Máshhúr Júsip óziniń “Ana tili týraly” atty jazbasynda (Máshhúr Júsip shyǵarmalary. 9-tom. Pavlodar-2006. 317 b.) Qazaq Tili týraly bylai deidi:
“… Sarttan oqyǵany sart tiline eliktedi. Noǵaidan oqyǵany noǵai tiline eliktedi. Anan suratqan orystan oqyǵany orys tiline eliktedi. Óziniń jergilikti tilinen aiyrylyp qaldy. Qatyn eshqandai, eshkimnen oqyǵan joq. Burynǵy eski qazaq tili qatynda qaldy. Osy qatyn tilin durys biletuǵyn qazaq joq demeiin, sanalmasa, nama qalǵan shyǵar. “Ana tili” degenniń mánisi – osy”.
Áýlieniń osyndaǵy “Burynǵy eski qazaq tili” dep otyrǵany – bizdiń ata-babalarymyzdyń Tili – baǵzydan kele jatqan qasietti ATA TIL. Onyń nelikten “Ata Til” bolatyndyǵynyń sebebin biz talai maqalalarymyzda dáleldep aitqanbyz. Sol maqalalardyń basty biri – “Qazaq Ádebieti” gazetiniń tórt birdei nómirinde tutas jariialanǵan “Ulttyq Is pen “kóptildilik” hám Ulttyq ideologiia” (QÁ. qarasha-jeltoqsan. №№ 47 -50. 2012) atalmysh maqala-tyn. Onda biz san myńdaǵan jyldar boiy kemeldene qalyptasqan Ata Tilimizdiń álemdik barsha adasqaq ilimderdiń (dinderdiń) de qadymǵy haq negizderiniń qupiiasyn jasyryn da jariia saqtap turǵan asa qasietti de qupiia Til ekendigine sandaǵan ǵylymi mysaldar keltirdik. Qazirgi zamanda bizge aýadai qajetti Ulttyq ideologiia negiziniń de Ata Tilde ekendigi, “Úshtuǵyrly til” saiasatynyń Qazaqty “úsh tilmen tiridei baýyzdap óltiretin” soraqy qylmys ekendigi de sonda baiandaldy.
Qosh. ol maqalany oqyǵysy keletinder – ózderi taýyp alyp oqi jatar. Al, biz búgin “Úshtuǵyrly til” saiasatynyń qazaq halqyn tiridei joiyp jiberýge baǵyttalǵan alapat qylmys ekendigi jaiynda buryndary aitqandarymyzdyń basty tujyrymyn osy jelide qysqa da nusqa túrde taǵy da bir qaitalaiyq.
***
Ata Tilimizdegi ejelden kele jatqan BESTANYM (Adamtaný, Tabiǵattaný, Kúntaný, Ǵaryshtaný, Táńirtaný) Iliminiń ańqymalyq ǵajap ǵylym-bilimi jaiynda da biz talai aittyq, talai jazdyq. Sondai Sózderdiń bir parasy paraqshamyzda da saqtaýly tur. Bestanym Iliminiń qupiiasy tek Sóztanym arqyly ǵana ashylady. Sóztanym degenimiz – Tiltanym. Ony ózimizshe zerttep júrgenimizge de shirek ǵasyr boldy. Al, Tildi bilmesek, Sóztanym-Tiltanym ǵylym-bilimin qalai igermekpiz? Áne, Ata Tildiń asa qasiettiligi de, asa qajettiligi de sonda.
Álemdik ǵylym áli kúnge deiin adam balasynyń nendei jaratylys ekendigin túpkilikti bile almai, dal bolyp otyr. Bizdiń Ata Tilimizge ol Beseneden (Bes Ene: 1. “Bes Sheshe”. 2. “Jazmysh”. 3. “Mańdai”. 4. Vremia pervotvoreniia ) beri belgili. Mysaly, adamtanýdyń ejelden kele jatqan ańqymalyq sansyz terminderi men qaǵidattarynan úsh-aq Sóz alaiyq:
IS (dýshistoe dýnovenie; aromatnoe proishojdenie; dýshistyi Dýh),
ES (dýshistoe dýnovenie; dýshistyi Dýh-Razým; aromatnoe Soznanie; blagoýhaiýshaia Pamiat)
ON EKI MÚShE (ony on túrli on sezim múshesi hám “Sóz ben Istiń músheleri” retindegi til men qol-aiaq)
Ańqymalyq mán-maǵynasy hám mánisi men mańyzy shynynda da kerim rýhani jupar ańqyǵan osy Sózder jaiyndaǵy jazbalarymyzdy oqyǵysy kelgender paraqshamyzdan oqi alady. Biz IS (jupar Rýh – jupar Tek) iaki Rýh jaiyna ǵana toqtalamyz.
Rýh demekshi, arabtyq bul sózdiń negizi – “Rih”. Ol da “ES” (jupar jel – samal) ia “IS” (aromatnoe dýnovenie.,) sózderi sekildi, “jel” degendi bildiredi, biraq, rýhani jupary joq. “Rih” sóziniń kóne túri – ebireilik búlingi “Rýakh” (tynys-dem) sózi. Onyń o bastaǵy taza túpnusqasy – arǵy babalarymyzdyń ańqymalyq kóne “ÚRIK” (aýyzdan shyqqan jupar jel; jumaqtyq jupar Rýh) termini. Teginde, álemdik filosofiia men teologiiada “Rýh” degen mánde qoldanylatyn kóptegen sózder – bizdiń baǵzydan kele jatqan Ata Tilimizde ǵana taza saqtalǵan. Solardyń basty bireýi – “Jupar” (dýshistyi Dýh), latyndyq búlingi úlgisi – “Spir(it)”. Iaǵni, arabtyq “Rýh” sózi de qadymdaǵy “ÚR” (aýyzdan jupar jel shyǵar; jumaqtyq jupar jel; jupar Rýh; jupar Jumaq) Sózi negizindegi ańqymalyq ejelgi “ÚRIK” (ÚR+ik) termininen bylaisha búline túzilgen: ÚRIK – “Rýakh” – “Rih” – “Rýh”. “Rýh” degen sózdiń ańqymalyq baiyrǵy mánisin de, onyń nendei qubylys ekendigin de arabtyń áli kúnge deiin múlde bilmeitindigi sodan. Tipti, olardyń “Aspannan túsken Kitabynda” da oǵan esh jaýap joq:
“Olar senen jan (rýh) týraly suraidy. “Jan dúniesin Táńirim ǵana biledi. Senderge berilgen bilimniń shegi az ǵana”, – de” (Quran kárim, aýdarǵandar. Rátbek qajy Nysanbaiuly, Ýahap Qydyrhanuly. “Isira” súresi, 85-aiat. 243 b.).
Qurandaǵy Rýh týraly “bilim” – osy aiat qana. Al, “Rýh” sóziniń qai sózden qalaisha búline jaratylǵanymen qosa, onyń ańqymalyq kóne mánisi de, Rýhtyń qandai qubylys ekendigi de Qazaqtyń Ata Tiline beseneden belgili.
****
Bizdiń dana babalar Rýhty “IIE” dep te ataǵan. Slavian baýyrlar tilinde ol yqshamdalyp, “IA” (Ia: “Men”) túrine kóshse, búlingi “EGE” (IGE) nusqasy latyn tilinde “EGO” (Ia. “Men”) keipine enedi. Dana Abaidyń “Men” men “meniki”-niń maǵynasy – eki”; “Men” ólmekke taǵdyr joq áýel-bastan” degendegi “MEN” (“Men!” deýshi Adam-Rýh) jaratylysynyń sóztanymdyq bir syry osyndai. Al, jalpy, “Men”-niń “Biz!” deýshi ortaqshyl Rýh (QOSh EGE), nemese, tek “Men! Men!” deýshi menmen-ózimshil Rýh (KEJ EGE) bolýynyń syry, ol – ańqymalyq ózinshe bir doktrina.
Sonymen, Sóztanymdaǵy mynadai keri transformatsiianyń kýási boldyq:
IIE – “IA” (Men)
IIE – “EGE” – “EGO” (Men)
“Qosh Ege” (Adam retindegi jupar Iie-Rýh), “Jupar Iie” (Qudai retindegi jupar Rýh), t.s.s. ańqymalyq baǵzy terminder solaisha túzilgen. Ańqymalyq kóne “Jupar” termini latyn tilinde “Spirit” túrinde kórinse, arab tilinde ol búlingi “Jaf(f)ar” túrinde tirlik etedi.
Jupar Rýh (IS) óziniń on eki múshesi (sezim músheleri) arqyly, qorshaǵan ortadan alatyn barsha “informatsiiany” iaki Oilardy (dybyssyz Sózderdi) “Oilaý Múshesi” retindegi Myi (ES) dúniesinde qorytyp, sáikesinshe “sheshim qabyldap”, soǵan orai, jasampazdyq ia joiympazdyq kórsetedi.
Myidaǵy barsha Oi – Rýhtyń óz Oilary (Sózderi). Ol sol Oilarmen iaki “Sózdermen” sheksiz kombinatsiia jasap, tań-ǵajaiyp ómir týyndatyp jatady. Til degenimiz, áne, – sondai ǵajap! Kez kelgen ulttyń Tili de – sondai jasampaz da joiympaz qudiret!
Qosh. Endi, ulttyń kez kelgen jeke ókiliniń Tiline keleiik. Árine, onyń Tili de – óz ultynyń Tili negizinde ǵana qalyptasa ómir súretin ózinshe bir fenomen. Sondai qasietimen ǵana ol – sol ulttyń asa qabiletti, taza da tekti ári kemel ókili bola almaq. Mine, bizdiń aitpaqshy bolyp otyrǵan qasiretti máselemizdiń mánisi de týra osy jaǵdaiattardan shyǵady.
***
Boiǵa bitken balanyń, qursaqta jetilý barysynda, eń áýeli “óz Anasyn tanýmen udaiy shuǵyldanatyndyǵyn” qazirgi jurttyń bári derlik biledi. Iaǵni, perzent Dúniege kelmei turyp-aq, jatyrda jatyp, óz Anasynyń minez-qulqyn, nemen shuǵyldanatyndyǵyn, daýysyn, t.s.s. faktorlardyń barlyǵyn túisik deńgeiinde “uǵynýǵa” jetisedi. Sonyń ishindegi eń mańyzdy faktor, árine, – Ata Til negizinde sóilenetin Sózder. Demek, “ár sábi, qursaqta jatyp-aq, óz Ata Tilin meńgere bastaidy” degen sóz. Sóitip, ol qursaqtyq “toǵyz ai, on kún” ǵumyrynda Ult Perzenti bolýdyń alǵashqy negizderin qalyptastyrady. Ol merzimdi “bir jyl” dep qoialyq, iaǵni, “bir jas”.
Osy oraida, Ańqymanyń adamtanýdaǵy kezekti bir postýlatyn keltiremiz:
“On úshte – otaý Iiesi”
Baiqaisyzdar ma, áńgime basynda aitylǵan kóne “Iie” (Adam-Rýh) termini qaita shyqty aldymyzdan. Al, osyndaǵy “otaý” degenimiz qandai “otaý”? Ony Ańqymadan maqurym qalyp máńgúrttengen keiingi qazaq kádimgi otaýmen (jas jubailar mekeni retindegi kiiiz úimen) shatastyrady. Joq, ol “otaý” – Rýh basqarymyndaǵy Aqyl-Estiń “Otaýy”. Aqyl-Es Iiesi retindegi Rýh jaratylysynyń taǵy bir aksiomasynyń “Otyz omyrtqa, qyryq qabyrǵa” bolatyndyǵy da jáne ol qaǵidanyń kádimgi otaý (jas jubailardyń kiiiz úii) formýlasy bolyp tabylatyndyǵy da sondyqtan.
Sonda, mynadai danalyqty uǵynýymyz qajet. Rýhtyń ózi “jartylaierkek-jartylaiurǵashy” túrindegi birtutas jaratylys. Soǵan orai, onyń óziniń de, óz basqarymyndaǵy Aqyl-Estiń de qabilettik sipattary “Ańqyr-Áke” jáne “Múńkir-Sheshe” (“Ańqyl” jáne “Jerit” degen ataýlary da bar) túrinde bolady. Sondai “erkek Ańqyr” men “urǵashy Múńkir” túrindegi “áke-sheshelik” jup qabilettiń ózara udaiy “ortaq tirlik etýi” barysynda, Sana ishinde, “iadrolyq tizbekti reaktsiia” printsipi negizinde, sansyz Oilar (dybyssyz Sózder) “kúrkirei” jaratylyp jatady. Solardyń bári – Rýhtyń “Áke-Sheshe” retindegi Ańqyry men Múńkiriniń ortaq balalary”. Iaǵni, “Es Otaýynyń Iiesi (Rýh) men onyń balalarynyń Bastaǵy turaǵy” – ózinshe bir rýhani “Otaý”. “Rýh pen Es turaǵy” retindegi Basqa kigiziletin dástúrli baskiimderdiń biriniń “Taqiia” (“Tákie”: baspana) atalǵandyǵy da sodan.
Mine, “On úshte – Otaý Iiesi” qaǵidasynyń bir syry, qysqasha aitqanda, osylai ashylady. Mundaǵy “on úsh” degenimiz – adamnyń jas mólsheri. Sonyń ózi – perzenttiń joǵaryda baiandalǵan “qursaqtyń bir jyl ǵumyry” men qursaqtan shyǵyp, kádimgi adam balasy retinde ómir súrgendegi on eki jyldyń qosyndysy:
“Qursaqtyq” bir jyl + týǵannan keiingi balalyq on eki jyl = on úsh jyl”
***
“On úshte – Otaý Iiesi”. Endi osy postýlattyń ańqymalyq baǵzy mánisin tujyrymdaiyq. Mundaǵy “Otaý” men “Iie” jaiynda da aityldy. Atalmysh qaǵidadaǵy “on úsh”-tiń “qursaqtyq” bir jyl + týǵannan keiingi balalyq on eki jyl = on úsh jyl” ekendigin de bildik. Iaǵni, “qursaqtyq “toǵyz ai, on kún” ǵumyrynda Ult Perzenti bolýdyń alǵashqy negizderin óz túisiginde Ata Til arqyly qalyptastyratyn urpaq, Dúniege kelgen soń, on eki jyl boiy, Ult Perzenti bolýdyń áýelgi tolyq bir stadiialyq tsiklyn bastan ótkeredi” degen sóz. Sol on eki jyldyń da ańqymalyq óz anyqtamalary bar:
“On ekide – bir Gúl”.
“On ekide bir gúli ashylǵan (ia ashylmaǵan)”.
Al, osyndaǵy “Gúl” degenimiz nendei uǵym? Ol, “Bastaǵy Baqtyń” (“Kósegeniń” iaki juparly Jumaq Estiń) simvoly retindegi “Gúl” ǵana emes, – sol “Bastaǵy Baqtyń Iiesi” retindegi jupar Rýhtyń (Qosh Egeniń) da simvoly retindegi “rýhani Gúl”. Abai aitqan “Imanigúl” – sol “Gúldiń” arqasynda ǵana paida bolatyn perishtelik qubylys.
Sonymen, “On ekide – bir Gúl” postýlatynyń bir interpretatsiiasy:
“Rýh retindegi jas urpaq bastapqy on eki jylda Ult Perzenti bolyp qalyptasýdyń Ata Til qamqorlyǵyndaǵy alǵashqy ári negizgi stadiiasyn bastan ótkeredi, Es retinde "Gúl" bolyp qalyptasady”. “Qursaqtyq ǵumyryn” qossaq, “On úshte – Otaý Iiesi”.
Mine, urpaqtyń Ult Perzenti bolyp qalyptasýynyń alǵashqy táńirlik shartyn kózge shuqyp kórseterdei kózeitin ári kósem de kórkem aityp turatyn osyndai da kóne ańqymalyq ǵajap ǵylym bar – qasietti Ata Tilimizde. Shynyn aitaiyq, bizdiń “alýan qundylyqtaryna” essiz-kózsiz elpeńdep, eltip, elirip júrgenimizdegi “órkenietti elderdiń” úsh uiyqtasa túsine de kirmeitin danalyq – bul. Arǵy babalarymyzdyń urpaqty Ana qursaǵynda da, týǵannan keiin de adamdyq Rýhynyń (“Ulttyq Men”-iniń) qalyptasýy barysynda, shyn mánisinde elman (patriot) etip tárbieleýdegi ustanǵan qarapaiym da qasterli rýhani taǵylymnyń basty bir formýlasy jónindegi aitylar sózderdiń biregeii – osyndai.
Árine, bul taqyrypty dendete bersek, Ata Tilimizde danyshpandyq sóz kóp. Óte kóp. Áńgimemizdi qorytyndylaýǵa kóshemiz.
****
“On ekide – bir Gúl” postýlatynyń interpretatsiiasyn taǵy bir qaitalaiyq: “Rýh retindegi ár jas urpaq bastapqy on eki jylda Ult Perzenti bolyp qalyptasýdyń Ata Til qamqorlyǵyndaǵy alǵashqy ári negizgi stadiiasyn bastan ótkeredi”. “Qursaqtyq ǵumyryn” qossaq, “On úshte – Otaý Iiesi”.
Iaǵni, ár balanyń tek óz ultynyń taza ári kemel ókili bolyp qalyptasýyna qajetti basty ańqymalyq alǵy shart – urpaqtyń áýelgi on úsh jyl (“qursaqtyq ǵumyrdy” qosa eseptegende) boiy tek óz Ata Tiliniń qundylyqtary negizinde ǵana biryńǵai taza oqyp ósýi, tárbielenýi. Mundaǵy “óz Ata Tiliniń qundylyqtary negizindegi biryńǵai ulttyq tárbie men oqý-bilim” degenimiz ne? Ol – Ata Til álemi tutas qamtyp turatyn ulttyq ádet-ǵuryptyń, salt-dástúrdiń, ulttyq folklordyń, ulttyq dúnietanymnyń, t.s.s. sansyz etnografiialyq rýhani qazynalardyń birtutas garmoniialy jiyntyǵy. Al, bizdiń jas urpaqty elman (ult patrioty) etip tárbieleýdegi qazirgi ulttyq ustanymymyz ben baǵdarlamamyz, qairat-qareketimiz qalai? Qalai bolýshy edi, óte qorqynyshty! Sebebi, “On ekide – bir Gúl”, “On úshte – Otaý Iiesi” kanondarynyń Ult Perzentin qalyptastyrýdaǵy atam zamandaǵy táńirlik mánisi men mańyzynan biz múlde isalmaspyz.
Já, endi «On ekide – bir Gúl» postýlatynyń ańqymalyq ekinshi jumbaǵyn naqtylai keteiik. Ol úshin, áńgimemizdiń basynda aitylǵan «Qosh Ege» (Jupar Iie-Rýh.,) terminine qaiyra oralamyz. Qosh Ege – «Bastaǵy Baqtyń» iaki «Kósegeniń» (juparly Jumaq Estiń) Iiesi. Kósegeniń simvoly – Gúl. On ekide – bir Gúl»-diń bir ejelgi bir mánisi sondai. O jaǵynan qarasaq, naqyldaǵy «On eki»-niń de ekinshi bir qupiiasy ashylady. Ol «On eki» – adamnyń on eki múshesi. Iaǵni, «On ekide – bir Gúl» qaǵidasynyń mán-mańyzy – «On eki múshe men Kósege» birtutastyǵy. Qosh Ege basqarymynda bolýy tiis sol birtutastyqtyń kemel bolýy da – urpaqty alǵashqy bir múshel jasqa (sheshe qursaǵyndaǵy bir jylmen qosa eseptegendegi áýelgi on úsh jylǵa) deiin tek qana ulttyq Tilmen, Ulttyq Dúnietanymmen barynsha sýsyndatyp ósire bilýimizde.
Qazir “Úshtuǵyrly til” saiasatynyń pármeni balabaqshaǵa da jetti. Iaǵni, orysshalanǵan qoǵamymyzdaǵy qazaq balasy úsh jasynan bastap, óz tilin de, orys tilin de, aǵylshyn tilin de “birmezette úirene” bastaidy. Al, urpaqtyń ult perzenti retindegi “Men”-iniń aiqyndalýynyń iaki Qosh Ege túrinde qalyptasýynyń biryńǵai Ata Til qundylyqtarynyń ǵana negizinde, on eki jyl udaiy ári úzdiksiz júrgiziler ulttyq tárbie men oqý barysynda ǵana múmkin ekendigin eskersek, “úsh tildi qatar meńgermek” úshjasar sorly urpaǵymyzdyń ulttyq Rýhy qunarynyń ózge tilder áserinen salǵan jerden-aq birden “surapyl joiyla bastaityndyǵy – aqymaqqa da aian jaǵdai. Nátijesinde, eshqandai ulttyq “Men”-i joq, ne qazaq emes, ne orys emes, ne aǵylshyn emes, tutas bir dúbára urpaq paida bola bastaidy. Sáikesinshe, ol urpaqtyń sanasynyń ózi de – “alashubar Sana” keipine, sózdik qorynyń da “ýly vinegret” sipatyna enetindigi daýsyz. Beinelep aitqanda – solai. Ondai dúbára urpaqtyń keleshek qoǵamynyń da “alashubar” bolmaǵy jáne zańdy. Ult solai quridy. Sonyń bári – isalmastyqtan. Ol isalmastyq (Ańqyma Iliminiń rýhani “juparynan” dym sezbeitin topastyq) – keshegi aqpatshalyq-qyzylpatshalyq orys imperiiasynyń sanaly túrde josparlanǵan úshǵasyrdaiǵy ozbyr otarlaýynyń adam tózbestei zardabynan qalyptasyp qalǵan erekshe máńgúrttik. Pármendi túrde júrizile bastaǵan “Úshtuǵyrly til” saiasatynyń kesirinen hám “Qazaqstan halqy Assambleiasy” atalmysh esh qajetsiz uiymnyń kólgir tirliginiń saldarynan, Ata Zańymyzdaǵy “Orys tili – ultaralyq qarym-qatynas tili” degen jónsiz baptyń kúnnen kúnge surapyldana kúsh alyp bara jatqandyǵy da – sondai máńgúrttigimizdiń, túkke qajeti joq ásiretoleranttylyǵymyzdyń, jalpaqshesheiligimizdiń, kórshi elderdiń qabaǵyn baqqandaǵy qosúreiligimizdiń, “órkenietti elderge” kózsiz tabynýdaǵy ańǵal men esalańǵa ǵana tán elikpe elirmeliligimizdiń, ulttyq qasietten jurdai bolyp bara jatqan kembaǵaldyǵymyzdyń soraqy nátijesi. Biz solaisha, ult retinde, jer betinen birjolata ólip-joǵalýdyń álemde teńdesi joq qiiamet-qaiym taýqymetin bastan keshýdemiz. Bolashaǵyn oilamaityn beiqosh qazaqtarǵa ol qasiret múlde joq sekildi bolyp ta kórinedi. Sondai qapersizdik bizdi aqyry, Bilim-Ǵylym ministrliginiń “Qazaq Eliniń qabirin túpkilikti qazarlyqtai” sumdyq ospadar sheshimine dýsharlandyrdy. Árine, “Elge (Ulttyq Tilge) qabir qazýdyń” Ult aqylyna syimas ondai ońbaǵan qareketi, ázirshe, Prezidentimizdiń ták-tágimen ǵana toqtap turǵan sekildenedi. Biraq, “Úsh tuǵyrly til” saiasaty óziniń sol baiaǵy údemeli qarqynynda. Sonyń ózi rýhani-parasat qoǵamyn qurýǵa qajet Adamdardy qalyptastyrýdyń qamy emes, materialdyq-tehnikalyq qundylyqtar qoǵamyn qurýǵa ǵana qajet Mamandardy ǵana qalyptastyrýdyń eshqandai teoriiaǵa súienbegen joidasyz bir soraqy amaly. “Qoǵamynyń Basy” retindegi biliktegilerimizdiń basym bóliginiń kórshi eldiń memlekettik tilinde ǵana tirlik etetindigi de sol sebepti. “Saǵadievtik bilim reformasy” men “Úshtuǵyrly til” saiasaty barda, memlekettik qasietti Ata Tilimizdiń qoldanystan birjola shyǵyp qalýynyń qaýpi barǵan saiyn zoraia bermek. Onyń aqyry qazaq halqynyń joiylýyna aparady.
Tynyshtyqbek Ábdikákimuly
