باتىراشتىڭ قولىنا بالتا تٷسسە, "تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا" سٸلتەيتٸنٸ نە وسى?!
بٸر جاڭالىققا كٶزٸم تٷسٸپ, قۋانىپ قالدىم. قازاق ەستراداسىن ٶز دەۋٸرٸندە جارقىراتىپ, كەسٸبي ساحنادا دا, قازاقتىڭ تويىندا دا تٶردەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان دوس-مۇقاسان ەندٸ كٶركەم فيلمدە جارق ەتە قالماق.
كيەلٸ ساحنا - ەنشٸنٸ دە, كٷيشٸنٸ دە, بيشٸنٸ دە بيٸككە كٶتەرٸپ, ەل-جۇرتتىڭ ارداقتىسىنا اينالدىراتىن ورىن. قالىقتاعان ٶنەر قىراندارىنا قاراپ كٶپشٸلٸك كٶككە ۇمتىلادى, ٷلگٸ الادى. ٶنەردەگٸ جارقىراعان جۇلدىزدارىنا قاراپ تۇتاس ەلدٸڭ مەدەنيەتٸن, مەنتاليتەتٸن, بار بولمىسىن كٶرۋگە بولاتىندىقتان, «ٶنەرٸنە قاراي ٶرنەگٸ» دەگەن اتالى سٶز قالعان.
ال قازاقتىڭ كيەلٸ ساحناسىندا تامىلجىتا ەن سالىپ, تالايدى تامساندىرعان قازاق ەستراداسىنىڭ شوقتىعى بيٸك توبى – ەيگٸلٸ دوس-مۇقاسان. توپ مٷشەلەرٸنٸڭ ەرقايسىسى - تۋما تالانت يەلەرٸ. ولاردىڭ ٶزدەرٸن ۇستاۋىنان, تٸپتٸ ەندەرٸنەن دە قازاقىلىقتىڭ, قاراپايىمدىلىقتىڭ يٸسٸ سەزٸلٸپ تۇردى. 1997 جىلى 30 جىلدىعىن اتاپ ٶتكەن توپ 60-70 جىلداردان باستاپ بەرتٸنگە دەيٸن ماقتانىشىمىزعا, قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە, فەنومەنٸنە اينالدى. دەل وسىنداي ۇزاق ٶمٸر سٷرگەن ٶنەر توپتارى دا جوق.
كەيدە, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ نە سٶزٸندە ماعىناسى, نە ەۋەزدٸ ەۋەنٸ جوق ەنسىماقتاردى توقتاي قالىپ تىڭداماق تۇرماق, جاقتىرماي جيىرىلا قالاتىنىمىز راس. ال كەزٸندە دوس-مۇقاسان توبى ەسەتتەي ەن سالعاندا قۇلاقتىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ, ەرٸكسٸز باۋراپ الاتىن. انسامبلدٸڭ مٷشەلەرٸ ۇلىقپان, دوسىم اعالار «توي ٷستٸندە تەتتٸ كٷندەر, تەتتٸ كٷندەر..» دەپ سٶزٸ مەن ەنٸن جازعان «توي جىرى» ەنٸ – قانشاما قازاق وتاۋ كٶتەرگەن, بەرەكەنٸڭ باستاۋى بولعان تويدىڭ ەنۇرانىنا اينالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن سولاي. دوس-مۇقاسان دەگەندە «كۋە بول», «دۋداراي», «16 قىز», «الاتاۋ», «الماتى تٷنi» جەنە تاعى باسقا ەندەرٸ, سول كەزەڭنٸڭ تەتتٸ كٷندەرٸ كٶز الدىمىزعا كەلەدٸ.
2022 جىلى دوس-مۇقاسان 55 جىلدىعىن اتاپ ٶتەدٸ ەكەن. وسىعان وراي ەلٸمٸزدە عانا ەمەس, تمد كٶلەمٸندە, تٸپتٸ اتاعى مۇحيت اسىپ تانىمال بولعان توپ تۋرالى فيلم تٷسٸرٸلگەنٸن ەستٸپ جاتىرمىز. ەستٸپ قانا قويعان جوقپىز, قۋانىپ قالدىق. ٶنەردٸ ناسيحاتتاعاندا وسىنداي دارالارىن ناسيحاتتاۋ كەرەك. ساپالى دٷنيە جاساپ شىعارۋ ٷشٸن مۇنداي جۇمىستار مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قولداۋ تاپقانى دۇرىس دەپ سانايمىن. ونى ەرتەڭ بٸز عانا كٶرمەيمٸز, ەلەمنٸڭ ەر قيىرىنداعى توپ جانكٷيەرلەرٸ كٶرەدٸ. سوندا اڭىز تۇلعالارمەن لايىقتى تٷردە ماقتانا الساق, سول ارقىلى ۇلتتىق ٶنەردٸ, بولمىسىمىزدى تانىتاتىن بولساق ۇتىلمايمىز, ۇتامىز. وسىنداي ٶنەگە بولارلىق الدىڭعى اعا بۋىندى ارتىنان ەرگەن ٸزباسارلارىنا كٶرسەتٸپ, شىعارماشىلىعىمەن تانىستىرۋ دا مٸندەتٸمٸز.
جاستار تانىپ بٸلسە, ٶزدەرٸ-اق ٷلگٸ تۇتاتىن بولادى. وعان دوس-مۇقاسانعا ەلٸكتەپ پايدا بولعان نۇر-مۇقاسان, مۋز-ارت, جٸگٸتتەر تاعى دا باسقالارى مىسال بولا الادى. اعالارىن كۋمير ساناعان سولاردىڭ قاي-قايسىسى دا قازٸر كٶپشٸلٸكتٸڭ شىنايى ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنٸپ كەلەدٸ. سوندىقتان دوس-مۇقاسان تۋرالى فيلم جارىق كٶرگەندە, سوعان قاراپ بوي تٷزەيتٸن جاس ٶنەرپازداردىڭ قاتارى ارتارى سٶزسٸز.
P/S: «قازاق دەسەڭ, ٶزٸڭە تيەدٸ» دەگەن بٸز ۇناتا بەرمەيتٸن سٶز بار. بۇل سٸرە تەكتٸلٸكتٸ بويىنا, باتىرلىقتى قانىنا سٸڭٸرگەن يٸسٸ قازاقتىڭ بارلىعىنا ەمەس, كەرٸسٸنشە قۇلاگەردٸ, جٷيرٸكتٸ, تالانتتى, باتىردى اياقتان شالاتىن باتىراشتارعا ايتىلعان بولسا كەرەك.
جاقىندا جانبولات مامايدىڭ وسى دوس-مۇقاسان فيلمٸ تٶڭٸرەگٸندە ايتقان بوس بىقسىق سٶزدەرٸن ەستٸپ, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ باتىراشى دەپ تانىدىم. «اتىڭ شىقپاسا جەر ٶرتەنٸڭ» ايقىن كٶرٸنٸسٸ وسى بولار. ەندەشە, ەلٸڭدٸ, ٶنەرٸڭدٸ, مەدەنيەتٸڭدٸ, ەدەبيەتٸڭدٸ العا سٷيرەيتٸن كٸل جٷيرٸكتەرٸڭمەن قاتار, مٸنەزٸنە قازاقتىڭ دارحان دالاسىنداي كەڭدٸكتٸ ەمەس, كٶرەالماۋشىلىق پەن قىزعانىشتى عانا سىيدىرعان, اياقتان شالىپ, ارتقا سٷيرەيتٸن ورتاڭداعى باتىراشىڭدى دا بٸلە جٷر, اعايىن!
ايدوس جۇقانۇلى
