا اۋدان اكتيۆٸمەن كەزدەسۋٸمەن قورىتىندىلاندى. مۇندا ٶڭٸردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى, ٶندٸرٸس ورىندارىندا, بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸندە شەشٸمٸن كٷتكەن مەسەلەلەر قىزۋ تالقىلاندى. الدىمەن اۋدان تٸرشٸلٸگٸ جايلى كەڭ كٶلەمدٸ حابارلاما جاساعان اۋدان ەكٸمٸ بەردەۋلەت ابدۋلداەۆ ٶڭٸردە جٷزەگە اسىرىلعان جۇمىستار جايىندا باياندادى. جيىندا ٷلكەنشىعان اۋىلدىق وكرۋگٸندەگٸ «قامقورلىق» جشس تٶراعاسى ەلەن جولداسوۆ, سلاۆيان ەتنومەدەنيەت ورتالىعىنىڭ مٷشەسٸ پولينا ەمەتس, زەينەتكەر تۇرسىن جاليلحودجاەۆ, جاركەنت گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق كوللەدجٸنٸڭ ستۋدەنتٸ گٷلدانا سامالبەكوۆا سٶز سٶيلەپ, ويلارىن ورتاعا سالدى.
اماندىق عابباسۇلىنىڭ جاركەنت ٶڭٸرٸنە ساپارىنىڭ ەكٸنشٸ كٷنٸ شەكاراداعى «نۇرلى جول» كەدەندٸك ٶتكەلٸندەگٸ لوگيستيكالىق كەشەن قۇرىلىسىن كٶرۋدەن باستالدى. لوگيستيكالىق كەشەن تولىق ٸسكە قوسىلعاندا بٸر جۇمىس كٷنٸندە 875 كٶلٸككە جٷك تيەلٸپ جولعا شىعاتىن بولادى. سونىڭ 60 پايىزى (525) قىسقا مەرزٸمدٸ ساقتاۋ عيماراتىندا قايتا تيەلٸپ, 350 كٶلٸك اشىق الاڭنان جٷك الۋعا بەيٸمدەلگەن. وسى جەردە وبلىس ەكٸمٸنە جاركەنت ٶڭٸرٸن تابيعي گازبەن قامتۋ جۇمىسى تانىستىرىلدى. «ينتەرگاز ورتا ازييا» اق ديرەكتورى ۆالەنتين حۆان تانىستىرعان جاڭا جوبانىڭ ٶڭٸرگە ەكەلەر جاقسىلىقتارى وراسان مول. ٸرٸ ترانزيتتٸك جەنە ماگيسترالدٸ گاز قۇبىرلارى وبلىس ارقىلى ٶتكەنٸمەن ايماقتى گازداندىرۋ دەڭگەيٸ جوعارى ەمەس. بۇعان قوسا قازٸر قالىپتاسىپ وتىرعان كٷردەلٸ ەكونوميكالىق احۋال تۇرعىنداردى گازبەن قامتۋ ٷشٸن جاڭا قۇرالداردىڭ قولدانىلۋىن تالاپ ەتەدٸ. مىسالى, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ جٷزەگە اسۋى ٷشٸن قۋاتتى ينۆەستورلار تابۋعا تۋرا كەلەدٸ. سوندىقتان «APL Construction» جشس سەكٸلدٸ جەكە ينۆەستورلاردىڭ تارتىلۋى ايماقتى گازداندىرۋ ٷشٸن ەڭ تيٸمدٸ تەسٸل بولماق. ۇلتتىق وپەراتور «گازترانسگاز» اق ينۆەستيتسييالىق سەرٸكتەسٸ «APL Construction» جشس-ٸمەن بٸرلەسٸپ, جاركەنت قالاسىنا جەتكٸزۋشٸ گاز قۇبىرى مەن اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانسىسىن سالىپ, ناۋرىز ايىندا ٸسكە قوسىلعان. قولدانىسقا بەرٸلگەن «جاركەنت» اگتس-ٸ مەن گاز قۇبىرلارى بيىل اۋدان ورتالىعىنىڭ 43 مىڭنان استام تۇرعىنى مەن 161 ٶندٸرٸستٸك جەنە كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق كەسٸپورىنىن, سونىمەن قاتار «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن تابيعي گازبەن جابدىقتايدى. قازٸر گاز قۇبىرلارى «قورعاس –شىعىس قاقپاسى» اەا تارتىلۋدا. جالپى, اۋداندا 324 شاقىرىم گاز قۇبىرى سالىنىپ, 11800 تۇتىنۋشىنى قامتىماق.
بايانداۋشىنى دەن قويا تىڭداعان وبلىس ەكٸمٸ اق باسشىسى مەن وبلىستاعى وسى سالاعا جاۋاپتى تۇلعالارعا گاز تارتۋدى ساپالى اتقارىپ, ونىڭ جالپى حالىققا قولجەتٸمدٸلٸگٸنە باسا نازار اۋدارۋدى تاپسىردى. ەسٸرەسە, جوباعا سالىنعان قارجىمىزدى جەدەل قايتارامىز دەپ تۇرعىنداردى قيناماۋ قاجەتتٸگٸن قاداپ ايتتى.
كەلەسٸ كەزەكتە نۇركەنت قالاشىعىنا كەلگەن وبلىس باسشىسى وسىنداعى اۋدان تۇرعىندارىنا ارنالىپ سالىنعان 60 پەتەرلٸ كوممۋنالدىق قوس ٷيدٸ كٶردٸ. ٷي قۇرىلىسىن «New Construction» جشس اتقارىپ, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن بٶلٸنگەن 800 ميلليون تەڭگەنٸ ساپالى يگەرگەنٸ بايقالادى. ەر ٷيدە 28 بٸر, 32 ەكٸ بٶلمەلٸ جانعا جايلى پەتەرلەر بار. اماندىق عابباسۇلى وسى قالاشىق ٸرگەسٸنەن سالىناتىن بولاشاق نۇركەنت قالاسىنا بٶلٸنگەن جەر تەلٸمٸنە بارىپ, ونىڭ باس جوباسىمەن تانىستى.
– ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردان بەرٸ ايماقتاردا بٸردە-بٸر جاڭا قالا سالىنباپتى, نۇركەنت تىڭنان سالىنعان العاشقى قالا بولماق, – دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ.
ٸسساپار «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» اەا-نىڭ «قۇرعاق پورت» تەرمينالىندا قازاقستان – قىتاي مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن استاناداعى «ەكسپو – 2017» كٶرمەسٸنٸڭ قىتاي پاۆيلونىمەن ارادا ۇيىمداستىرىلعان «قازاقستان مەن قىتاي ەۋرازييانىڭ ترانزيتتٸك كٶپٸرٸ» اتتى تەلەكٶپٸرمەن تٷيٸندەلدٸ.
تەلەكٶپٸردە ەكٸ ەل باسشىلارى قحر-دىڭ ليانيۋنگان پورتىنداعى قازاقستان – قىتاي لوگيستيكالىق ورتالىعى مەن «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» اەا اراسىنداعى كونتەينەرلٸك قىزمەتتٸ ٸسكە قوستى. تەلەكٶپٸردە وبلىس ەكٸمٸ مەن «قازاقستان تەمٸرجولى» ۇك» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ سانجار ەلۋباەۆ ەكٸ ەل باسشىلارىنا «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» اەا-دا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى باياندادى. ۇلى جٸبەك جولىن جاڭعىرتۋ جوباسىنىڭ ماڭىزى مەن مەنٸ جٶنٸندە قر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قحر تٶراعاسى سي تسزينپين سٶز سٶيلەپ, «قۇرعاق پورتتان» قىتايدىڭ شينگۋ قالاسىنا, ليانيۋنگاننان تٷركييانىڭ ستامبۋل قالاسىنا جٷك تيەلگەن العاشقى كونتەينەرلٸك پويىزداردىڭ اتتانۋىنا رۇقسات بەردٸ.
مىرزاعالي نۇرسەيٸت
