شاحتاداعى اپاتتىڭ ەڭ قورقىنىشتىسى – ادامنىڭ جەردٸڭ ونداعان, كەيدە جٷزدەگەن مەتر استىندا قالىپ قويۋى. جەر ٷستٸندە بولعان وقيعادان ايىرماشىلىعى, مۇندا قۇتقارۋشىلارعا جەتۋدٸڭ ٶزٸ ٷلكەن سىناق. بٸر جەردە تٶبە وپىرىلىپ, جولدى تاس پەن كٶمٸر باسىپ قالسا, ەندٸ بٸرٸندە جارىلىستان كەيٸن ۋلى گاز تارايدى. كەيدە شاحتاعا سۋ كٸرٸپ, ادامدار شىعاتىن جولدى جاۋىپ قالادى.

حٸح–حح عاسىرلاردا مۇنداي اپاتتار ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸندە مىڭداعان ادامنىڭ ٶمٸرٸن قيدى. كەيبٸر كەنشٸلەر بٸردەن قازا تاپسا, ەندٸ بٸر بٶلٸگٸ جارىلىستان امان قالعانىمەن, جەر استىندا گازدان ۋلانىپ, تٷتٸنگە تۇنشىعىپ نەمەسە وپىرىلعان توننەلدەردٸڭ استىندا قالىپ كٶز جۇمعان. تٶمەندە ەلەم تاريحىنداعى ادام ٶلٸمٸ ەڭ كٶپ بولعان شاحتا اپاتتارىنىڭ بٸرنەشەۋٸ بەرٸلگەن, دەپ حابارلايدى ult.kz.

فرانتسييا: بٸر كٷندە 1099 كەنشٸ قازا تاپقان اپات

1906 جىلعى كۋرەر شاحتا اپاتى ەۋروپا تاريحىنداعى ەڭ ٸرٸ تاۋ-كەن اپاتتارىنىڭ بٸرٸ سانالادى. وقيعا فرانتسييانىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ پاس-دە-كالە ٶڭٸرٸندە بولعان.

1906 جىلعى 10 ناۋرىزدا شاحتادا كٶمٸر شاڭىنىڭ جارىلىسى ورىن الىپ, جەر استىنداعى بٸرنەشە شاحتا بٶلٸگٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ اپاتقا ۇشىرادى. سول كەزدە جەر استىندا شامامەن 1700 ادام بولعان. 1099 كەنشٸ قازا تاپتى. بۇل – فرانتسيياداعى ەڭ اۋىر تاۋ-كەن اپاتتارىنىڭ بٸرٸ. 

اپاتقا دەيٸن شاحتادا بٸرنەشە كٷن بۇرىن ٶرت شىققان. ونى توقتاتۋ ٷشٸن شاحتاداعى اۋا جولدارىن جابۋعا ەرەكەت جاسالعان. الايدا 10 ناۋرىز كٷنٸ تاڭەرتەڭ بولعان جارىلىس جاعدايدى كٷرت ۋشىقتىردى.

جارىلىستىڭ كٷشٸ سونشالىق, شاحتاداعى كٶتەرگٸش قۇرىلعىلارعا دەيٸن زاقىم كەلگەن. كەيبٸر كەنشٸلەر بٸردەن كٶز جۇمسا, باسقالارى جەر استىندا قالعان.

قايعىلى وقيعادان كەيٸن شاحتا ماڭىنداعى ەلدٸ مەكەندەردە قارالى كٶرٸنٸس قالىپتاستى. جاقىن ماڭداعى مەريكۋر, سالومەن جەنە بيللي-مونتيني اۋىلدارىنىڭ جٷزدەگەن تۇرعىنى تۋىستارىنان ايىرىلدى. فرانتسييانىڭ پاس-دە-كالە مۇراعاتتارىندا اپاتتان كەيٸنگٸ جەرلەۋ رەسٸمدەرٸنٸڭ تاريحي سۋرەتتەرٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالعان. 

قىتاي: شاحتا ٸشٸندەگٸ ەڭ ٸرٸ قىرعىنداردىڭ بٸرٸ

1942 جىلعى بەنسيحۋ شاحتا اپاتى ادام ٶلٸمٸ بويىنشا ەلەمدەگٸ ەڭ اۋىر تاۋ-كەن اپاتتارىنىڭ بٸرٸ بولدى.

وقيعا 26 سەۋٸردە قازٸرگٸ قىتايدىڭ لياونين پروۆينتسيياسىنداعى بەنسيحۋ كٶمٸر شاحتاسىندا بولدى. اپات كەزٸندە شاحتادا مىڭداعان جۇمىسشى بولعان. كٶمٸر شاڭى مەن گازدىڭ ەسەرٸنەن جەراستى بٶلٸگٸندە ٶرت پەن جارىلىس تاراعان.

رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 1549 ادام قازا تاپقان. بۇل كٶرسەتكٸش بەنسيحۋ اپاتىن شاحتا تاريحىنداعى ەڭ كٶپ ادام قازا تاپقان اپاتتاردىڭ بٸرٸنە اينالدىردى. 

اپاتتىڭ قايعىلى تۇسى – شاحتاداعى ادامداردىڭ بارلىعى بٸردەي جارىلىستان بٸردەن كٶز جۇمباعان. جەر استىندا ۋلى گازدىڭ تارالۋى جاعدايدى ودان ەرٸ اۋىرلاتقان.

كەي دەرەكتەردە شاحتاداعى ٶرتتٸ توقتاتۋ ٷشٸن جەلدەتۋ جٷيەسٸن توقتاتىپ, شاحتانى وقشاۋلاۋعا ەرەكەت جاسالعانى ايتىلادى. بٸراق بۇل ەرەكەت جەر استىندا قالعان ادامدار ٷشٸن جاعدايدى ودان سايىن قاۋٸپتٸ ەتكەن. 

بۇل اپاتتىڭ قۇرباندارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ – قاراپايىم كەنشٸلەر. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وتباسى ٷشٸن نەپاقا تابۋ ماقساتىندا جەر استىنا تٷسكەن جۇمىسشىلار ەدٸ.

اقش: بٸر شاحتاعا تٷسكەن جٷزدەگەن ادام قايتا ورالمادى

1907 جىلعى مونونگا شاحتا اپاتى اقش تاريحىنداعى ەڭ اۋىر تاۋ-كەن اپاتى رەتٸندە اقش ەڭبەك مينيسترلٸگٸ تاراپىنان اتالادى.

وقيعا 1907 جىلعى 6 جەلتوقساندا باتىس ۆيردجينييا شتاتىنداعى مونونگا قالاسىندا بولدى. Fairmont Coal كومپانيياسىنا تيەسٸلٸ №6 جەنە №8 شاحتالارىندا جەراستى جارىلىسى بولعان. 362 ەر ادام مەن بالا قازا تاپتى. 

جارىلىس شاحتانىڭ جەراستى بٶلٸگٸن قيراتىپ, كٸرەبەرٸستەرگە دە ٷلكەن زاقىم كەلتٸرگەن.

قۇتقارۋشىلار شاحتاعا تٷسكەن كەزدە جاعداي ٶتە اۋىر ەدٸ. جارىلىستان كەيٸن ۋلى گازدار تاراعان. كەيبٸر جۇمىسشىلار بٸردەن كٶز جۇمسا, تاعى بٸر بٶلٸگٸ گازدان ۋلانىپ نەمەسە تۇنشىعىپ قايتىس بولعان.

ەڭ اۋىر جايتتاردىڭ بٸرٸ – شاحتادا رەسمي تٸركەلگەن جۇمىسشىلاردان بٶلەك, جاسٶسپٸرٸمدەر مەن تۋىستارىنىڭ دا بولعانى. سوندىقتان اپاتتان كەيٸن ناقتى قانشا ادامنىڭ جەر استىندا قالعانىن انىقتاۋ قيىنعا سوققان. اقش-تىڭ ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ تاريحي ماتەريالدارىندا 362 ادامنىڭ مەيٸتٸ شىعارىلعانى كٶرسەتٸلەدٸ. 

بۇل تراگەدييا اقش-تاعى شاحتا قاۋٸپسٸزدٸگٸنە دەگەن كٶزقاراستىڭ ٶزگەرۋٸنە ەسەر ەتتٸ. اپاتتان كەيٸن شاحتالارداعى قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ ۇلتتىق دەڭگەيدە كٶبٸرەك تالقىلانىپ, 1910 جىلى اقش-تىڭ تاۋ-كەن بيۋروسىنىڭ قۇرىلۋىنا ىقپال ەتكەن فاكتورلاردىڭ بٸرٸ بولدى. 

ال چيليدەگٸ 33 كەنشٸ قالاي امان قالدى?

شاحتا اپاتتارىنىڭ بارلىعى ٶلٸممەن اياقتالعان جوق. سونىڭ ەڭ بەلگٸلٸ مىسالى – 2010 جىلعى چيليدەگٸ سان-حوسە شاحتاسى.

2010 جىلعى 5 تامىزدا شاحتادا وپىرىلۋ بولىپ, 33 كەنشٸ جەردٸڭ شامامەن 700 مەتر تەرەڭدٸگٸندە قامالىپ قالدى. ولار شاحتا كٸرەبەرٸسٸنەن شامامەن 5 شاقىرىم قاشىقتا بولعان. 

العاشقى كەزدە سىرتتاعى ادامدار ولاردىڭ تٸرٸ ەكەنٸن بٸلمەگەن. بٸرنەشە كٷن بويى قۇتقارۋشىلار كەنشٸلەردٸ ٸزدەدٸ. كەيٸن ارنايى بۇرعىلاۋ ارقىلى ولاردىڭ ورنالاسقان جەرٸ انىقتالدى.

كەنشٸلەر جەر استىندا 69 كٷن بولدى.

ارنايى كاپسۋلا ارقىلى ولاردىڭ بارلىعى بٸرتٸندەپ جەر بەتٸنە شىعارىلدى. بۇل وقيعا ەلەم بويىنشا تٸكەلەي ەفيردە كٶرسەتٸلٸپ, تاۋ-كەن تاريحىنداعى ەڭ ٸرٸ قۇتقارۋ وپەراتسييالارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. 

بۇل جاعدايدىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – كەنشٸلەردٸڭ بٸردەن قۇتقارىلماعانىمەن, تٸرٸ قالۋى. ولار جەراستى كەڭٸستٸگٸندە ٶزارا تەرتٸپ ورناتىپ, تاماق پەن سۋدى ٷنەمدەپ, قۇتقارۋشىلارمەن بايلانىس ورناتقان.