جاعىمپازدىق دانالىققا, جىلپوستىق ٸسكەرلٸككە بالانسا...

بٸراز قالىقتاپ-شالىقتادىق, جەتەر, وسىمەن قويسام قايتەدٸ دەپ كٶپ ويلاندىم. بٸراق ٶزدەرٸڭٸزگە بەرگەن ۋەدەم ەرٸك بەرمەي, قالامدى امالسىز قايتا ۇستادىم. ۋەدە – قۇداي اتى!..

***

ەسٸمدە, ٶتكەن جولى ەڭگٸمەنٸ «قارعانى قانشا ماقتاساڭ دا سۇڭقار بولمايتىندىعى, جابىنى قانشا باپتاساڭ دا تۇلپار بولمايتىندىعى تۋرالى تاعى بٸر مىسال...» دەپ اياقتاعانبىز.

***

 «ەيەلٸمنٸڭ ٷيٸندە تۇرام» دەپ زار جىلاعان ەكٸم, «تٸپتٸ باسىمداعى باسپانا دا مەنٸكٸ ەمەس – ەكەمدٸكٸ!..» دەپ ەڭٸرەگەندە ەتەگٸ جاسقا تولعان وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى, «ميىمدى اۋىستىرماسا قازاق تٸلٸن ٷيرەنە المايمىن» دەپ مٷلەيٸمسٸگەن مينيستر, «تەڭگەنٸڭ قۇنسىزدانعانىن ٶزٸم دە ەندٸ ەستٸدٸم!..» دەپ ەسٸنەن تانعان ۇلتتىق بانك تٶراعاسى – قايسٸبٸرٸن ايتاسىڭ?! تٸزە بەرسەڭ تٸرلٸك كٶپ... بٸرٸنەن بٸرٸ ٶتەدٸ.

***

باسقاسى – باسقا, تٸپتٸ كٷن كٶسەمٸمٸزدٸڭ اللادان دا, ەرۋاقتان دا قورىقپاي «قازاق دەگەن ەل, ...مەملەكەت بولماعان!..» دەگەنٸن دە كٶزٸمٸز كٶرٸپ, قۇلاعىمىز ەستٸدٸ.

***

تەكسٸزدٸك – تٷپسٸز... شەتٸ دە, شەگٸ دە جوق. تاعى قانداي دەلەل كەرەك?!

***

جارايدى, قويشى... «كەلگەندە جيەنقۇلعا شىقپايدى ٷنٸم» دەمەكشٸ, ايت نە, ايتپا نە?! بەرٸبٸر ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. ودان دا كەلەمٸزگە كٶشەيٸك!..

***

سوندا قالاي, سٸز بەن بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان ٸرٸلٸك پەن كٸسٸلٸكتٸڭ شىنىمەن جوعالعانى ما? جوق دەۋگە اۋىز بارمايدى... بار بولسا – قايدان ٸزدەيمٸز? كٸمنەن?..

***

ەليتامىزدىڭ سيقى – اناۋ!.. ال بٸز شە? ٶزٸمٸز... كەشە قانداي ەك, بٷگٸن قاندايمىز?!

***

ەۋەلدە ايتتىق, تاعى ايتامىز: سٶز سىيلاعان, سٶزدٸڭ قادىر-قاسيەتٸ مەن كيەسٸن ۇققان بٸر ۇلت بولسا – قازاق ەدٸ. قازاق سٶزدٸ پٸر تۇتتى, كٶككە كٶتەردٸ. سٶزگە توقتادى, سٶز ۇستاعان تۇلعالارىن تٶبەسٸنە تۇتتى. ەر قۇنىن, ەل تاعدىرىن بٸر اۋىز سٶزبەن شەشتٸ. كٶسەمدەرٸ مەن شەشەندەرٸنە, اقىندارى مەن باتىرلارىنا ەرەكشە قۇرمەت كٶرسەتتٸ.

***

مٷيٸزٸ قاراعايداي قاھارلى حانداردىڭ ٶزٸن قاقپايعا كەلتٸرٸپ, جٶن سٸلتەپ, جول كٶرسەتە بٸلگەن «ۇلت ۇرانشىلارى» اسان قايعى, سىپىرا جىراۋ, بۇقارلاردى ايتپاعاندا, قازتۋعان مەن شالكيٸز, دوسپانبەت پەن ماحامبەت قانداي ەدٸ?! بٸرٸنەن بٸرٸ اسادى!..

***

حالقىمىزدىڭ سٶزگە, سٶز ۇستاعان ەرگە دەگەن ىستىق ىقىلاسى مەن ەرەكشە كٶڭٸلٸ كٷنٸ كەشەگە دەيٸن سۋىعان جوق. اباي مەن الاش ارىستارى باستاپ, مۇحتار, سەبيت, عابيتتەر قوستاپ, اياعى بٸرٸ ەلدە, بٸرٸ تٷزدە جٷرگەن قوس مۇحتارعا دەيٸن جالعاسقان ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ التىن عاسىرى – سونىڭ ايعاعى.

***

بار پەلە كەيٸن باستالدى. كەيٸن... تۋ كٶتەرگەن «تەۋەلسٸزدٸك» تۇسىندا.

***

 تٸپتٸ كەشەگٸ ٶزٸمٸز قارا ەسەككە تەرٸس مٸنگٸزگەن كەڭەستٸك كەزەڭدە دە, قازاق ەدەبيەتٸ تاپ مۇنداي زورلىقتى ەشقاشان كٶرگەن ەمەس.

***

نەتيجەسٸندە, سٶز زەرگەرٸ – ساۋداگەرگە, كيەلٸ سٶز تاۋارعا اينالدى. اقشا جٷرگەن جەردە ەدٸلدٸك بولمايدى. ەدٸلدٸك جوق جەردە – ادالدىق تا, ادامدىق تا جوق!..

***

سٶيتٸپ اقىرى, ەر ازىپ, ەل توزا باستادى... ادامي قۇندىلىقتار استى-ٷستٸنە تٷسٸپ, ساتقىندىق تاپقىرلىققا, تابانسىزدىق پاراساتتىلىققا, جاعىمپازدىق دانالىققا, جىلپوستىق ٸسكەرلٸككە بالاندى.

***

سٶز باستاعان شەشەندەرٸمٸز بەن توپ باستاعان كٶسەمدەرٸمٸز – كەشەگٸ تولارساقتان ساز, تەبٸنگٸدەن قان كەشكەن ماحامبەتتٸڭ ۇرپاقتارى پۇتتى پٸر تۇتىپ, تويىمسىزعا تەۋ ەتتٸ.

***

اي-كٷننٸڭ امانىندا بارىمىزدان ايرىلىپ, باعىمىز قايتتى. ساعىمىز سىنىپ, سەنٸمٸمٸز شايقالدى.

***

قاتەلەسپەيتٸن ادام جوق, بەرٸمٸز – پەندەمٸز... بٸراق, سول اعالارىمدى بەرٸبٸر تٷسٸنبەيمٸن!..

***

نە جەتپەدٸ?! اتاق تا, ابىروي دا بار ەدٸ. باق تا, داڭق تا بولدى... تەڭٸر بەرگەن تالانت قانداي ەدٸ?! بيلٸك بىلىعىنا ارالاسىپ, ارىن بىلعاپ, جٷرەگٸن كٸرلەتتٸ. جەمٸس بەرەر قانشا جىل تەككە كەتتٸ?!

***

بيلٸك – ديٸرمەن اقىرى كەرەگٸن الىپ, كەبەگٸن قاعىپ تاستادى... نە بٸتتٸ? نە تىندى?! ...ەشتەڭە!..

***

الدىمىزداعى اعالارىمىز تۋرالى سٶز ەتسەك, اللا ارتقان اماناتقا ادالدىق ساقتاعان اسىلدار – ساۋساقپەن سانارلىق. مۇحتار ماعاۋين مەن تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆكە تەك سول ٷشٸن عانا باس ييۋگە بولادى.

***

ٶكٸنٸشكە قاراي, ٶتكٸنشٸگە الدانىپ, قايتا ورالماس قىمبات ۋاقىتى مەن قايرات-كٷشٸن بوسقا جوعالتقان قالامگەرلەرٸمٸز از ەمەس.

***

مەسەلەن, مەن ٷشٸن ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ ەڭ ٷزدٸك شىعارماسى – «شىڭىراۋ»; ال تٶلەن ەبدٸكوۆ اعامىزدىڭ شوقتىعى بيٸك تۋىندىلارى – «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» پوۆەسٸ مەن «وڭ قول» ەڭگٸمەسٸ. قالعان دٷنيەلەرٸ قايتالاۋ عانا...

***

ەدەبيەت – اردىڭ ٸسٸ. كٸرلەگەن جٷرەكتەن كٸرشٸكسٸز دٷنيە شىقپايدى.

***

ٶمٸر – اققان سەل, زامان – سوققان جەل. كەلمەس كٷندەر كەرۋەنٸ قانشاما جاقسىلارىمىز بەن جايساڭدارىمىزدى ارامىزدان ەكەتتٸ.

***

الدىڭدا اعاڭ جٷرگەنگە نە جەتسٸن?! بٸراق, بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, جىل ٶتكەن سايىن ولاردىڭ دا قاتارى سيرەپ بارادى.

***

كەشەگٸ كەلمەس ساپارعا اتتانعان سەكەن سەرٸ (سەكە جٷنٸسوۆ), قاليحان ىسقاق, قاجىتاي ٸليياسوۆ, يبراگيم يسا اعالارىمىز سول ٸرٸلەردٸڭ ٶزٸ بولماسا دا, كٶزٸ ەدٸ. قولداعىنىڭ قۇنى جوق... ەيتپەسە, قازٸر ارامىزدا جٷرگەن تەمٸرحان مەدەتبەك, يسرايل ساپارباي, جٷرسٸن ەرمان اعالارىمىز كٸمنەن كەم?!

***

ايتپاقشى, جاقىندا وسى ينتەرنەتتەن يسرايل اعامىزدىڭ اسىلدىڭ سىنىعى, ارقالى اقىن ٸنٸسٸ اقبەرەن ەلگەزەككە ارنالعان «مويىنداۋ» اتتى ٶلەڭٸن وقىپ, ەرٸكسٸز تولقىدىم.

***

ٸرٸلٸك پەن كٸسٸلٸك وسىنداي-اق بولار!.. بۇل – بٸرٸنشٸدەن, اسىل اعامىزدىڭ اقبەرەن مەن ونىڭ تۇستاستارىنا بەرگەن اق تٸلەك-باتاسى بولسا (اۆانسپەن, ەرينە!..), ەكٸنشٸدەن – قيماسىن سەنٸپ تاپسىرعان جاس بۋىننىڭ يىعىنا ارتىلار اۋىر جٷك... امانات!..

***

سەنٸم – ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك. ٷمٸتتٸ اقتاۋ – پارىز. الدا – ۇزاق جول... اللا جار بولسىن!..

***

الايدا, بۇل – اقىندارعا قاتىستى ەڭگٸمە. ال پروزا سالاسىنداعى جٸگٸتتەرگە مۇنداي مويىنداۋدى ەلٸ كٶپ كٷتۋگە تۋرا كەلەدٸ... جەنە ول ٷشٸن ٶكپەلەۋگە بولمايدى. ٶيتكەنٸ, يە... ەزٸرگە ەشكٸم جوق!..

تۇرماعانبەت كەنجەباەۆ

اقىن, قازاقستان جازۋشىلار جەنە جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ

ۇلت پورتالى