«جاھاندانۋ» ۇعىمى اعىلشىن تٸلٸندەگٸ «global» ۇعىمىنان الىنعان, ونى «ەلەمدٸك», «دٷنيەجٷزٸلٸك» دەپ اۋدارۋعا دا بولادى. ال ماعىنالىق تۇرعىدان العاندا, بٷكٸل ەلەمدٸ قامتىعان, ياعني قۇرلىق شەڭبەرٸ شەكتەلمەگەن, ەلەمدٸك دەڭگەيدە جٷرٸپ جاتقان قانداي دا بٸر ٸس-ەرەكەتتٸ بٸلدٸرەدٸ. جاھاندانۋ – بٸرتۇتاس ادامزاتتىق مەدەنيەت قالىپتاستىرۋ ٷدەرٸسٸنە ٸلەسۋ دەگەندٸ دە بٸلدٸرەدٸ. وسى جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىق سانانى قالاي قالىپتاستىرۋعا جەنە دامىتۋعا بولادى?
ەلباسى ن.ە.نازارباەۆ جاھاندانۋ جايلى بىلاي دەيدٸ: «جاھاندانۋدىڭ ەكٸ تٷرٸ بار. بٸرٸ – نەوليبەراليزم. بۇل باعىتتا شيكٸزات پەن جوعارعى تەحنولوگييالىق ٶنٸمدەردٸڭ باعاسىنىڭ تەڭدٸگٸ ساقتالماۋى ارقىلى, مەملەكەتتەردٸڭ باي جەنە كەدەي بولىپ ەكٸگە جارىلۋى جٷزەگە اسادى. بۇنداي جاھاندانۋ ادامزاتتىڭ ٷستەم بٶلٸگٸنٸڭ كەدەيشٸلٸك پەن قاراڭعىلىقتان شىعۋىنا جول بەرمەيدٸ. جاھاندانۋدىڭ ەكٸنشٸ تٷرٸ – مەملەكەتتەر, حالىقتار, دٸندەر اراسىنداعى اشىق پٸكٸر الماسۋ مەن تەڭ قاتىناس ارقىلى ەركٸمنٸڭ ٶز دامۋ جولىن تاڭداۋىنا, ەلەمدٸك نارىق جاعدايىندا ٶز ٷلەسٸن ەدٸل الىپ وتىرۋىنا, قاي ەلدە تۇراتىنىنا قاراماستان ادامداردىڭ تەڭدٸگٸ ساقتالۋىنا قول جەتكٸزەدٸ».
قازٸر بارلىق مەملەكەتتەر جاھاندانۋ جاعدايىنا بەيٸمدەلٸپ كٷن كەشۋدە. بۇل دەگەنٸمٸز باتىستىق ٶركەنيەتتٸ مەڭگەرۋ جولىندا ۇلتتىڭ تٶل تاريحى مەن مەدەنيەتٸن جوعالتۋ قاۋپٸ بار دەگەن سٶز. باتىستىڭ بٸلٸمٸ, عىلىمى, تەحنولوگيياسى بٸزدەرگە قاجەت-اق, بٸراق شامادان تىس ەلٸكتەۋ دەستٷرلٸ تەربيەلٸك, ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردان ايىرادى. سوندىقتان جاھاندانۋدى ەربٸر ۇلت نەمەسە مەملەكەت ٶز بولمىسىنا قاراي بەيٸمدەپ سٸڭٸرە السا قاۋٸپسٸز بولارى انىق. بٸز وسى ۋاقىتقا دەيٸن ۇلتتىق مەدەنيەت پەن تٸل, دٸن مەن دٸل جەنە باسقا دا مەسەلەلەر تٷبەگەيلٸ شەشٸلدٸ دەپ ايتا المايمىز.
ەربٸر حالىقتىڭ ٶتكەن تاريحى ٶز ٶرنەگٸمەن سيپاتتالىپ, حالىقتىڭ تاعدىرىنا ىقپال ەتەدٸ. سوندىقتان ەربٸر ۇلتتىڭ ٶمٸرٸندە, مەدەنيەتٸ مەن رۋحاني-پسيحولوگييالىق كەلبەتٸندە ٶتكەن ٶمٸردٸڭ ٸزدەرٸ انىق كٶرٸنٸپ, ۇلتتىق قادٸر-قاسيەت پەن ەدەت-عۇرىپتار ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸن جەتٸپ وتىر.
ال جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸندە قازاق قوعامىندا, ەسٸرەسە كەلەسٸ ۇرپاققا سالت-دەستٷردٸ ناسيحاتتاپ, اتا سالتىن جالعاستىرۋ ٷشٸن ۇلتتىق تەربيەگە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋٸمٸز كەرەك. ەلباسىنىڭ 2018 جىلعى قازان ايىنداعى حالىققا جولداعان جولداۋىندا «جاستار مەن وتباسى ينستيتۋتىن كەشەندٸ قولداۋ – مەملەكەتتٸك ساياساتىنىڭ باسىمدىلىعىنا اينالۋى تيٸس. جاستاردىڭ بارلىق ساناتىن قولداۋعا ارنالعان شارالاردى تولىق قامتيتىن ەلەۋمەتتٸك ساتىنىڭ اۋقىمدى پلاتفورماسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. كەلەسٸ جىلدى جاستار جىلى دەپ جارييالاۋدى ۇسىنامىن» دەپ جاستار مەسەلەسٸنە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋ كەرەكتٸگٸنە باستى نازار اۋدارىپ وتىر.
قازاق حالقى بالاعا تەربيە بەرۋ ٸسٸن قاشاندا ٷلكەن دانالىقتىڭ, كٶرٸنٸسٸ دەپ ساناعان. سوندىقتان ۇلتتىق تەربيەنٸڭ ەڭ ماڭىزدىسى – ەربٸر جەكە تۇلعانىڭ بەلگٸلٸ بٸر ۇلتتىڭ مٷشەسٸ ەكەنٸن سەزٸنۋگە, ويلانۋعا, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ جاستاردى تەربيەلەۋ. سەبەبٸ, تالاي حالىقتىڭ دامىعان ۇلتتىڭ جەتەگٸندە كەتٸپ, سول ۇلتقا سٸڭٸپ, جوق بولىپ كەتەتٸنٸ تاريحتان ايان. سوندىقتان دا ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن, قوعامدا بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى اقيقات رەتٸندە قابىلداپ, وزىق بٶلٸگٸن ۇلت مەدەنيەتٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدىرا بٸلۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ مۇنداي جاڭالىقتاردى جاستار تەز بويىنا سٸڭٸرٸپ الادى. بٸزدٸڭ مەنتاليتەتٸمٸزگە ەنٸپ جاتقان جاڭالىقتاردى ۇلتتىق بولمىسىمىزعا قاراي باعىتتاپ, زامان تالابىنا ساي ەرەكەت ەتپەسەك, تاريحي دەستٷرلەرٸمٸزدٸ دە جاڭعىرتا المايمىز.
جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ ۇلتتىق تەربيەدە جاستاردى قازاق حالقىنىڭ ٶتكەن تاريحىن مەڭگەرتۋ جەنە بٷگٸنگٸ تاريحي كەزەڭ اياسىندا باستان كەشٸرٸپ وتىرعان قوعامدىق-پسيحولوگييالىق جاعدايدان شىعۋ جولدارىن قاراستىرۋ سەكٸلدٸ ەكٸ باعىتتا تەربيەلەۋ كەرەك دەگەن پٸكٸردەمٸز. ٶيتكەنٸ, حالىقتىڭ مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸ, سالت-دەستٷرٸ, تٸلٸ مەن دٸلٸ, سەنٸمٸ مەن دٸنٸ دەگەندە تاريحتىڭ سٷزگٸسٸنەن ٶتكەن رۋحاني قۇندىلىقتارعا مەن بەرٸلۋٸ كەرەك. مۇنىڭ ٶزٸ قوعامنىڭ تاريحي, پسيحولوگييالىق دامۋ باعىتىندا ەكٸنشٸ مەسەلەنٸڭ دە شەشٸلۋٸنە ىقپال ەتەدٸ. سوندىقتان اعىمداعى ۋاقىتتىڭ تالابى مەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىرۋ دا ۇلتتىق تەربيەنٸڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارىنىڭ بٸرٸنە اينالماق.
دەگەنمەن, ٶزٸندٸك «مەنٸن» ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلعان حالىق, ٶز تاريحى مەن دەستٷرٸن, انا تٸلٸ مەن دٸلٸن, دٸنٸن, مەدەنيەتٸن ساقتاپ قالۋ جولىندا كٷرەسەدٸ. ولاي بولسا وسى ايتقاندارىمىزدىڭ بەرٸ ۇلتتىق تەربيەگە قاتىستى جٷزەگە اسىرىلۋى تيٸس ەرەكەتتەر.
بٷگٸنگٸ قازاق ۇلتى – «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا «مەڭگٸلٸك ەل» ۇلتتىق يدەياسىمەن قارۋلانعان تەۋەلسٸز ەل. قوعامداعى جاستاردىڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸ مٷلدە باسقاشا. ولار ٶزدەرٸ قالاعان ٸسٸمەن اينالىسىپ, ەركٸن ەرەكەت ەتە الادى. تٸپتٸ ۇلتتىڭ قۇرامى الا-قۇلا, ياعني وتباسىنىڭ قۇرامى الا-قۇلا بولعان سوڭ, تٸلٸ دە بٸركەلكٸ ەمەس. كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ دامىپ, گٷلدەنۋٸنە كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ بٸلٸمدٸ ۇرپاق بولۋى شارت. بٸلٸمدٸ ۇرپاق دەگەنٸمٸز – يننوۆاتسييالىق تەرەڭ بٸلٸم العان, تەحنولوگييالار ەلەمٸندە قابٸلەتتٸ, تاريحى مەن مەدەنيەتٸن ۇعىنعان, تٸلٸ مەن دٸنٸن ساقتاعان رۋحاني تازا ۇلتتىڭ ۇرپاعى.
رۋحى مەن مەدەنيەتٸ بيٸك, بٸلٸمٸ تەرەڭ ۇلت جاھاندانۋ دەگەن الىپ مۇحيتتا ٶز كەلبەتٸن جوعالتپايدى. ونداي ۇلتتىڭ دا, مەملەكەتتٸڭ دە بولاشاعى جارقىن بولاتىنى سٶزسٸز.
شىعىستىڭ ۇلى ويشىل عالىمى ەل-فارابي: «ماعان جاس جەتكٸنشەكتەرٸڭٸزدٸ كٶرسەتسەڭٸز, مەن سٸزدەردٸڭ بولاشاقتارىڭىزدى ايتىپ بەرەيٸن», – دەگەن ەكەن. ولاي بولسا ۇرپاق تاعدىرىن ۇلت تاعدىرى دەپ قاراپ, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوساتىن ازاماتتاردى تەربيەلەۋ – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ.
ج.ن.كوجاحمەتوۆا,
قر قدم قكك دٸن مەسەلەلەرٸ
جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ
جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ
عىلىمي حاتشىسى
