مەشھٷر جٷسٸپ ٶزٸنٸڭ “انا تٸلٸ تۋرالى” اتتى جازباسىندا (مەشھٷر جٷسٸپ شىعارمالارى. 9-توم. پاۆلودار-2006. 317 ب.) قازاق تٸلٸ تۋرالى بىلاي دەيدٸ:
“… سارتتان وقىعانى سارت تٸلٸنە ەلٸكتەدٸ. نوعايدان وقىعانى نوعاي تٸلٸنە ەلٸكتەدٸ. انان سۇراتقان ورىستان وقىعانى ورىس تٸلٸنە ەلٸكتەدٸ. ٶزٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ تٸلٸنەن ايىرىلىپ قالدى. قاتىن ەشقانداي, ەشكٸمنەن وقىعان جوق. بۇرىنعى ەسكٸ قازاق تٸلٸ قاتىندا قالدى. وسى قاتىن تٸلٸن دۇرىس بٸلەتۇعىن قازاق جوق دەمەيٸن, سانالماسا, ناما قالعان شىعار. “انا تٸلٸ” دەگەننٸڭ مەنٸسٸ – وسى”.
ەۋليەنٸڭ وسىنداعى “بۇرىنعى ەسكٸ قازاق تٸلٸ” دەپ وتىرعانى – بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ تٸلٸ – باعزىدان كەلە جاتقان قاسيەتتٸ اتا تٸل. ونىڭ نەلٸكتەن “اتا تٸل” بولاتىندىعىنىڭ سەبەبٸن بٸز تالاي ماقالالارىمىزدا دەلەلدەپ ايتقانبىز. سول ماقالالاردىڭ باستى بٸرٸ – “قازاق ەدەبيەتٸ” گازەتٸنٸڭ تٶرت بٸردەي نٶمٸرٸندە تۇتاس جارييالانعان “ۇلتتىق يس پەن “كٶپتٸلدٸلٸك” ھەم ۇلتتىق يدەولوگييا” (قە. قاراشا-جەلتوقسان. №№ 47 -50. 2012) اتالمىش ماقالا-تىن. وندا بٸز سان مىڭداعان جىلدار بويى كەمەلدەنە قالىپتاسقان اتا تٸلٸمٸزدٸڭ ەلەمدٸك بارشا اداسقاق ٸلٸمدەردٸڭ (دٸندەردٸڭ) دە قادىمعى حاق نەگٸزدەرٸنٸڭ قۇپيياسىن جاسىرىن دا جارييا ساقتاپ تۇرعان اسا قاسيەتتٸ دە قۇپييا تٸل ەكەندٸگٸنە سانداعان عىلىمي مىسالدار كەلتٸردٸك. قازٸرگٸ زاماندا بٸزگە اۋاداي قاجەتتٸ ۇلتتىق يدەولوگييا نەگٸزٸنٸڭ دە اتا تٸلدە ەكەندٸگٸ, “ٷشتۇعىرلى تٸل” ساياساتىنىڭ قازاقتى “ٷش تٸلمەن تٸرٸدەي باۋىزداپ ٶلتٸرەتٸن” سوراقى قىلمىس ەكەندٸگٸ دە سوندا باياندالدى.
قوش. ول ماقالانى وقىعىسى كەلەتٸندەر – ٶزدەرٸ تاۋىپ الىپ وقي جاتار. ال, بٸز بٷگٸن “ٷشتۇعىرلى تٸل” ساياساتىنىڭ قازاق حالقىن تٸرٸدەي جويىپ جٸبەرۋگە باعىتتالعان الاپات قىلمىس ەكەندٸگٸ جايىندا بۇرىندارى ايتقاندارىمىزدىڭ باستى تۇجىرىمىن وسى جەلٸدە قىسقا دا نۇسقا تٷردە تاعى دا بٸر قايتالايىق.
***
اتا تٸلٸمٸزدەگٸ ەجەلدەن كەلە جاتقان بەستانىم (ادامتانۋ, تابيعاتتانۋ, كٷنتانۋ, عارىشتانۋ, تەڭٸرتانۋ) ٸلٸمٸنٸڭ اڭقىمالىق عاجاپ عىلىم-بٸلٸمٸ جايىندا دا بٸز تالاي ايتتىق, تالاي جازدىق. سونداي سٶزدەردٸڭ بٸر پاراسى پاراقشامىزدا دا ساقتاۋلى تۇر. بەستانىم ٸلٸمٸنٸڭ قۇپيياسى تەك سٶزتانىم ارقىلى عانا اشىلادى. سٶزتانىم دەگەنٸمٸز – تٸلتانىم. ونى ٶزٸمٸزشە زەرتتەپ جٷرگەنٸمٸزگە دە شيرەك عاسىر بولدى. ال, تٸلدٸ بٸلمەسەك, سٶزتانىم-تٸلتانىم عىلىم-بٸلٸمٸن قالاي يگەرمەكپٸز? ەنە, اتا تٸلدٸڭ اسا قاسيەتتٸلٸگٸ دە, اسا قاجەتتٸلٸگٸ دە سوندا.
ەلەمدٸك عىلىم ەلٸ كٷنگە دەيٸن ادام بالاسىنىڭ نەندەي جاراتىلىس ەكەندٸگٸن تٷپكٸلٸكتٸ بٸلە الماي, دال بولىپ وتىر. بٸزدٸڭ اتا تٸلٸمٸزگە ول بەسەنەدەن (بەس ەنە: 1. “بەس شەشە”. 2. “جازمىش”. 3. “ماڭداي”. 4. ۆرەميا پەرۆوتۆورەنييا ) بەرٸ بەلگٸلٸ. مىسالى, ادامتانۋدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان اڭقىمالىق سانسىز تەرميندەرٸ مەن قاعيداتتارىنان ٷش-اق سٶز الايىق:
يس (دۋشيستوە دۋنوۆەنيە; اروماتنوە پرويسحوجدەنيە; دۋشيستىي دۋح),
ەس (دۋشيستوە دۋنوۆەنيە; دۋشيستىي دۋح-رازۋم; اروماتنوە سوزنانيە; بلاگوۋحايۋششايا پاميات)
ون ەكٸ مٷشە (ونى ون تٷرلٸ ون سەزٸم مٷشەسٸ ھەم “سٶز بەن ٸستٸڭ مٷشەلەرٸ” رەتٸندەگٸ تٸل مەن قول-اياق)
اڭقىمالىق مەن-ماعىناسى ھەم مەنٸسٸ مەن ماڭىزى شىنىندا دا كەرٸم رۋحاني جۇپار اڭقىعان وسى سٶزدەر جايىنداعى جازبالارىمىزدى وقىعىسى كەلگەندەر پاراقشامىزدان وقي الادى. بٸز يس (جۇپار رۋح – جۇپار تەك) ياكي رۋح جايىنا عانا توقتالامىز.
رۋح دەمەكشٸ, ارابتىق بۇل سٶزدٸڭ نەگٸزٸ – “ريح”. ول دا “ەس” (جۇپار جەل – سامال) يا “يس” (اروماتنوە دۋنوۆەنيە.,) سٶزدەرٸ سەكٸلدٸ, “جەل” دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ, بٸراق, رۋحاني جۇپارى جوق. “ريح” سٶزٸنٸڭ كٶنە تٷرٸ – ەبٸرەيلٸك بٷلٸنگٸ “رۋاكح” (تىنىس-دەم) سٶزٸ. ونىڭ و باستاعى تازا تٷپنۇسقاسى – ارعى بابالارىمىزدىڭ اڭقىمالىق كٶنە “ٷرٸك” (اۋىزدان شىققان جۇپار جەل; جۇماقتىق جۇپار رۋح) تەرمينٸ. تەگٸندە, ەلەمدٸك فيلوسوفييا مەن تەولوگييادا “رۋح” دەگەن مەندە قولدانىلاتىن كٶپتەگەن سٶزدەر – بٸزدٸڭ باعزىدان كەلە جاتقان اتا تٸلٸمٸزدە عانا تازا ساقتالعان. سولاردىڭ باستى بٸرەۋٸ – “جۇپار” (دۋشيستىي دۋح), لاتىندىق بٷلٸنگٸ ٷلگٸسٸ – “سپير(يت)”. ياعني, ارابتىق “رۋح” سٶزٸ دە قادىمداعى “ٷر” (اۋىزدان جۇپار جەل شىعار; جۇماقتىق جۇپار جەل; جۇپار رۋح; جۇپار جۇماق) سٶزٸ نەگٸزٸندەگٸ اڭقىمالىق ەجەلگٸ “ٷرٸك” (ٷر+ٸك) تەرمينٸنەن بىلايشا بٷلٸنە تٷزٸلگەن: ٷرٸك – “رۋاكح” – “ريح” – “رۋح”. “رۋح” دەگەن سٶزدٸڭ اڭقىمالىق بايىرعى مەنٸسٸن دە, ونىڭ نەندەي قۇبىلىس ەكەندٸگٸن دە ارابتىڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن مٷلدە بٸلمەيتٸندٸگٸ سودان. تٸپتٸ, ولاردىڭ “اسپاننان تٷسكەن كٸتابىندا” دا وعان ەش جاۋاپ جوق:
“ولار سەنەن جان (رۋھ) تۋرالى سۇرايدى. “جان دٷنيەسٸن تەڭٸرٸم عانا بٸلەدٸ. سەندەرگە بەرٸلگەن بٸلٸمنٸڭ شەگٸ از عانا”, – دە” (قۇران كەرٸم, اۋدارعاندار. رەتبەك قاجى نىسانبايۇلى, ۋاھاپ قىدىرحانۇلى. “يسٸرا” سٷرەسٸ, 85-ايات. 243 ب.).
قۇرانداعى رۋح تۋرالى “بٸلٸم” – وسى ايات قانا. ال, “رۋح” سٶزٸنٸڭ قاي سٶزدەن قالايشا بٷلٸنە جاراتىلعانىمەن قوسا, ونىڭ اڭقىمالىق كٶنە مەنٸسٸ دە, رۋحتىڭ قانداي قۇبىلىس ەكەندٸگٸ دە قازاقتىڭ اتا تٸلٸنە بەسەنەدەن بەلگٸلٸ.
****
بٸزدٸڭ دانا بابالار رۋحتى “ٸيە” دەپ تە اتاعان. سلاۆيان باۋىرلار تٸلٸندە ول ىقشامدالىپ, “يا” (يا: “مەن”) تٷرٸنە كٶشسە, بٷلٸنگٸ “ەگە” (يگە) نۇسقاسى لاتىن تٸلٸندە “ەگو” (يا. “مەن”) كەيپٸنە ەنەدٸ. دانا ابايدىڭ “مەن” مەن “مەنٸكٸ”-نٸڭ ماعىناسى – ەكٸ”; “مەن” ٶلمەككە تاعدىر جوق ەۋەل-باستان” دەگەندەگٸ “مەن” (“مەن!” دەۋشٸ ادام-رۋح) جاراتىلىسىنىڭ سٶزتانىمدىق بٸر سىرى وسىنداي. ال, جالپى, “مەن”-نٸڭ “بٸز!” دەۋشٸ ورتاقشىل رۋح (قوش ەگە), نەمەسە, تەك “مەن! مەن!” دەۋشٸ مەنمەن-ٶزٸمشٸل رۋح (كەج ەگە) بولۋىنىڭ سىرى, ول – اڭقىمالىق ٶزٸنشە بٸر دوكترينا.
سونىمەن, سٶزتانىمداعى مىناداي كەرٸ ترانسفورماتسييانىڭ كۋەسٸ بولدىق:
ٸيە – “يا” (مەن)
ٸيە – “ەگە” – “ەگو” (مەن)
“قوش ەگە” (ادام رەتٸندەگٸ جۇپار ٸيە-رۋح), “جۇپار ٸيە” (قۇداي رەتٸندەگٸ جۇپار رۋح), ت.س.س. اڭقىمالىق باعزى تەرميندەر سولايشا تٷزٸلگەن. اڭقىمالىق كٶنە “جۇپار” تەرمينٸ لاتىن تٸلٸندە “سپيريت” تٷرٸندە كٶرٸنسە, اراب تٸلٸندە ول بٷلٸنگٸ “جاف(ف)ار” تٷرٸندە تٸرلٸك ەتەدٸ.
جۇپار رۋح (يس) ٶزٸنٸڭ ون ەكٸ مٷشەسٸ (سەزٸم مٷشەلەرٸ) ارقىلى, قورشاعان ورتادان الاتىن بارشا “ينفورماتسييانى” ياكي ويلاردى (دىبىسسىز سٶزدەردٸ) “ويلاۋ مٷشەسٸ” رەتٸندەگٸ مىي (ەس) دٷنيەسٸندە قورىتىپ, سەيكەسٸنشە “شەشٸم قابىلداپ”, سوعان وراي, جاسامپازدىق يا جويىمپازدىق كٶرسەتەدٸ.
مىيداعى بارشا وي – رۋحتىڭ ٶز ويلارى (سٶزدەرٸ). ول سول ويلارمەن ياكي “سٶزدەرمەن” شەكسٸز كومبيناتسييا جاساپ, تاڭ-عاجايىپ ٶمٸر تۋىنداتىپ جاتادى. تٸل دەگەنٸمٸز, ەنە, – سونداي عاجاپ! كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تٸلٸ دە – سونداي جاسامپاز دا جويىمپاز قۇدٸرەت!
قوش. ەندٸ, ۇلتتىڭ كەز كەلگەن جەكە ٶكٸلٸنٸڭ تٸلٸنە كەلەيٸك. ەرينە, ونىڭ تٸلٸ دە – ٶز ۇلتىنىڭ تٸلٸ نەگٸزٸندە عانا قالىپتاسا ٶمٸر سٷرەتٸن ٶزٸنشە بٸر فەنومەن. سونداي قاسيەتٸمەن عانا ول – سول ۇلتتىڭ اسا قابٸلەتتٸ, تازا دا تەكتٸ ەرٸ كەمەل ٶكٸلٸ بولا الماق. مٸنە, بٸزدٸڭ ايتپاقشى بولىپ وتىرعان قاسٸرەتتٸ مەسەلەمٸزدٸڭ مەنٸسٸ دە تۋرا وسى جاعداياتتاردان شىعادى.
***
بويعا بٸتكەن بالانىڭ, قۇرساقتا جەتٸلۋ بارىسىندا, ەڭ ەۋەلٸ “ٶز اناسىن تانۋمەن ۇدايى شۇعىلداناتىندىعىن” قازٸرگٸ جۇرتتىڭ بەرٸ دەرلٸك بٸلەدٸ. ياعني, پەرزەنت دٷنيەگە كەلمەي تۇرىپ-اق, جاتىردا جاتىپ, ٶز اناسىنىڭ مٸنەز-قۇلقىن, نەمەن شۇعىلداناتىندىعىن, داۋىسىن, ت.س.س. فاكتورلاردىڭ بارلىعىن تٷيسٸك دەڭگەيٸندە “ۇعىنۋعا” جەتٸسەدٸ. سونىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ماڭىزدى فاكتور, ەرينە, – اتا تٸل نەگٸزٸندە سٶيلەنەتٸن سٶزدەر. دەمەك, “ەر سەبي, قۇرساقتا جاتىپ-اق, ٶز اتا تٸلٸن مەڭگەرە باستايدى” دەگەن سٶز. سٶيتٸپ, ول قۇرساقتىق “توعىز اي, ون كٷن” عۇمىرىندا ۇلت پەرزەنتٸ بولۋدىڭ العاشقى نەگٸزدەرٸن قالىپتاستىرادى. ول مەرزٸمدٸ “بٸر جىل” دەپ قويالىق, ياعني, “بٸر جاس”.
وسى ورايدا, اڭقىمانىڭ ادامتانۋداعى كەزەكتٸ بٸر پوستۋلاتىن كەلتٸرەمٸز:
“ون ٷشتە – وتاۋ ٸيەسٸ”
بايقايسىزدار ما, ەڭگٸمە باسىندا ايتىلعان كٶنە “ٸيە” (ادام-رۋح) تەرمينٸ قايتا شىقتى الدىمىزدان. ال, وسىنداعى “وتاۋ” دەگەنٸمٸز قانداي “وتاۋ”? ونى اڭقىمادان ماقۇرىم قالىپ مەڭگٷرتتەنگەن كەيٸنگٸ قازاق كەدٸمگٸ وتاۋمەن (جاس جۇبايلار مەكەنٸ رەتٸندەگٸ كٸيٸز ٷيمەن) شاتاستىرادى. جوق, ول “وتاۋ” – رۋح باسقارىمىنداعى اقىل-ەستٸڭ “وتاۋى”. اقىل-ەس ٸيەسٸ رەتٸندەگٸ رۋح جاراتىلىسىنىڭ تاعى بٸر اكسيوماسىنىڭ “وتىز ومىرتقا, قىرىق قابىرعا” بولاتىندىعى دا جەنە ول قاعيدانىڭ كەدٸمگٸ وتاۋ (جاس جۇبايلاردىڭ كٸيٸز ٷيٸ) فورمۋلاسى بولىپ تابىلاتىندىعى دا سوندىقتان.
سوندا, مىناداي دانالىقتى ۇعىنۋىمىز قاجەت. رۋحتىڭ ٶزٸ “جارتىلايەركەك-جارتىلايۇرعاشى” تٷرٸندەگٸ بٸرتۇتاس جاراتىلىس. سوعان وراي, ونىڭ ٶزٸنٸڭ دە, ٶز باسقارىمىنداعى اقىل-ەستٸڭ دە قابٸلەتتٸك سيپاتتارى “اڭقىر-ەكە” جەنە “مٷڭكٸر-شەشە” (“اڭقىل” جەنە “جەرٸت” دەگەن اتاۋلارى دا بار) تٷرٸندە بولادى. سونداي “ەركەك اڭقىر” مەن “ۇرعاشى مٷڭكٸر” تٷرٸندەگٸ “ەكە-شەشەلٸك” جۇپ قابٸلەتتٸڭ ٶزارا ۇدايى “ورتاق تٸرلٸك ەتۋٸ” بارىسىندا, سانا ٸشٸندە, “يادرولىق تٸزبەكتٸ رەاكتسييا” پرينتسيپٸ نەگٸزٸندە, سانسىز ويلار (دىبىسسىز سٶزدەر) “كٷركٸرەي” جاراتىلىپ جاتادى. سولاردىڭ بەرٸ – رۋحتىڭ “ەكە-شەشە” رەتٸندەگٸ اڭقىرى مەن مٷڭكٸرٸنٸڭ ورتاق بالالارى”. ياعني, “ەس وتاۋىنىڭ ٸيەسٸ (رۋح) مەن ونىڭ بالالارىنىڭ باستاعى تۇراعى” – ٶزٸنشە بٸر رۋحاني “وتاۋ”. “رۋح پەن ەس تۇراعى” رەتٸندەگٸ باسقا كيگٸزٸلەتٸن دەستٷرلٸ باسكيٸمدەردٸڭ بٸرٸنٸڭ “تاقييا” (“تەكيە”: باسپانا) اتالعاندىعى دا سودان.
مٸنە, “ون ٷشتە – وتاۋ ٸيەسٸ” قاعيداسىنىڭ بٸر سىرى, قىسقاشا ايتقاندا, وسىلاي اشىلادى. مۇنداعى “ون ٷش” دەگەنٸمٸز – ادامنىڭ جاس مٶلشەرٸ. سونىڭ ٶزٸ – پەرزەنتتٸڭ جوعارىدا باياندالعان “قۇرساقتىڭ بٸر جىل عۇمىرى” مەن قۇرساقتان شىعىپ, كەدٸمگٸ ادام بالاسى رەتٸندە ٶمٸر سٷرگەندەگٸ ون ەكٸ جىلدىڭ قوسىندىسى:
“قۇرساقتىق” بٸر جىل + تۋعاننان كەيٸنگٸ بالالىق ون ەكٸ جىل = ون ٷش جىل”
***
“ون ٷشتە – وتاۋ ٸيەسٸ”. ەندٸ وسى پوستۋلاتتىڭ اڭقىمالىق باعزى مەنٸسٸن تۇجىرىمدايىق. مۇنداعى “وتاۋ” مەن “ٸيە” جايىندا دا ايتىلدى. اتالمىش قاعيداداعى “ون ٷش”-تٸڭ “قۇرساقتىق” بٸر جىل + تۋعاننان كەيٸنگٸ بالالىق ون ەكٸ جىل = ون ٷش جىل” ەكەندٸگٸن دە بٸلدٸك. ياعني, “قۇرساقتىق “توعىز اي, ون كٷن” عۇمىرىندا ۇلت پەرزەنتٸ بولۋدىڭ العاشقى نەگٸزدەرٸن ٶز تٷيسٸگٸندە اتا تٸل ارقىلى قالىپتاستىراتىن ۇرپاق, دٷنيەگە كەلگەن سوڭ, ون ەكٸ جىل بويى, ۇلت پەرزەنتٸ بولۋدىڭ ەۋەلگٸ تولىق بٸر ستادييالىق تسيكلىن باستان ٶتكەرەدٸ” دەگەن سٶز. سول ون ەكٸ جىلدىڭ دا اڭقىمالىق ٶز انىقتامالارى بار:
“ون ەكٸدە – بٸر گٷل”.
“ون ەكٸدە بٸر گٷلٸ اشىلعان (يا اشىلماعان)”.
ال, وسىنداعى “گٷل” دەگەنٸمٸز نەندەي ۇعىم? ول, “باستاعى باقتىڭ” (“كٶسەگەنٸڭ” ياكي جۇپارلى جۇماق ەستٸڭ) سيمۆولى رەتٸندەگٸ “گٷل” عانا ەمەس, – سول “باستاعى باقتىڭ ٸيەسٸ” رەتٸندەگٸ جۇپار رۋحتىڭ (قوش ەگەنٸڭ) دا سيمۆولى رەتٸندەگٸ “رۋحاني گٷل”. اباي ايتقان “يمانيگٷل” – سول “گٷلدٸڭ” ارقاسىندا عانا پايدا بولاتىن پەرٸشتەلٸك قۇبىلىس.
سونىمەن, “ون ەكٸدە – بٸر گٷل” پوستۋلاتىنىڭ بٸر ينتەرپرەتاتسيياسى:
“رۋح رەتٸندەگٸ جاس ۇرپاق باستاپقى ون ەكٸ جىلدا ۇلت پەرزەنتٸ بولىپ قالىپتاسۋدىڭ اتا تٸل قامقورلىعىنداعى العاشقى ەرٸ نەگٸزگٸ ستاديياسىن باستان ٶتكەرەدٸ, ەس رەتٸندە "گٷل" بولىپ قالىپتاسادى”. “قۇرساقتىق عۇمىرىن” قوسساق, “ون ٷشتە – وتاۋ ٸيەسٸ”.
مٸنە, ۇرپاقتىڭ ۇلت پەرزەنتٸ بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ العاشقى تەڭٸرلٸك شارتىن كٶزگە شۇقىپ كٶرسەتەردەي كٶزەيتٸن ەرٸ كٶسەم دە كٶركەم ايتىپ تۇراتىن وسىنداي دا كٶنە اڭقىمالىق عاجاپ عىلىم بار – قاسيەتتٸ اتا تٸلٸمٸزدە. شىنىن ايتايىق, بٸزدٸڭ “الۋان قۇندىلىقتارىنا” ەسسٸز-كٶزسٸز ەلپەڭدەپ, ەلتٸپ, ەلٸرٸپ جٷرگەنٸمٸزدەگٸ “ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ” ٷش ۇيىقتاسا تٷسٸنە دە كٸرمەيتٸن دانالىق – بۇل. ارعى بابالارىمىزدىڭ ۇرپاقتى انا قۇرساعىندا دا, تۋعاننان كەيٸن دە ادامدىق رۋحىنىڭ (“ۇلتتىق مەن”-ٸنٸڭ) قالىپتاسۋى بارىسىندا, شىن مەنٸسٸندە ەلمان (پاتريوت) ەتٸپ تەربيەلەۋدەگٸ ۇستانعان قاراپايىم دا قاستەرلٸ رۋحاني تاعىلىمنىڭ باستى بٸر فورمۋلاسى جٶنٸندەگٸ ايتىلار سٶزدەردٸڭ بٸرەگەيٸ – وسىنداي.
ەرينە, بۇل تاقىرىپتى دەندەتە بەرسەك, اتا تٸلٸمٸزدە دانىشپاندىق سٶز كٶپ. ٶتە كٶپ. ەڭگٸمەمٸزدٸ قورىتىندىلاۋعا كٶشەمٸز.
****
“ون ەكٸدە – بٸر گٷل” پوستۋلاتىنىڭ ينتەرپرەتاتسيياسىن تاعى بٸر قايتالايىق: “رۋح رەتٸندەگٸ ەر جاس ۇرپاق باستاپقى ون ەكٸ جىلدا ۇلت پەرزەنتٸ بولىپ قالىپتاسۋدىڭ اتا تٸل قامقورلىعىنداعى العاشقى ەرٸ نەگٸزگٸ ستاديياسىن باستان ٶتكەرەدٸ”. “قۇرساقتىق عۇمىرىن” قوسساق, “ون ٷشتە – وتاۋ ٸيەسٸ”.
ياعني, ەر بالانىڭ تەك ٶز ۇلتىنىڭ تازا ەرٸ كەمەل ٶكٸلٸ بولىپ قالىپتاسۋىنا قاجەتتٸ باستى اڭقىمالىق العى شارت – ۇرپاقتىڭ ەۋەلگٸ ون ٷش جىل (“قۇرساقتىق عۇمىردى” قوسا ەسەپتەگەندە) بويى تەك ٶز اتا تٸلٸنٸڭ قۇندىلىقتارى نەگٸزٸندە عانا بٸرىڭعاي تازا وقىپ ٶسۋٸ, تەربيەلەنۋٸ. مۇنداعى “ٶز اتا تٸلٸنٸڭ قۇندىلىقتارى نەگٸزٸندەگٸ بٸرىڭعاي ۇلتتىق تەربيە مەن وقۋ-بٸلٸم” دەگەنٸمٸز نە? ول – اتا تٸل ەلەمٸ تۇتاس قامتىپ تۇراتىن ۇلتتىق ەدەت-عۇرىپتىڭ, سالت-دەستٷردٸڭ, ۇلتتىق فولكلوردىڭ, ۇلتتىق دٷنيەتانىمنىڭ, ت.س.س. سانسىز ەتنوگرافييالىق رۋحاني قازىنالاردىڭ بٸرتۇتاس گارمونييالى جيىنتىعى. ال, بٸزدٸڭ جاس ۇرپاقتى ەلمان (ۇلت پاتريوتى) ەتٸپ تەربيەلەۋدەگٸ قازٸرگٸ ۇلتتىق ۇستانىمىمىز بەن باعدارلامامىز, قايرات-قارەكەتٸمٸز قالاي? قالاي بولۋشى ەدٸ, ٶتە قورقىنىشتى! سەبەبٸ, “ون ەكٸدە – بٸر گٷل”, “ون ٷشتە – وتاۋ ٸيەسٸ” كانوندارىنىڭ ۇلت پەرزەنتٸن قالىپتاستىرۋداعى اتام زامانداعى تەڭٸرلٸك مەنٸسٸ مەن ماڭىزىنان بٸز مٷلدە يسالماسپىز.
جە, ەندٸ «ون ەكٸدە – بٸر گٷل» پوستۋلاتىنىڭ اڭقىمالىق ەكٸنشٸ جۇمباعىن ناقتىلاي كەتەيٸك. ول ٷشٸن, ەڭگٸمەمٸزدٸڭ باسىندا ايتىلعان «قوش ەگە» (جۇپار ٸيە-رۋح.,) تەرمينٸنە قايىرا ورالامىز. قوش ەگە – «باستاعى باقتىڭ» ياكي «كٶسەگەنٸڭ» (جۇپارلى جۇماق ەستٸڭ) ٸيەسٸ. كٶسەگەنٸڭ سيمۆولى – گٷل. ون ەكٸدە – بٸر گٷل»-دٸڭ بٸر ەجەلگٸ بٸر مەنٸسٸ سونداي. و جاعىنان قاراساق, ناقىلداعى «ون ەكٸ»-نٸڭ دە ەكٸنشٸ بٸر قۇپيياسى اشىلادى. ول «ون ەكٸ» – ادامنىڭ ون ەكٸ مٷشەسٸ. ياعني, «ون ەكٸدە – بٸر گٷل» قاعيداسىنىڭ مەن-ماڭىزى – «ون ەكٸ مٷشە مەن كٶسەگە» بٸرتۇتاستىعى. قوش ەگە باسقارىمىندا بولۋى تيٸس سول بٸرتۇتاستىقتىڭ كەمەل بولۋى دا – ۇرپاقتى العاشقى بٸر مٷشەل جاسقا (شەشە قۇرساعىنداعى بٸر جىلمەن قوسا ەسەپتەگەندەگٸ ەۋەلگٸ ون ٷش جىلعا) دەيٸن تەك قانا ۇلتتىق تٸلمەن, ۇلتتىق دٷنيەتانىممەن بارىنشا سۋسىنداتىپ ٶسٸرە بٸلۋٸمٸزدە.
قازٸر “ٷشتۇعىرلى تٸل” ساياساتىنىڭ پەرمەنٸ بالاباقشاعا دا جەتتٸ. ياعني, ورىسشالانعان قوعامىمىزداعى قازاق بالاسى ٷش جاسىنان باستاپ, ٶز تٸلٸن دە, ورىس تٸلٸن دە, اعىلشىن تٸلٸن دە “بٸرمەزەتتە ٷيرەنە” باستايدى. ال, ۇرپاقتىڭ ۇلت پەرزەنتٸ رەتٸندەگٸ “مەن”-ٸنٸڭ ايقىندالۋىنىڭ ياكي قوش ەگە تٷرٸندە قالىپتاسۋىنىڭ بٸرىڭعاي اتا تٸل قۇندىلىقتارىنىڭ عانا نەگٸزٸندە, ون ەكٸ جىل ۇدايى ەرٸ ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزٸلەر ۇلتتىق تەربيە مەن وقۋ بارىسىندا عانا مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, “ٷش تٸلدٸ قاتار مەڭگەرمەك” ٷشجاسار سورلى ۇرپاعىمىزدىڭ ۇلتتىق رۋحى قۇنارىنىڭ ٶزگە تٸلدەر ەسەرٸنەن سالعان جەردەن-اق بٸردەن “سۇراپىل جويىلا باستايتىندىعى – اقىماققا دا ايان جاعداي. نەتيجەسٸندە, ەشقانداي ۇلتتىق “مەن”-ٸ جوق, نە قازاق ەمەس, نە ورىس ەمەس, نە اعىلشىن ەمەس, تۇتاس بٸر دٷبەرا ۇرپاق پايدا بولا باستايدى. سەيكەسٸنشە, ول ۇرپاقتىڭ ساناسىنىڭ ٶزٸ دە – “الاشۇبار سانا” كەيپٸنە, سٶزدٸك قورىنىڭ دا “ۋلى ۆينەگرەت” سيپاتىنا ەنەتٸندٸگٸ داۋسىز. بەينەلەپ ايتقاندا – سولاي. ونداي دٷبەرا ۇرپاقتىڭ كەلەشەك قوعامىنىڭ دا “الاشۇبار” بولماعى جەنە زاڭدى. ۇلت سولاي قۇريدى. سونىڭ بەرٸ – يسالماستىقتان. ول يسالماستىق (اڭقىما ٸلٸمٸنٸڭ رۋحاني “جۇپارىنان” دىم سەزبەيتٸن توپاستىق) – كەشەگٸ اقپاتشالىق-قىزىلپاتشالىق ورىس يمپەريياسىنىڭ سانالى تٷردە جوسپارلانعان ٷشعاسىردايعى وزبىر وتارلاۋىنىڭ ادام تٶزبەستەي زاردابىنان قالىپتاسىپ قالعان ەرەكشە مەڭگٷرتتٸك. پەرمەندٸ تٷردە جٷرٸزٸلە باستاعان “ٷشتۇعىرلى تٸل” ساياساتىنىڭ كەسٸرٸنەن ھەم “قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى” اتالمىش ەش قاجەتسٸز ۇيىمنىڭ كٶلگٸر تٸرلٸگٸنٸڭ سالدارىنان, اتا زاڭىمىزداعى “ورىس تٸلٸ – ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس تٸلٸ” دەگەن جٶنسٸز باپتىڭ كٷننەن كٷنگە سۇراپىلدانا كٷش الىپ بارا جاتقاندىعى دا – سونداي مەڭگٷرتتٸگٸمٸزدٸڭ, تٷككە قاجەتٸ جوق ەسٸرەتولەرانتتىلىعىمىزدىڭ, جالپاقشەشەيلٸگٸمٸزدٸڭ, كٶرشٸ ەلدەردٸڭ قاباعىن باققانداعى قوسٷرەيلٸگٸمٸزدٸڭ, “ٶركەنيەتتٸ ەلدەرگە” كٶزسٸز تابىنۋداعى اڭعال مەن ەسالاڭعا عانا تەن ەلٸكپە ەلٸرمەلٸلٸگٸمٸزدٸڭ, ۇلتتىق قاسيەتتەن جۇرداي بولىپ بارا جاتقان كەمباعالدىعىمىزدىڭ سوراقى نەتيجەسٸ. بٸز سولايشا, ۇلت رەتٸندە, جەر بەتٸنەن بٸرجولاتا ٶلٸپ-جوعالۋدىڭ ەلەمدە تەڭدەسٸ جوق قييامەت-قايىم تاۋقىمەتٸن باستان كەشۋدەمٸز. بولاشاعىن ويلامايتىن بەيقوش قازاقتارعا ول قاسٸرەت مٷلدە جوق سەكٸلدٸ بولىپ تا كٶرٸنەدٸ. سونداي قاپەرسٸزدٸك بٸزدٸ اقىرى, بٸلٸم-عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ “قازاق ەلٸنٸڭ قابٸرٸن تٷپكٸلٸكتٸ قازارلىقتاي” سۇمدىق وسپادار شەشٸمٸنە دۋشارلاندىردى. ەرينە, “ەلگە (ۇلتتىق تٸلگە) قابٸر قازۋدىڭ” ۇلت اقىلىنا سىيماس ونداي وڭباعان قارەكەتٸ, ەزٸرشە, پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ تەك-تەگٸمەن عانا توقتاپ تۇرعان سەكٸلدەنەدٸ. بٸراق, “ٷش تۇعىرلى تٸل” ساياساتى ٶزٸنٸڭ سول باياعى ٷدەمەلٸ قارقىنىندا. سونىڭ ٶزٸ رۋحاني-پاراسات قوعامىن قۇرۋعا قاجەت ادامداردى قالىپتاستىرۋدىڭ قامى ەمەس, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قۇندىلىقتار قوعامىن قۇرۋعا عانا قاجەت مامانداردى عانا قالىپتاستىرۋدىڭ ەشقانداي تەوريياعا سٷيەنبەگەن جويداسىز بٸر سوراقى امالى. “قوعامىنىڭ باسى” رەتٸندەگٸ بيلٸكتەگٸلەرٸمٸزدٸڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ كٶرشٸ ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸندە عانا تٸرلٸك ەتەتٸندٸگٸ دە سول سەبەپتٸ. “ساعاديەۆتٸك بٸلٸم رەفورماسى” مەن “ٷشتۇعىرلى تٸل” ساياساتى باردا, مەملەكەتتٸك قاسيەتتٸ اتا تٸلٸمٸزدٸڭ قولدانىستان بٸرجولا شىعىپ قالۋىنىڭ قاۋپٸ بارعان سايىن زورايا بەرمەك. ونىڭ اقىرى قازاق حالقىنىڭ جويىلۋىنا اپارادى.
تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلى
